Cuốn sách Nền văn hoá chống đối viết về những năm 70, 80 của thế kỷ hai mươi vừa được xuất bản không lâu ở Hungari. Tác giả cuốn sách, nhà sử học Klaniczay Gabor ^[1] , dù là một thành viên của “Thế hệ lớn” vẫn cho rằng, họ không có gì khác biệt so với những thế hệ khác.Theo ông, ngày nay không còn Underground, không còn nền văn hoá chống đối, nhưng lý do để nổi loạn vẫn đầy rẫy, kể cả trong nền dân chủ cũng vậy.

Trong cuốn sách viết về nền văn hoá chống đối những năm 70, 80 của ông, chỉ có đúng một công trình nghiên cứu mới nhất. Chẳng nhẽ đề tài này đã mất sức hấp dẫn đối với ông?



Tại sao lại mất? Chính vì thế mà tôi tổng hợp lại để thành cuốn sách này. Khi tìm những bài viết cũ để kể lại cho các con tôi về thời kỳ 1968, tôi cảm thấy mình đã xao nhãng quá thể với những đề tài nghiên cứu trước kia, trong khi rất đáng quan tâm nghiên cứu tiếp. Thực ra có hai bài viết mới trong cuốn sách. Một bài là đoạn kết của phần đầu cuốn sách. Trong đó tôi nói tại sao những năm bẩy mươi, tám mươi lại quan trọng đến thế đối với tôi, tôi đã nhìn thấy bản thân mình như thế nào. Bài viết mới khác cũng là công trình nghiên cứu cuối cùng, bài thơ trữ tình New Wave: Balaton và Trabant ^[2]

Cuốn sách của ông ra đời như thế nào?



Năm ngoái, một hội nghị về văn hoá Rock và Underground được tổ chức tại Pecs. ^[3] Trong dịp này tôi có một bài thuyết trình về những bài hát của Vig Mihaly. Buổi gặp gỡ ở Pecs cũng báo hiệu cho tôi biết: sau nhiều thập kỷ bị quên lãng, đã đến lúc người ta lại ngạc nhiên về bao nhiêu sự kiện xảy ra với con người trước kia.

Thay vì nghiên cứu Underground ông lại quan tâm nhiều đến lịch sử thời trung cổ trong những năm qua. Lý do nào đã khiến ông thay đổi đề tài? Phải chăng ông đã bị vỡ mộng đối với lý tưởng của những sự kiện 68?



Không có sự thay đổi đề tài. Từ thuở thiếu niên tôi đã chuẩn bị để trở thành nhà sử học thời trung cổ. Năm 1968 tốt nghiệp phổ thông, tôi đã có mặt ở Paris trong thời kỳ nổi loạn của học sinh, thế là sự hứng thú quan tâm đến nền văn hoá chống đối, đến Underground của tôi bắt đầu hình thành. Sự hứng thú này trở thành một phần quan trọng trong đời tôi. Nhưng tôi vẫn luôn luôn coi nghiên cứu và giảng dạy lịch sử là nghề của mình. Còn vỡ mộng thì tất nhiên tôi đã vỡ mộng nhiều điều, trong đó cả với những lý tưởng của thời 68.



Ví dụ?



Thanh niên thời đó tuyên bố về những giá trị mới, những lối sống mới. Họ tin vào những cuộc cách mạng công xã, cách mạng tình dục. Không khí của những năm sáu mươi là không khí hội hè vui vẻ, để sau một thập kỷ biến thành sự vỡ mộng, sự thất vọng. Những lý tưởng có tính chất cách mạng này thậm chí đã “méo mó” đến mức cực đoan, ví dụ đã dẫn đến chủ nghĩa khủng bố.



Sự vỡ mộng là quy luật tất yếu chăng?



Theo lôgic của lịch sử, tiếp theo sau những phong trào lớn bao giờ cũng là sự ngạt thở, sự bế tắc. Mặc dù đến thời đại sau, bao giờ người ta cũng phải cảm ơn các lý tưởng lịch sử của thời đại trước. Cuốn sách của tôi đã phân tích rằng những nhân tố văn hoá trung cổ đã xuất hiện lại trong văn hoá Beat.

Thế hệ thanh niên những năm sáu mươi chống lại kỷ luật chặt chẽ của nền văn minh hiện đại, phản đối sự ràng buộc đẳng cấp. Khi tìm kiếm lại những chuẩn mực lịch sử, họ sung sướng phát hiện ra “nền văn hoá hề” của thời trung cổ. Các nhà đạo diễn các nhà hát ngoài trời và Happening đã chịu ảnh hưởng rất nhiều chất liệu thả phanh, tự do ngôn luận của những nhân vật hề thời trung cổ. Ðám thanh niên hippi cũng thế.Trong bộ phim “Anh trai Mặt trời, chị gái Mặt trăng” của Zeffirelli nhân vật Assisi Szent Ferenc được giới thiệu như một hình tượng hippi đầu tiên. Những ca sỹ góc đường với cây đàn ghi ta của thời nhạc Beat khiến người ta liên tưởng tới những hiệp sỹ thời Trubadur. ^[4]



Vậy thời đại của chúng ta có những gì liên tưởng đến thời Beat?



Không nhiều. Chính cảm giác thiếu hụt này là nguyên nhân để tôi thấy rằng: không hại gì nếu ta cố gắng nhắc lại những gì đã từng có của thời Beat.



Cuốn sách của ông viết rằng: ngày nay thế hệ học sinh sinh viên lại một lần nữa chú ý đến thời kỳ 68…



Ðấy là tôi hoàn toàn mong mỏi như vậy. Tôi làm sao biết trước được? Và thật ra: ai là “thế hệ trẻ” ngày nay mới được chứ? Tôi sẽ rất vui sướng nếu xuất hiện những đại diện xác thực của thế hệ này, giống như thế hệ Beat, Rock của những năm năm mươi, hoặc Hippi, muộn hơn chút nữa là Transvestit, Punk, hoặc “no future generation” của những năm sáu mươi. Ngày nay có thể coi tin tặc là những đại diện có tính chất tượng trưng cho thế hệ trẻ – bộ phim Matrix cũng nói về điều này -, nhưng tất nhiên họ không thể đại diện về tất cả cho thế hệ trẻ ngày nay.



Ông là một thành viên của “Thế hệ lớn”. Ngoảnh nhìn lại, theo ông: thế hệ đó lớn vì cái gì?



Tôi chưa bao giờ ưa thích thuật ngữ này. Nó bị hành chính hoá và rỗng tuếch. Sự thật là, lớp trẻ những năm sáu mươi từng có một dạng ý thức thế hệ nào đó. Họ tin tưởng họ sẽ làm được một cái gì đó tốt hơn nhiều. Nhưng nhìn lại, tôi không thấy một cái gì “lớn lao” hơn trong thế hệ này. Thời kỳ những năm 68 là một thời kỳ hấp dẫn, nhiều màu sắc, nhiều thay đổi, đặc biệt nhiều ý nghĩa đối với tôi, bởi đó cũng là tuổi trẻ của tôi. Nhưng tôi không tin là chúng tôi đặc biệt hơn so với những người đi trước hoặc đến sau mình.



Người ta gọi thế hệ sau thế hệ 68 là “Thế hệ nhỏ”. Còn đối với thế hệ hôm nay người ta thường bảo: họ tuyệt đối không có tý ý thức gì về vấn đề thế hệ. Ðặt tên những quá trình xã hội như thế này là có hại hay có lợi?



Việc đặt tên “Thế hệ nhỏ” là một sự ngu ngốc thuần tuý, theo tôi. Thậm chí, cho rằng lớp trẻ ngày nay không có ý thức thế hệ cũng không đúng. Cùng lắm, lớp trẻ ngày nay không có ý định tách ra như một thế hệ riêng biệt trong xã hội. Ðiều này tất nhiên chẳng có gì là xấu.



Ngày nay văn hoá chống đối lại trở nên quan trọng, mang tính chất thức thời, hay chỉ thuần tuý là sự hồi tưởng quá khứ?



Tôi không cho rằng nó mang tính thức thời đặc biệt hơn, và mốt hồi tưởng quá khứ cũng không hình thành xung quanh nó. Nhưng thời đó, những chống đối thời kỳ 68 đã làm thay đổi nhiều vấn đề xã hội. Các trường đại học dân chủ hơn, nhiều thói quen ứng xử buộc phải thay đổi – cả ở phương Tây và trong nước ta. Nếu không có thời kỳ này, ngày nay không xuất hiện Hội diễn Ðảo Sinh viên ^[5] hoặc các tổ chức báo chí tự do, như tờ Magyar Narancs.Và tất nhiên lớp người trẻ ngày nay cũng sẽ sống một cách khác hẳn. Cuốn sách của tôi sau khi ra đời, đã mang lại cho tôi một nhận định dễ chịu: nhiều người cũng cho rằng những kỷ niệm cũ rất quan trọng. Nhiều người chúc mừng cuốn sách, bởi vì chúng ta đã nói quá ít về những đề tài và những nỗ lực một thời là thứ liên kết chúng ta lại với nhau, làm cuộc sống của chúng ta có ý nghĩa.



Cách đây vài ba năm xuất hiện những cuốn sách, những bộ phim nói về những năm năm mươi, sau đó là mốt nhắc lại những gì của những năm sáu mươi. Khoảng thời gian gần đây, những gì thuộc về những năm bảy mươi, tám mươi trở nên được phổ biến. Theo ông tại sao lại như vậy?



Trong điều này có một lôgic nào đó của lịch sử văn hoá. Việc hồi tưởng lịch sử là một dạng đối thoại tập thể, nơi mà câu chuyện này tiếp nối câu chuyện khác. Cuộc đàm thoại về quá khứ xa và gần nhiều khi làm chúng ta hoàn toàn sống lại với những say mê và những cuộc cãi vã tranh luận một thời.



Trên cơ sở nào ta chọn ra những thần tượng lịch sử, những thời kỳ theo mốt?



Trên sự nhậy cảm đối với những thay đổi hàng ngày của chúng ta.



Như thế nào chẳng hạn?



Con người luôn đánh giá lại quá khứ trên nền tảng của những vấn đề thức thời nhất. Ðiều này hình thành nên những quan niệm lịch sử của chúng ta. Sự am hiểu về một thời đại sẽ làm dễ dàng hơn những nhận thức tiếp theo.



Thuật ngữ “văn hoá chống đối”có nghĩa là một chiến trường nào đấy trong cuộc sống văn hoá?



Vâng, đúng như vậy. Những phong trào của những năm sáu mươi đúng là đã tạo ra một nền văn hoá chiến đấu, tiên phong. Ngày nay chúng ta có chấp nhận những từ ngữ to tát hay không lại là một vấn đề khác.



Beat cũng là một cuộc cách mạng?



Không. Nhưng thời bấy giờ có rất nhiều tham vọng kiểu ấy. Văn hoá thay cho cách mạng chính trị, hoặc thay đổi thế giới bằng sự thay đổi cách ứng xử. Ngay từ những năm năm mươi đã bắt đầu sự nổi loạn của “Thế hệ thanh niên giận dữ “. Lớp người trẻ chống đối lại xã hội tiêu thụ, chống lại mọi thứ liên quan đến sự sung túc tư sản. Họ không muốn đi theo nghề nghiệp, mô hình gia đình mà cha mẹ họ mơ ước. Họ tìm kiếm những gì lãng mạn hơn, ly kỳ hơn. Những cuộc biểu tình của giới học sinh công khai nổ ra ở phương Tây. Cách mạng về Lối sống được khuếch trương. Tất cả những điều này ở nước chúng ta chỉ được phản ánh một cách mơ hồ. Chúng ta đã từng mơ ước, thèm muốn theo dõi cái gì xảy ra ở đường phố Paris, hay ở San Francisco. Trong nước không thể dàn dựng Woodstock, các công xã chỉ nhìn thấy trong phim Zabriskie Pont. Cũng cùng lúc đó, trong hệ thống các nước xã hội chủ nghĩa, những cử chỉ nhỏ nhất của sự chống đối cũng được coi như một tiếng vang chính trị. Ðể tóc dài, mặc quần áo bò là một hành động dũng cảm.Trong những năm sáu mươi – bảy mươi cần đủ lòng dũng cảm để một người nào đấy duy trì văn hoá chống đối bằng cách đi ngược lại các quy tắc, hoặc có những cử chỉ khiêu khích. Sự nguy hiểm khiến những người đối lập quan điểm chính trị, hoặc theo trường phái lập dị (avantgarde, subculture) trong nghệ thuật, cũng được lôi kéo lại gần nhau.



Vai trò của văn hoá chống đối được thể hiện ở mức độ nào trong cuộc thay đổi thể chế chính trị ở nước ta?



Những mô hình Underground cũng góp phần làm tan rã nhiều hệ thống giá trị. Có nhiều nghệ sỹ tiên phong tiếp tục các hoạt động chính trị. Nhưng một điểm hết sức quan trọng cần phải ghi nhớ ở đây là: Sự thay đổi thể chế chính trị không phải là kết quả hoạt động của đảng đối lập, mà vì sự suy yếu của thể chế Xô Viết trên thế giới.Tại Hungari chưa từng có một phong trào chống đối nào đủ mạnh để lật đổ hệ thống chính trị này. Hệ thống này tự nó đổ.

Số phận của văn hoá chống đối sẽ ra sao sau sự thay đổi thể chế chính trị?



Ðể đổi lấy tự do, lấy khả năng sáng tạo lớn hơn là việc mất đi ý thức đoàn kết để chống trả lại sự truy nã, và cùng với nó là hơi ấm bầy đàn. Nhưng ngày nay những văn hoá đối xử lập dị mới kiểu phương Tây vẫn tồn tại.



Trong khi chính trị bắt đầu ra khỏi văn hoá thì giới trí thức Hung ngày càng bị lệ thuộc vào quyền lực: những chiếc xe kéo tay xếp thành hàng. Phải chăng những phản xạ tư tưởng xưa đã cố định trong hàng ngũ tầng lớp này?



Rất tiếc, tôi không nhìn thấy chính trị có vẻ rời bỏ văn hoá. Còn sự tồn tại của một đoàn xe ba gác có vẻ như một tượng trưng huyền bí. Sự thật là: trong cuộc sống hàng ngày của chúng ta hiện nay đầy rẫy những sự gầm gừ, những chia rẽ của các đảng, trong khi đó giữa cái gọi là đoàn xe kéo tay xếp thành hàng phần lớn không có sự gắn bó thật sự với nhau. Ðấy không phải là một đám đông tạo ra những giá trị chân chính.



Nhiều người cho rằng: trong nền dân chủ không còn gì để nổi loạn chống đối nữa. Tất cả đều tự do, Underground là vô nghĩa. Liệu có tồn tại hay không cái gọi là văn hoá chống đối?



Phong trào học sinh sinh viên phương Tây và văn hoá chống đối thời đó được hình thành trong các nền dân chủ. Chính vì vậy vẫn có thể học tập họ – ngày nay cũng đầy rẫy những lý do để nổi loạn.Ví dụ cuộc đụng độ về”hạt Kender” ^[6] tại quảng trường Vorosmarty cho thấy có bao nhiêu bất bình vẫn có thể bùng nổ bởi những lý thuyết dân chủ. Hoặc chúng ta hãy thử nghĩ về những phân biệt đối xử, những cách tấn công người Di gan. Nổi loạn để chống lại mọi kiểu thành kiến là điều có thể – ngay trong nền dân chủ cũng vậy. Ðấy cũng là một khẩu hiệu được giương cao của Underground trong một thời kỳ nhất định. Lúc đó có thể coi như “dưới tầng ngầm” tất cả những ai chống lại trật tự văn minh đang hiện hữu và thống trị. Mặc dù sau cùng có thể thấy văn hoá chống đối tưởng chừng như rất thống nhất, nhưng trong thực tế có biết bao nhiêu dạng. Ngày nay nó càng đứt ra hàng trăm nghìn phía. Trong ý nghĩa này giờ đây không còn văn hoá chống đối, và có thể cũng sẽ không xuất hiện nữa.



Cái gì sẽ xảy ra nếu sự chống đối sẽ biến mất trong văn hoá?



Sẽ rất thiếu vắng.



Nếu không có văn hoá chống đối, trong thực tế toàn bộ cuộc sống văn hoá sẽ đông đặc lại, cứng nhắc. Thay vào những giá trị nghệ thuật sẽ chỉ còn những quyền lợi kinh doanh trở thành quan trọng.



Ðấy là một cách đánh giá hơi đơn giản hoá. Tôi là một nhà sử học, tất nhiên tôi có ý kiến riêng về nền văn hoá hiện tại, nhưng tôi không muốn bày tỏ những đánh giá có tính chất phán xét. Tôi lại tin rằng, những quyền lợi kinh doanh luôn quan trọng trong đời sống văn hoá. Elvis Presley hoặc Beatles đều là những trường hợp kinh doanh. Một sự tưởng tượng dối trá và uỷ mỵ, rằng có một thời những thiên tài sáng tạo, sau đó thế giới đã bị hư hỏng đi một cách nào đấy, và tiếp đến là sự thống trị của đồng tiền. Tất nhiên với cái đầu của kẻ mới lớn, tôi cũng đã từng nghi ngờ theo dõi, nhiều sự nông cạn trở thành mốt như thế nào. Ðồng tiền và sự thành công đã quyến rũ những nhân vật được lý tưởng hoá của Beat. Bob Dylan đã trở thành kẻ mất lòng tin như vậy. Với cái đầu trưởng thành hơn, tôi bắt đầu biết, sự nổi loạn trước sau cũng bị tắc nghẹn. Câu chuyện bao giờ cũng bắt đầu như sau, có một chàng trai chơi đàn ghi ta ở một góc phố. Câu chuyện kết thúc với việc chàng ta có thể trở thành tỷ phú. Nhưng không cần phải giận giữ với các ngôi sao làm gì. Luôn luôn sau họ lại xuất hiện một chàng trai chơi ghi ta ở một góc phố.

© 2003 talawas

---

^[1]Nhà sử học Klaniczay Gabor (sinh 1950 – Budapest) tốt nghiệp khoa Lịch sử – Anh ngữ (1969 – 1974) tại trường ÐHTH ELTE – Budapest, từng làm trợ lý, phó giáo sư, rồi trưởng khoa các khoa nhân văn của trường ÐHTH ELTE – Budapest, là cộng tác viên khoa học của nhiều trường đại học trên thế giới, iừ 1997 đến nay là hiệu trưởng trường đại học Collegium Budapest

^[2]Biển hồ Balaton và xe hơi Trabant
^[3]Một thành phố phía nam nước Hung
^[4]Hiệp sỹ cung đình của Tây Âu thế kỷ 11-13 – ND
^[5]Hội diễn Ðảo sinh viên: là những cuộc biểu diễn thường kỳ được tổ chức vào tháng Bảy hàng năm của các ban nhạc Rock, Jazz…nổi tiếng nhất trên thế giới tại một địa điểm mang tên Ðảo sinh viên tại thủ đô Budapest. Ðảo Sinh viên được thành lập từ 1993, khán thính giả chủ yếu là tầng lớp thanh niên.
^[6]Cuộc đụng độ về “hạt kender” xảy ra tháng 8/ 2003, khi một Hội mang tên”Kendermag” được thành lập năm 2002 đòi chính phủ Hung phải điều chỉnh luật tiêu thụ, sử dụng những chất ma túy tuỳ theo độ nặng, nhẹ khác nhau của những chất này.