1. Ban giám khảo của các giải thưởng văn chương có bị mua chuộc không?

Pierre-Louis Rozynès: Những ban giám khảo cứng nhắc ấy, chẳng hạn ban giám khảo của giải Goncourt, là một cảnh tượng khiến tôi kinh hãi, họ đã trở thành mục tiêu nghề nghiệp và nuôi sống hai hoặc ba nhà xuất bản. Mọi chuyện như thế nào ư? Một số tác giả, xuất bản tại những nhà xuất bản lớn, là thành viên hội đồng giám khảo. Ngày nay, đại thể đó là những nhà văn của các nhà Gallimard, Grasset, Albin Michel và Le Seuil. Ba chục năm qua thì Gallimard nắm ưu thắng dứt khoát so với Grasset, trong khi thế lực Albin ngày một tăng mau chóng. Vậy thì mỗi nhà xuất bản đưa ra sách của mình, yêu cầu các vị giám khảo của mình bỏ phiếu cho những cuốn sách ấy. Nếu thấy mình có thể không được đa số, nhà xuất bản sẽ thương lượng số phiếu của mình với kẻ cạnh tranh, đổi lấy lời hứa rằng họ sẽ được giúp trong một giải khác.



Pierre Assouline: Nói một cách kém văn chương hơn, cái đó gọi là ăn hối lộ.

Rozynès: Gián tiếp bằng cách trả một phần quyền tác giả của giám khảo. Dĩ nhiên đấy là mánh lới vặt, chỉ là những số tiền nhỏ nhặt mà thôi. Nhưng thật là thảm thương! Mùa thu vừa rồi, ban giám khảo Goncourt tổ chức một dạ hội lớn để mừng trăm năm của họ: tuyệt không một kí giả nào được mời. Họ nhục nhã đến nỗi phải ăn mừng giữa họ với nhau mà thôi!

Assouline: Phải nói mọi chuyện cho thật minh bạch: cả Pierre-Louis Rozynès cũng như tôi đều không phải là thành viên một ban giám khảo nào. Chắc chúng tôi là những người duy nhất hay gần như thế. Đó là những nguyên tắc nghĩa vụ nghề nghiệp tối thiểu. Vấn đề, ấy là phần đông các kí giả trẻ, ngay cả những người cấp tiến, chống phá, đối kháng, lại ở trong các ban giám khảo và là những người đầu tiên không chịu tuân thủ.

Rozynès: Như trường hợp Arnaud Viviant năm nay [ở giải Flore]. Thực ra chỉ là tái diễn khuôn mẫu François Nourissier về những thu xếp vặt vãnh với giới văn học. Ấy là kẻ nuôi và kẻ được nuôi ^[2] . Nhưng đấy không phải là vấn đề duy nhất: ta biết thừa có những giám khảo chẳng đọc bao giờ. Ta biết họ là những ai chứ. Họ bỏ phiếu cho cái tên trên tờ giấy người ta dúi vào tay họ vào phút chót. Thật đáng buồn.

2. Các chương trình văn học trên truyền hình có ích hay không?

Assouline: Bernard Pivot ^[3] đã là điểm tựa số một suốt hai mươi năm cho người Pháp. Người Pháp đọc sách là nhờ Pivot. Đúng là cần phân tích những năm “Trực thoại” ^[4] trên bình diện trí thức và văn học, vì đó đã là một hiện tượng xã hội rất lớn. Ta vẫn chưa lường hết được tầm quan trọng của nó.

Rozynès: Pivot, hồi đó là kinh thánh của các giá trị. Xem Pivot là ta biết phải đọc gì. Ngày nay không còn một nơi duy nhất để có một đánh giá, không còn nhà trọng tài nào xét các thanh lịch, trong thính thị hay trong báo chí cũng thế thôi. Điều này, theo tôi, là một lợi điểm đấy. Phiền nỗi, sau Pivot thì chỉ còn là quảng cáo. Truyền hình và xuất bản đã tự hiến cho nhau. Các sân khấu bây giờ chẳng khác những trang Điểm Sách của những tạp chí tồi tệ nhất.

Assouline: Kể từ sau Pivot, người ta vẫn không thôi tự hỏi phải nói về sách trên truyền hình như thế nào. Tôi đã xem tất cả các chương trình, và rồi tôi có ý nghĩ: ích gì? Tôi biết đấy là phương tiện truyền thông đại chúng tuyệt đối chứ. Nhưng với tư cách nhà văn, mục đích của tôi không phải là lên truyền hình, để bị nén, bị ép, phải tham dự một cuộc tranh luận không chút gì dính dáng, cùng những người cứ ngắt lời mình, hoặc là với một anh hoạt náo viên nhét bút vào đít mình và với một công chúng bạ nói gì cũng vỗ tay.

3. Giữa các nhà xuất bản có chiến tranh hay không?



P Assouline: Quan hệ giữa các nhà xuất bản trở nên tàn nhẫn, cứ xem vụ Shan Sa đấy [tiểu thuyết gia này đã toan xuất bản tại nhà Albin Michel một cuốn tiểu thuyết cô đã hứa dành cho nhà Grasset, khiến nhà Grasset giận dữ]. Tôi biết nhiều nhà xuất bản có gặp nhau cũng không thèm ngó đến nhau. Có quá nhiều thây ma, nghĩa là quá nhiều vụ án. Giới văn học đã tư pháp hoá một cách nguy hiểm. Vả chăng, Olivier Nora, chủ nhà Grasset, đã tóm gọn rất hay tình trạng ấy như sau: “Từ một thời mà lời nói cũng giá trị như một khế ước, chúng ta bước qua một thời mà khế ước cũng chẳng còn giá trị gì.”

Rozynès: Phải hiểu rằng chuyện tiền bạc cũng quan trọng hơn rất nhiều. Ngày trước, nhà Grasset chi phối được các giải thưởng trong ít ra là hai mươi năm, có thể suốt năm chi tiền vung vít vì họ hầu như chắc chắn thu hồi được tiền ấy với một hoặc hai giải thưởng mùa thu ^[5] . Hồi đó là một trò chơi, như đánh xì-phé vậy. Ngày nay không còn như thế nữa. Một giải Goncourt, ấy là hàng chục triệu đồng quan doanh số, và là bảo đảm cho nhà xuất bản cuối năm sẽ không bị lỗ. Mà tất cả các nhà xuất bản, dù là độc lập hay là chi nhánh một tổ hợp, đều mang trên lưng hoặc một anh chủ ngân hàng hoặc một anh kiểm soát viên quản lí. Các giải thưởng không phải là xa xỉ nữa mà là chuyện sống chết. Trong bối cảnh, ta chớ quên điều ấy, một cuốn tiểu thuyết cách đây mười năm có thể bán ra 100.000 bản nay chỉ có thể đạt tới 30 000 bản mà thôi.





4. Làm sao cắt nghĩa thắng lợi của nhà Albin Michel?

Assouline: Tôi khâm phục sự thành công của nhà Albin đấy. Thành công này là do liên minh giữa hai ông chủ Francis Esmenard và Richard Ducousset. Nguyên do sự thắng lợi của họ, trước tiên đó là vốn. Đây là một nhà xuất bản đã có cả một thế kỉ. Đó cũng là do phát triển tiểu thuỵết Pháp bằng cách thu nhận những tác giả mới như là Amélie Nothomb. Là chính sách rất mạnh của họ: mua bản quyền văn học nước ngoài, trinh thám hay bán trinh thám. Họ cũng đã nhìn xa ở lãnh vực tư liệu, vì họ tự coi mình là những nhà chủ biên. Đó là những sách thời sự mỏng, những điều tra, một lãnh vực họ đã phát triển rất hệ thống. Ducousset, lúc đầu, là kí giả báo “France Soir”. Ông ta đã hành xử như một kí giả. Bây giờ ai cũng thế cả. Nguyên do sau cùng, ấy là nhà Albin là một tổ hợp gia đình (gia đình Esmenard), đã phát triển một cách hoàn toàn tự lập. Đúng vậy, đó là một mô hình phát triển.

Rozynès: Đó cũng là một kiểu phục thù nữa đấy. Vì mới cách đây ba mươi năm họ là nhà xuất bản gia đình nhỏ bé nhất. Bị các nhà xuất bản khác coi rẻ. Phục thù lịch sử, xã hội, xuất bản. Ngày nay, họ có đủ phương tiện thu tóm tất cả những tác giả là giám khảo.

5. Vụ Hachette-VUP có phải là một Waterloo ^[6] của ngành xuất bản không?



Rozynès: Không phải một trận Waterloo. Đối với Lagardère (người nắm tổ hợp Hachette), việc thu hồi 40% nhà Vivendi Universal Publishing (nguyên là tổ hợp xuất bản đắt giá của Vivendi, bao gồm những nhà xuất bản sách giáo khoa, các nhà Plon, Laffont vân vân) không phải một trận Waterloo, đúng hơn là nửa trận Austerlitz ^[7] . Dẫu rằng Lagardère đã tưởng thu hồi được hết. 40%, lớn kinh khủng đấy. Tất nhiên nhà Hachette sẽ mạnh thêm. Với 60% còn lại, bây giờ thì bắt đầu bán tống bán tháo. Tôi cho rằng một trong những nhà xuất bản gia đình độc lập (Albin Michel, Gallimard, Le Seuil hay là Média Participations [tổ hợp xuất bản chuyên về truyện bằng tranh, báo chí Thiên chúa giáo và xuất bản công giáo]) sẽ tìm cách can dự. Và một tổ hợp số hai sẽ nổi lên, Đó là về kinh tế. Vả chăng ván bài dàn lại như thế tự nó không có gì tệ hại cả: trước ta có hai tổ hợp cứng nhắc, vài gia đình ở cửa các thành trì ấy. Mọi chuyện sẽ phải thay đổi. Dẫu sao, tôi nhìn ra hai bài học cho chuyện này. Thứ nhất, đó là, nếu anh không có được một lôgích tổ hợp thì ngày nay anh không thể tồn tại được.

Assouline: Đúng đấy, độc lập là chuyện hão huyền, trong lãnh vực sách cũng như trong lãnh vực báo. Hoặc là anh thuộc một tổ hợp, hoặc là anh lập ra tổ hợp của anh. Minh chứng, mới đây nhất và cho thấy sự cần thiết như thế, đó là vụ nhà La Martinìère mua lại nhà Le Seuil để lập nên một thực thể mới sẽ chiếm ngôi vị thứ ba.

Rozynès: Bài học thứ hai của chuyện này, đó là, nếu cộng đồng châu Âu không lên tiếng, hẳn công chúng Pháp đã tuyệt đối yên lặng chấp nhận vụ Lagardère mua lại nhà VUP. Và hai phần ba thị trường sách hẳn đã bị nắm độc quyền mà chẳng ai phản ứng. Đó là điều khiến tôi chấn động nhất, sự yên lặng bối rối ấy của tất cả mọi người. Ai đã phản đối nào? Bao nhiêu báo, ngoại trừ “Le Nouvel Observateur” và “Les Inrockuptibles”? Jean-Jacques Aillagon ^[8] mà dám cho rằng việc lập một tổ hợp nắm hai phần ba ngành xuất bản (không kể các phương tiện truyền thông) là một điều tốt cho nước Pháp, thật tôi không thể tưởng tượng được. Cũng vậy, sự yên lặng của các đảng cánh tả và của đảng Xã hội – vì không muốn rắc rối với các tổ hợp truyền thông – khiến tôi rất bất bình.

6. Những nhân vật nào có ảnh hưởng nhất trong ngành xuất bản?



Assouline: Bernard-Henri Lévy, Philippe Sollers…, tôi không biết như thế có đúng thứ tự không.

Rozynès: Quả thế, tôi đồng ý. Và Arnaud Lagardère, người có quyền lực kĩ nghệ. Antoine Gallimard, và, về mặt văn học, bà tổng giám đốc Teresa Cremisi của ông ta. Richard Ducousset (Albin Michel). Và rồi truyền hình: Ardissovision ^[9] .

7. Có nên chống quảng cáo sách trên truyền hình không?

Assouline: Tôi cho là nên. Một mặt, sẽ chỉ có những nhà xuất bản giàu mới quảng cáo được. Các tổ hợp như thế lại càng nhiều quyền lực, so với các nhà xuất bản độc lập không có tiền, và những bất bình đẳng giữa các tác giả lại càng đào sâu hơn. Mặt khác, vì rất đắt tiền nên các nhà xuất bản sẽ đi đến chỗ dồn ngân sách quảng cáo của họ vào mục tiêu ấy cho truyền hình, bỏ qua báo viết. Điều đó có nghĩa là cái chết, hay dù sao thì cũng là những khó khăn lớn cho các báo như “Lire”, “Le Magazine littéraire”, và những phụ trương văn học của các nhật báo như “Le Monde des Livres” và những báo khác.

Rozynès: Nhưng ngân sách quảng cáo của các nhà xuất bản đâu phải để nuôi sống báo chí văn học! Báo chí phải tự lo chứ.

Assouline: Không. Nếu anh nói như thế, anh cũng sẽ nói: Nhà nước đâu có mục đích trợ giúp điện ảnh. Và anh sẽ huỷ bỏ việc ứng trước một phần tiền thu nhập, huỷ bỏ ngoại lệ văn hoá. Có khác gì đâu. Phải trợ giúp. Có những nhà xuất bản đăng quảng cáo trên vài tờ báo để ủng hộ những báo này. Và nếu báo chí văn học khó tồn tại thì các nhà xuất bản sẽ là những người đầu tiên chịu thiệt thòi. Vì do đọc những báo này mà độc giả có thông tin và hiểu biết. Chính ở đó mà các sách được thật sự đọc, phân tích, mổ xẻ. Nếu chỉ quảng cáo trên truyền hình thôi thì các nhà xuất bản sẽ tự chặt cành cây họ ngồi trên đó.

8. Vì sao những dịp khai trương văn học lại phong phú đến thế?



Assouline: Khi người ta nói: có quá nhiều sách, tôi bao giờ cũng nói: so với gì chứ? Đâu là tiêu chuẩn? Ai có thể nói: quá nhiều hay chưa đủ? Vả lại nói có quá nhiều sách, đấy đúng là phán xét của nước giàu. Cứ đi ra nước ngoài sẽ thấy sản xuất nghèo nàn thế nào! Tuy vậy, đúng là nhiều nhà xuất bản ra sách để khoa trương, và nhiều tác giả viết lách thay vì đi gặp bác sĩ tâm thần. Nhà xuất bản ngày nay là bác sĩ tâm thần đấy. Nhưng tôi không bao giờ than vãn có nhiều sách, nhất là sách bỏ túi.

Rozynès: Anh biết Jérôme Lindon ^[10] nói sao chứ: “Xuất bản là ngành duy nhất đáp ứng cầu giảm bằng cung tăng.” Galbraith ^[11] cũng không nói hay hơn.

9. Tâm trạng các vị ra sao? Các vị có dự tính gì?

Assouline: Tâm trạng: một kẻ vừa lật qua một trang, và đã sống hai mươi năm, hạnh phúc, trong một tờ báo độc nhất vô nhị, với một ban biên tập lỗi lạc. Tôi rất ham muốn tiếp tục viết sách, viết nhiều hơn nữa, nhưng cũng muốn là kí giả hơn bao giờ hết. Tôi làm nghề này đúng ba mươi năm rồi đấy, có thẻ kí giả mang số 36871. Tôi rất muốn trở lại cái nghề căn bản của tôi, và viết các bài báo.

Rozynès: Tôi rất muốn lập ra một tạp chí. Có một cuộc sống trí thức, cần nói đến chứ. Và việc tôi phải ra đi tàn nhẫn đến thế khiến tôi sẽ phải mau chóng lập ra tạp chí ấy.

Didier Jacob thực hiện

© 2004 talawas

---

^[1]Gọi tắt tuần báo Le Nouvel Observateur.
^[2]Rozynès chơi chữ: nguyên văn, Nourissier et nourisson. Kí giả và nhà văn François Nourissier là một giám khảo của giải Goncourt.
^[3]Pivot, nguyên chủ biên tạp chí “Lire” và từng giữ nhiều chương trình văn học trên các đài truyền thanh, truyền hình Pháp.
^[4]Apostrophes, tên một chương trình văn học của Bernard Pivot trên truyền hình.
^[5]Các giải thưởng văn chương lớn ở Pháp đều được công bố vào mùa thu.
^[6]Trận đánh năm 1815, hoàng đế Napoléon bị liên quân Anh- Phổ đánh bại, dẫn đến sự sụp đổ chế độ.
^[7]Trận đánh năm 1805, Napoléon chiến thắng các hoàng đế Áo và Nga, dẫn đến sự tan rã liên minh Anh-Áo-Nga.
^[8]Bộ trưởng Văn hoá Pháp.
^[9]Thierry Ardisson, người giữ một chương trình văn học trên truyền hình.
^[10]Giám đốc nhà xuất bản Minuit, mất năm 2001.
^[11]Nhà kinh tế học người Mĩ.