Vào tháng tư năm 2003, một đợt sóng đàn áp ào ạt trùm lên những nhóm đối lập tại Cuba: Các phiên xử cấp tốc đã kết án 79 người với tổng số 1454 năm tù. Một trong những nạn nhân nổi tiếng nhất là nhà văn,nhà báo Raúl Rivero, người đã bị kết án 20 năm cấm cố. Đáng ngạc nhiên là vào cuối tháng mười một năm 2004, ông vừa được trả tự do cùng một số đồng chí lâm nạn.

Một trong những nét đặc thù của Raúl Rivero là điếu thuốc không đầu lọc tỏa khói dày đặc. Dù ngồi trước máy chữ tại nhà hay trong văn phòng thông tấn Cuba Press, điếu thuốc luôn gắn liền với ông như việc làm thơ và viết phóng sự. Những đặc điểm này đã làm Rivero nổi tiếng, đầu tiên tại Cuba, và sau này trên trường quốc tế. Nhân vật 59 tuổi này vẫn nhất định muốn tiếp tục viết. Chỉ vài ngày sau khi ra khỏi nhà tù, ông đã nhấn mạnh: Tôi là nhà văn, chứ không phải là kẻ mưu toan lật đổ. Ông đã phải trải qua 20 tháng tại Canaleta, một trại giam đặc biệt nghiêm ngặt gần thành phố Ciego de Avila. 20 tháng thay vì 20 năm tù, bản án cho việc viết ra những gì mình nghĩ, cảm nhận và phát biểu. Đối với công luận Cuba thì Raúl Rivero là một tên lính đánh thuê được Hoa Kỳ trả lương, như tờ báo đảng Granma đã bêu riếu, một thằng chuyên bôi bẩn, tay sai cho đế quốc.

Viết từ sự thôi thúc nội tâm

Các bài phê phán người đàn ông với mái tóc thưa mầu xám bạc và ánh mắt hoài nghi này vẫn thường xuyên xuất hiện trên các phương tiện truyền thông Cuba. Rivero không buồn để tâm đến chúng. Với giọng đặc biệt từ tốn và trầm tĩnh, ông cho biết là đã luôn chú ýđến việc chỉ làm cho tư nhân, chứ không hề cho chính phủ Hoa kỳ. Mười ba năm đã trôi qua kể từ thời điểm Rivero đồng soạn thảo Lá thư của mười công dân năm 1991. Lúc ấy mười nhà trí thức Cuba đã yêu cầu chính phủ phải thực hiện cải tổ chính trị và trả tự do cho các tù nhân chính trị. Trong số các nhân vật ấy, chỉ còn mình Rivero sống tại Cuba. Và từ khi cùng hơn chục đồng nghiệp lập phòng thông tấn độc lập Cuba Press vào tháng chín năm 1995, ông luôn bị tố giác là quảng bá tư tường thù nghịch, nhưng bản thân đã không để những bôi nhọ này cũng như những lần bị khám nhà hay lấy cung đưa mình đi chệch hướng. Ông chỉ luôn nhắc nhở các đồng nghiệp của Cuba Press cần phải kiểm tra mỗi bài đăng ít nhất ba lần, vì sự an toàn của chính mình, bà Tania Quintero đã tiết lộ như thế. Nhà báo này đã làm việc tám năm ròng với Rivero tại Cuba Press, cho đến khi bà lưu vong sang Luzern vào tháng mười một năm ngoái. Riêng với Rivero, người đàn ông tầm thước với cái cằm cương nghị và nếp nhăn nổi bật trên vầng trán này thì dường như ngay cả nhà tù cũng không để lại ảnh hưởng gì đáng kể.

Bản thân ông không cảm thấy hằn thù và muốn tiếp tục cuộc sống bình thường. Rivero nhấn mạnh rằng, kết cuộc thì bản thân ông đã được trả tự do vô điều kiện. Ông sẽ lại viết cho các báo quốc tế như Miami Herald hay El País của Tây Ban Nha, như những năm trước đây. Trung bình hàng tháng, Rivero viết bốn bài cho đến khi bị bắt vào cuối tháng ba năm 2003. Thu nhập như thế cũng đủ cho gia đình gồm vợ, con gái nuôi Jenny 11 tuổi và con gái María Carla 19 tuổi. Ngoài hoạt động cho Cuba Press, Rivero chẳng còn nhiều thì giờ để theo đuổi sở thích thật sự của mình là thơ phú. Cho đến cuối thập niên 80 ở Cuba, Rivero vẫn được xem là người xứng đáng kế vị nhà thơ bậc nhất quốc gia là Nicolás Guillén. Ngược lại, ông đã có lần tuyên bố mỉa mai là thơ của mình thuở trước đúng là những vần điệu dành cho Cách mạng.

Rivero đã xuất bản nhiều tập thơ tại Cuba, nhưng từ lâu những vần thơ của ông, người mà Noberto Fuentes tuyên dương là nhà thơ hay nhất Cuba, lại chủ yếu được xuất bản ở nước ngoài. Đến cuối thập niên bẩy mươi, Rivero vẫn được xem là nhà thơ và nhà báo trung thành với đường lối. Một trong những trọng trách ông từng được giao là Trưởng Cơ quan thông tấn Cuba Prensa Latina tại Moskva. Khi ấy ông đã nhận thấy bản thân thật ra chỉ là một kẻ chuyển tin qua lại. Hậu quả là việc ông chuyển sang Hội Văn nghệ Cuba với chức Giám đốc Tuyên truyền và qua đó có thời gian dành cho tình yêu thứ hai là thơ phú. Cùng Noberto Fuentes, người bạn đã sớm lưu vong, Rivero liên hệ với giới hoạt động văn hóa, và cả với giới cầm quyền. Ông từng sống như một nghệ sĩ lãng tử cũng như đã liên hệ vào ra với cả Rául Castro.

Giữa các đường lối tuyên truyền

Rồi việc kết án và xử tử tướng Arnaldo Ochoa vì tham nhũng và buôn ma túy xảy ra. Đây là điểm đổi đời của Raúl Rivero: ông ra khỏi Hội Văn nghệ Cuba và tuyệt giao với giới cầm quyền. Tôi đã mất mọi hy vọng về sự chuyển đổi của Cuba. Để lo được mức thu nhập tối thiểu cho gia đình, Rivero phải xoay sang bán dép và thuốc lá cho đến năm 1992 là thời gian bắt đầu viết cho báo chí nước ngoài. Ông luôn mừng khi được ai cho băng mực máy chữ, vì ngược lại với các tòa sọan hiện đại thì Cuba Press không hề có cả máy in lẫn computer và cũng không nối mạng Internet. Điện thoại là đường dây liên lạc duy nhất với thế giới bên ngoài, đã thế thỉnh thoảng lại còn bị cắt.

Đối với nhà báo lão luyện này thì Cuba Press đã thuộc về quá khứ. Tuy thế vẫn cần có bài về đời sống hàng ngày ở Cuba. Và Rivero muốn dành nhiều thì giờ hơn cho sáng tác thơ. Tập thơ viết trong thời gian bị giam giữ tại Canaleta sắp được xuất bản tại Tây Ban Nha. Tiếp đó sẽ là một truyện dài mà Rivero có thể sẽ hoàn tất tại Tây Ban Nha: học bổng của thành phố Granada sẽ biến khả năng này thành hiện thực. Vào tháng giêng, ông sẽ nộp đơn để xin xuất ngoại lần đầu sau mười bẩy năm. Chương trình dự định là Madrid và Paris, nhưng liệu có được cấp hộ chiếu hay không, thì Rivero không thể biết trước. Và dù thế nào ông vẫn muốn trở về đất nước Cuba.

Nguồn: Báo Neue Zürcher Zeitung ngày 18.12.2004,

http://www.nzz.ch/2004/12/18/fe/page-articleA2ALA.html

© 2005 talawas

Những bài khác về Cuba trên talawas:

Tania Quintero, Xã hội Cuba đang tiến dần tới một thảm trạng, 25.11.2004

Nguyễn Bá Trạc, Không đi không biết Cuba, 04.7.2003

Mai Chi, Ăn đất, 22.8.2002