Hôm qua: Cách ngôn, Ngũ cú, Hài cú, Thành ngữ<br>Hôm nay: Quảng cáo, Viđêo-clíp<a href="#anm1" name="nr1"><sup>[1]</sup></a>. Với một nguy cơ
Năm 1930, André Jolles xuất bản quyển sách tựa đề Einfache Formen (Những thể đơn giản), ông phân tích một số thể văn học, hầu hết điển hình của văn hóa bình dân, vốn mang đặc tính ngắn gọn, nhưng trước hết là tính đơn giản về cấu trúc của chúng, theo nghĩa là những thể ấy đã và luôn luôn chịu chi phối bởi một số quy luật mà tác giả của chúng (đôi khi không phải là những cá nhân mà là cả một cộng đồng) tuân theo một cách trung thành.
Ðó là những thể, chẳng hạn như: câu đố, đối đáp dí dỏm, nhưng cả huyền thoại, chuyện kể, truyện cổ tích. Rất nhiều lí thuyết chuyện kể thuộc truyền thống chủ nghĩa cấu trúc là dựa trên (hoặc khởi hành từ) những thể đơn giản, và người ta nghĩ đến sự thể là bằng cách nào mà Vladimir Aioakovlevich Propp đã nhận ra những chức năng chủ yếu về chuyện kể trong những truyện ngụ ngôn, hoặc là làm cách nào mà Claude Lévi-Strauss phân tích những huyền thoại.
Ðại để, vấn đề thể đơn giản luôn luôn là một mảnh đất thử sức lôi cuốn, và chúng ta có thể gồm chung vào thể này những thể như: thơ ngũ cú hài, thơ hài-cú Nhật, cách ngôn, châm ngôn, danh ngôn, cho đến những bài ca dân gian..v..v…
Giờ đây, chúng ta có một quyển sách, do Isabella Pezzini chủ biên: Trailer, spot, clip, siti, banner: Le forme brevi della communicazione audiovisiva (Giới thiệu phim, Quảng cáo, Clíp, Trạm Web, Tiêu đề: Những thể truyền thông nghe nhìn ngắn). Ngay từ tựa đề người ta đã thấy sự loan báo một cách trung thành những gì tác giả sẽ bàn đến. Tác giả không dùng cách diễn tả “thể đơn giản” nhưng dùng cách diễn tả “thể ngắn”. Một đằng, tôi hình dung, là để nhấn mạnh sự khác biệt giữa những thể đơn giản truyền thống và tính chất đặc thù của những đối tượng truyền thông nghe nhìn mà tác giả quan tâm. Và đằng khác – tại sao, như được thấy trong những tham luận khác nhau của quyển sách – sự thể một thể truyền thông ngắn (là một kích thước về độ dài thời gian) không có nghĩa là đơn giản (là một kích thước về tính phức tạp nghĩa học và thẩm mĩ).
Thật vậy, chúng ta biết rõ rằng có những tiết mục rao hàng (commercial) khá tinh vi, đôi khi có khả năng tự giễu chính chúng và về những tiết mục quảng cáo đi trước – thử nghĩ đến, giữa những kinh nghiệm gần đây, về một cậu thiếu niên bước xuống thang ở nhà và nói “Chào em!”, mới hôm qua cậu ta vừa chinh phục được một cô gái tuyệt đẹp và giờ đây, chính cậu ta là nạn nhân của cái tiết mục quảng cáo mà cậu ta là nhân vật chính, để thành con mồi cho môt cô gái khác ít quyến rũ hơn nhiều. Không chỉ cậu ta, mà cả khán giả cũng bị rơi vào cái trò chơi mà hôm nay người ta gọi là “metatextual” (sau-văn bản) – trò chơi không bao hàm một sự truyền thông thuần túy và đơn giản nhưng đòi hỏi sự suy nghĩ trên chính cái thể ngắn và trên lịch sử của thể này. Mặt khác trong một bài tham luận về viđêo-clíp, Paolo Poverini cũng phân tích nhữnng trường hợp của tính sau-văn bản.
Tuy nhiên, tôi không muốn, trong phạm vi một ghi nhận ngắn làm một tổng kết về những phân tích khác nhau trong quyển sách này, mà tôi chỉ muốn giới thiệu những bài phân tích về mục “Giới thiệu phim” (những cái mà khi còn bé tôi gọi là những “trò sắp tới”) của Nicola Dusi, về những quảng cáo (Allessandro Melchiorri), về những thông điệp chính trị tự điều hành (Paolo Guarino), về những “banner e portali” (tiêu đề và cổng chính) (Piero Polidoro, và chắc chắn là trong những thể truyền thông ngắn, tiêu đề là thể ngắn nhất), về những trạm web của các công ty (Daniele Barbieri). Những thể ngắn có chung quanh chúng ta không phải luôn luôn là đơn giản. Nhưng, chắc chắn là những thể này không còn chịu chi phối bởi những quy luật lưu truyền qua những thế hệ – như trường hợp của thể strambotto (thơ tình ngắn mang chất hài) – và thường là mang nhiều sáng kiến.
Tuy nhiên, quyển sách này gợi cho tôi vài suy nghĩ. Những thể đơn giản truyền thống đã từng chế ngự văn hóa bình dân, như đã được nói, và những thể này có thể được soạn thảo lại, có thể nói, bằng văn hóa bác học, như những tục ngữ (trí khôn của các dân tộc) đã từng được chuyển hóa thành những lời cách ngôn hoặc những nghịch lí bởi Oscar Wilde, Karl Kraus và Stanislaw Jerzy Lec (thông minh sắc sảo của các học giả). Nhưng những thể ngắn chung sống cạnh những thể phức tạp: huyền thoại cạnh những diễn giải của Aeschylus hoặc Sophocles; chuyện kể cạnh những tiểu thuyết lớn. Và không nhất thiết là công chúng, người tham gia vào những thể đơn giản, giữ thái độ xa lạ với những thể “phức tạp”, bởi vì những người thợ rèn thời Dante đã từng ngâm Divina Commedia (Hài khúc thần thánh) và không phải chỉ có trí thức là đọc I promessi sposi (Những cuộc hứa hôn, Alessandro Manzoni).
Hôm nay, hay bao giờ cũng vậy, có một phần công chúng (rất ít so với 6 tỉ người của quả đất) có thể tham dự vào những thể phức tạp như tiểu thuyết hiện đại (James Joyce) hoặc hậu-hiện đại; Nhưng hầu như không ai, trừ một ít giáo sư đại học là quan tâm đến những thể đơn giản truyền thống; đại đa số những người sử dụng [người đọc] thì được nuôi dưỡng chỉ bằng những thể ngắn.
Tính ngắn gọn có thể sản sinh sự nghiện ngập, và thế là ngay cả những nhà xuất bản, nơi có thời đảm nhận việc đề xuất thể phức tạp – dù không hẳn hoàn toàn chối từ xuất bản Marcel Proust – nắm bắt công chúng qua những thể cực ngắn: cách ngôn, những đối đáp chớp nhoáng, những châm chích con ong cái kiến, những phát ngôn chẳng phải luôn có nghĩa. Tôi muốn nói là sự phơi mở liên tục của giác quan nghe-nhìn ra trước những thể ngắn có thể dẫn đến một sự nghiện ngập về tính ngắn gọn và nhanh chóng của những thể ấy, và sự phơi mở này có thể lấy đi cái thú vị và cái gu trong việc thưởng thức những thể phức tạp, vốn đòi hỏi thời gian và sự hợp tác với văn bản và với bối cảnh văn hóa của nó.
Nguy cơ có thể có: mất sự nhạy cảm về những thể phức tạp, người ta có thể không nhận ra là ngay cả cái tiết mục rao hàng về một loại xà phòng rửa chén có thể ngắn gọn, nhưng không phải là đơn giản.
© 2003 talawas
[1] Ðoạn phim ngắn (viđêo) thực hiện qua sự di chuyển liên tục của ông kiếng và ráp nối nhanh để hỗ trợ: một quảng cáo, một bản nhạc ….