Nguyễn Thanh Giản
Knowlege is what we seek, but opinion is all we have – Plato
(Chúng ta tìm kiếm tri thức nhưng chúng ta hoàn toàn chỉ có ý kiến.)
Cho tới nay, những gì mà chúng ta đọc hầu hết chỉ là những định kiến cố hữu mang nặng hiềm tị cá nhân hay cực đoan, giáo điều (ngoại trừ một số rất ít, phiên dịch để quảng bá lý thuyết dân chủ của các học giả Tây phương.) Thành phần chống cộng ở hải ngoại đa dạng, đến từ bối cảnh lý lịch cá nhân khác nhau nhưng tựu chung, phân tán, bè phái; và nhất là thiếu một cơ sở nền tảng, nguyên lý dân chủ khả thi, thực tiễn để quản trị và điều hành quốc gia. Mặc dù, tất cả đều nhân danh “dân chủ tự do” nhưng tìm hiểu kỹ, nội dung, sách lược và triết lý pháp trị chắp vá; và không được hệ thống hóa, nếu không muốn nói là bất khả thi!
Trong số này, là một nhóm những chính khách, những khuôn mặt cũ của chế độ Việt Nam Cộng Hoà, lanh chanh cơ hội chủ nghĩa; hoạt động chính trị của họ gần đây chỉ là triệu chứng phô trương “vang bóng một thời” của chủ nghĩa trình diễn, cơ hội…
Thành phần khác, số đông, đến từ binh nghiệp. Một phần lớn vẫn mang mặc cảm “bại trận” và cảm tính thù hận vì bị lãnh tụ chính trị bức tử, phản bội; phần khác, vì những hi sinh, mất mát và gian khổ của cuộc chiến tàn khốc; vì kẻ thù “bất cộng đái thiên” không thể dung hòa – nhưng là kẻ chiến thắng…
Chúng ta khó có thể trách cứ tâm huyết, nhiệt tình và sự hi sinh cao độ của những người cựu chiến binh một thời binh lửa, từng qua “địa ngục trần gian” của chiến tranh. Nhưng họ vì vốn theo binh nghiệp trong quá khứ, nên tâm thức và tư duy tựu chung đều mang tính chiến lược, chiến thuật của đấu tranh quân sự nhiều hơn là năng lực suy giải chính trị và pháp trị. Họ có thể là những chiến sĩ can trường ngoài mặt trận nhưng hành chánh pháp quyền và nhất là công cuộc xây dựng đất nước là những phạm trù mà họ thiếu kinh nghiệm và chuẩn bị. Những phê phán này cũng áp dụng đồng đều cho cả phía bên kia.
Một trong những đặc tính của dân chủ tự do là quân đội luôn nằm trong sự chỉ đạo của chính quyền hợp thức dân sự. Lý do: để tránh đảo chánh, cách mạng bằng vũ trang và đầu óc duy chiến lược quân sự, nói chung.
Mặt khác, kẻ chiến thắng, cộng sản Việt Nam, vẫn tự hào, tự mãn với não trạng tự tin thái quá của mình. Mặc dù, gần đây, trước sự phản kháng kịch liệt của các phe phái người Việt hải ngoại nhiều nơi, họ vẫn cố gắng “kiều vận” với hi vọng chế tài, vô hiệu hoá sức phản kháng này; hay ít nhất, nỗ lực với tham vọng hợp tác vì tiềm lực của người hải ngoại (như đầu tư, doanh thương vào VN, chuyển giao kiến thức chuyên môn kỹ thuật, v.v.). Chiến dịch “Người viễn xứ” là một trong những sách lược chiêu dụ, thuyết phục cụ thể của chính quyền VN gần đây.
Riêng giới trí thức Việt Nam, cả trong và ngoài nước, nói chung thái độ và tư duy của họ vẫn tiêu cực; và nhất là thiếu hẳn một công trình nghiên cứu, luận giải có hệ thống trong tình thần đứng đắn, nghiêm chính và thành thật khả thể tìm ra được những nguyên lý dân chủ và giải pháp thực tiễn, khả thi cho tương lai xây dựng đất nước. Những trao đổi của họ mang nặng tị hiềm cá nhân tới mức cực đoan; bàn luận chính trị và giải pháp bày tỏ tham vọng thổi phồng cá nhân chủ nghĩa hơn là nội dung phẩm chất. Họ tố cáo lẫn nhau là thiếu hay không “trí thức” nhưng chính họ rất “phản trí thức”: tranh luận vòng ngoài, loanh quanh, thậm chí, tấn công cá nhân hơn là tranh luận nội dung, những khác biệt về chính kiến, lập luận… Phải chăng bất đồng quan điểm, chủ trương là không trí thức hay “tiến sĩ giấy”? Thế nào là trí thức? Phải chăng trí thức và khôn ngoan là hai phẩm chất khác nhau?
Mặc dù sống trong môi trường dân chủ tự do ở các nước Tây phương nhưng phần lớn trí thức Việt Nam quên rằng lịch sử và nền tảng của khái niệm dân chủ được tiệm tiến, phát triển qua một quá trình đấu tranh, xung đột đẫm máu; và gạn lọc lâu dài của hơn 2300 năm bắt nguồn từ nền dân chủ trực tiếp của tiểu quốc Athens cho tới dân chủ đại diện hiện tại. Chúng ta quên rằng, nguyên lý và thực hành dân chủ được giả định căn bản trên nguyên tắc dung hòa, nhượng bộ (compromise).
Trí thức Việt Nam bàn về dân chủ nhưng trên thực hành, phần lớn là “phản dân chủ” và nhất là “phản lịch sử” (anti-historical)!
Nói tới đây, cần mở ngoặc và nhấn mạnh rằng, dĩ nhiên, đâu đó chúng ta vẫn còn những người thành thật và đứng đắn ưu tư tới tiền đồ tổ quốc, đã và đang nỗ lực tìm kiếm một giải pháp khách quan khả dĩ dung hòa giữa các đối cực xung đột và bế tắc hiện nay. Nỗ lực hay tham vọng đó chỉ có ý nghĩa thực tiễn khi chúng ta nhận diện mọi vấn đề một cách thành thật và thẳng thắn – một đòi hỏi thách đố cho cả hai bên với thái độ độc đoán!
Ðã 30 năm nhưng viễn tượng một nước VN thống nhất, tự do, dân chủ, thịnh vượng vẫn chỉ là giấc mơ không thành tựu vì (1) những thái độ cực đoan của cả hai phía – kẻ thắng và kẻ bại; (2) sự vắng mặt của một căn bản triết lý pháp trị dân chủ tự do – một cơ chế chính trị, dù mang nhiều hình thái, mô hình được áp dụng ở các nước Tây phương, là con đường dẫn tới thịnh vượng, phú cường và bảo đảm và tôn trọng các giá trị nhân quyền và dân quyền.
Phân tích cho cùng, toàn bộ triết lý dân chủ pháp trị là nguyên tắc dung hòa giữa trật tự, an ninh xã hội, quốc gia và quyền tự do và môi trường cần thiết cho mỗi công dân để thăng tiến, phát triển năng lực sáng tạo của mỗi cá nhân.
Đây là nguyên lý quan trọng được coi là căn bản cho thực hành quốc sách; và đặc trưng tính của pháp lý cai trị, bất luận mô hình dân chủ tự do như đang được áp dụng ở Tây phương. Trật tự xã hội và an ninh quốc gia sẽ đuợc cụ thể hóa bằng những biện pháp (regulations) và đạo luật (laws) thiết lập bởi ngành lập pháp; thực thi bởi hành pháp; phân xử bởi tư pháp. Luật lệ thường thay đổi, tu chính tùy vào thay đổi tính của tình huống và điều kiện khách quan tác động. Nhưng trật tự xã hội và an ninh quốc gia không phải là cứu cánh tối hậu cho hạnh phúc con nguời nói chung, và công dân nói riêng. Một thể chế độc tài – dù cục bộ hay toàn bộ, vẫn có thể duy trì và đáp ứng được nhu cầu và chiều kích của trật tự và an ninh nhưng hoàn toàn phi nhân bản và không phục vụ cho người dân; dù những lợi phúc cống hiến thỏa mãn phần nào những nhu cầu căn bản của con người nhưng chỉ là chắp vá, gượng ép.
Vậy đã rõ, vế thứ hai của phương trình dung hòa trên cần phải được giải đáp cho cân bằng và thỏa mãn. Tức là vấn đề yếu tố phát triển con người trong những tương quan với thực hành “máy móc” của hành chánh quốc trị và chính sách kinh tế. Chính xác hơn, bản tính của con người và cứu cánh, ý nghĩa của đời người. Con người được định nghĩa không chỉ như là một “con vật xã hội” mà còn là một hữu thể tự do với tiềm lực và năng lực suy tư, tưởng tượng, sáng tạo… theo cá tính và bản tính đặc thù của mỗi cá nhân. Thiếu vắng một môi trường lành mạnh như thế con người sẽ không thể phát triển mọi mặt ở mức hiệu năng để thỏa mãn nhu cầu ý nghĩa và tinh thần của cuộc sống làm người. Người công dân bị kiềm chế, không đủ tự do phát triển tiềm lực của mình, chính là căn tính và hệ quả của sự nghèo nàn, lạc hậu của quốc gia. Mặt khác, nguyên tắc “làm theo năng lực, hưởng theo nhu cầu” hoàn toàn chỉ là vọng tưởng – nghe hợp lý trên lý thuyết nhưng không thể áp dụng trên thực tế, vì nó đi ngược lại bản tính cố hữu của con người: tư hữu, ích kỷ, ghanh tị, thi đua vì động cơ, nhu cầu và ý thức cá nhân. Những thuộc tính này, dù tiêu cực nhưng cần thiết cho sự phát triển, khai sáng và thành tựu của xã hội. Vấn đề ở đây là biện pháp thích ứng, hiệu nghiệm để điều kiện hóa và định chế hoá khuynh hướng và thực hành tích cực; kiềm chế, ngăn ngừa tiêu cực.
Gần đây, có cuộc tranh luận trong nước về vấn đề rằng các trường đại học có cần “được hưởng” những “quyền” tự do, độc lập để thăng tiến phát triển hay không? Cụ thể hơn, tức là vấn đề tự do diễn đạt tư tưởng (kể cả lập trường, quan điểm chính trị, có khi đối lập và độc lập), nghiên cứu, khảo cứu vân vân…
Để trả lời vấn nạn này một cách gián tiếp, chúng ta phải tự hỏi: tại sao các nước Tây phương tiến bộ tột đỉnh đến mức thống trị cả thế giới về mọi lãnh vực?
Dĩ nhiên, câu trả lời sẽ dài dòng và phức tạp, nếu muốn đầy đủ. Để tóm gọn, những ai tìm hiểu về lịch sử phát triển trí thức (intellectual history) của văn minh Tây phương đều nhận ra tính năng động của nó với một số yếu tố/nguyên tắc tích cực sau đây: (a) tôn trọng sự thật (b) ý thức lịch sử và tính chính xác của nó (mặc dù họ ý thức rất rõ rằng lịch sử thường được viết bởi kẻ chiến thắng) (c) ý chí thách thức lại các giá trị truyền thống, tư duy cổ điển (kể cả khoa học, luân lý và niềm tin tôn giáo) để kiểm chứng và phản chứng (d) tính thực dụng dựa vào tri kiến tổng quát hay trừu tượng.
Ở xã hội Mỹ, các chính trị gia chuyên nghiệp, phần lớn chỉ là những công dân trung bình, điển hình, nhưng khi gặp khó khăn cần giải quyết, nhất là vấn đề khủng hoảng hiến pháp, pháp luật, kinh tế, xã hội, chính trị, an ninh… họ luôn có sẵn một đội ngũ trí thức chuyên môn, đa dạng để tham khảo, thỉnh ý (congressional hearings) giải quyết vấn đề thực tiễn; thay vì chỉ “thuyết pháp chính trị” suông.
Một thí dụ điển hình. Trong cuộc thế chiến thứ hai, chính phủ Mỹ đã nhờ vào đội ngũ trí thức để thành công trong việc chế bom nguyên tử qua dự án Manhattan (Manhattan Project). Đóng góp chính của dự án đến từ các khoa học gia, trí thức ở các trường đại học. Các đại học Mỹ nói chung tương đối được hưởng “chế độ tự trị”, dĩ nhiên trong khuôn khổ của pháp luật.
An ninh quốc gia gắn liền và phụ thuộc vào tiềm lực và năng lực phát triển trí thức! Cục diện thế giới và cán cân quân sự của hôm nay hẳn đã rõ. Hơn nữa, nước nào thống trị khoa học và kỹ thuật thì văn hóa của họ cũng sẽ thống trị cả thế giới. Cứ nhìn vào ngôn ngữ của chúng ta với những thuật ngữ mới lạ thì sẽ rõ tác dụng và ảnh hưởng của tiếng Anh.
Hỏi tức là trả lời!
Cân bằng phương trình hai vế – trật tự, an ninh quốc gia và môi trường tự do phát triển cá nhân, dựa theo nguyên tắc dung hòa là triết lý pháp trị căn bản và chìa khóa cho sự cường thịnh, an ninh và tồn hữu của quốc gia.
Cả Hegel và Marx đều là hai tư tưởng gia chính trị đặt nền tảng trên biện chứng lịch sử nhằm tiên định hướng đi tương lai của vận hành lịch sử con người bằng biện chứng năng động lịch sử của quá khứ và hiện tại. Theo tiên tri của Karl Marx, dựa vào duy vật biện chứng lịch sử, các cơ chế cai trị – từ bộ lạc trị, phong kiến, quí tộc, quân chủ cho tới tư bản, sẽ chung kết lại ở hình thái pháp trị sau cùng là cộng sản chủ nghĩa qua giai đoạn chuyển tiếp của xã hội chủ nghĩa. Lịch sử minh chứng Marx hoàn toàn sai lầm trong luận giải kết thúc, tiên đoán bước đi của lịch sử nhân loại – một triết lý lịch sử mà Marx gọi là “lịch sử có định hướng” (directed history).
Mặt khác, biện chứng lịch sử của Hegel cũng nhằm tiên định lịch sử tương lai nhưng chứa đựng nhiều khả thể tính và được biện minh chính xác hơn qua những thay đổi vận hành lịch sử và khuynh hướng pháp trị xảy ra gần đây: từ 1989, với sự sụp đổ dây chuyền của chủ nghĩa cộng sản, hầu hết các quốc gia này đang trải qua một tiến trình dân chủ hóa, dù ở mức độ khác nhau nhưng đã và đang tiếp diễn; tương tự, các nước không cộng sản, xếp loại lạc hậu, “đang phát triển” (developing countries) cũng chuyển hóa sang hình thái dân chủ theo mô hình dân chủ Tây phương. Hiện nay, đã có trên 100 quốc gia, được phân loại là “dân chủ” với mức độ và hình thái khác nhau, đại để theo mô hình dân chủ tự do kiểu Tây phương.
Vậy đã rõ, con đường pháp trị trên mô hình dân chủ tự do, như Hegel giả định, có lẽ là cơ chế cai trị chung kết của lịch sử con người – the end of history, nói theo ngôn ngữ của học giả Francis Fukujama, gần đây.
Ba mươi năm đã qua nhưng con người VN, bất luận chính kiến nào, vì hôn mê trong lịch sử của quá khứ xung đột; vì kinh nghiệm thù hận, mất mát, hi sinh (nên nhớ không chỉ có một bên gánh chịu!); vì thiếu ý thức lịch sử; vì cực đoan cố chấp, cho nên bị bế tắc, bất lực trong cơ đồ xây dựng lại đất nước. Kẻ chiến thắng, dù giành được độc lập cho quốc gia nhưng vẫn ảo tưởng quên đi rằng chủ nghĩa và ý thức hệ cộng sản đã là lịch sử; kẻ bại trận vẫn mang tâm thức bại trận của dĩ vãng rằng chúng ta vẫn đang đấu tranh ý thức hệ “quốc cộng”.
Phải chăng, khẩu hiệu “kinh tế thị trường theo định hướng xã hội chủ nghĩa” đã “signal”, hàm ý một sự cải cách trong chính sách – dù là hạn chế trong lãnh vực kinh tế? Hay đây chỉ là “tuyên truyền”? Chúng ta có nhiều lý do để ngờ vực vì một trong những đặc trưng hóa của nguyên tắc xã hội chủ nghĩa là quyền sở hữu các phương tiện sản xuất thuộc về nhà nước; với kinh tế thị trường, nó thuộc về quản lý tư nhân. Một mâu thuẫn khó dung hòa giữa hai ý hệ!
Những quan sát và kiểm chứng của những thay đổi gần đâycho thấy nhiều sinh hoạt doanh thương đã và đang được chuyển hóa từ khu vực quốc doanh sang tư doanh. Cần nhấn mạnh, phần lớn nguyên nhân và xúc tác của những biến chuyển này bắt nguồn từ nhu cầu và thực tại mới, qua áp lực của năng động toàn cầu hóa hiện nay.
Karl Marx, dù sai lầm trong việc giải đoán hướng đi của lịch sử, nhưng đã để lại một nguyên lý vốn có giá trị: kinh tế quyết định chính trị. Kinh tế phát triển sẽ gầy dựng nên một tầng lớp trung lưu đông đảo – nhân tố căn bản và cần thiết để gia tốc tiến trình dân chủ hóa và cơ chế pháp trị. Ở các xã hội văn minh Tây phương, giai cấp trung lưu – chiếm đa số, là cơ sở và đối tượng của sinh hoạt và năng động thực hành dân chủ pháp quyền. Ngược lại, nếu đại bộ phận đại chúng đói nghèo, trình độ dân trí thấp sẽ dẫn tới việc trì hoãn tiến trình này vì bận rộn tranh đấu với cơm áo hàng ngày; ít có thì giờ tham gia sinh hoạt chính trị, xã hội.
Có lẽ, một cách thực tiễn hơn, để cơ đồ xây dựng và phát triển đất nước khả thi, chúng ta phải cần thêm 15 năm nữa – chờ đợi; khi mà các thế hệ, cả hai bên, những người trực tiếp tham dự, đóng góp vào cuộc đấu tranh vừa qua, đi vào lịch sử, thì mới khả thể bắt đầu. Ðây là trường hợp lịch sử giống như cuộc xung đột kịch liệt, cố hữu giữa Do Thái và Palestine. Đối thoại, hoà giải chỉ có thể xảy ra giữa hai nước sau khi lãnh tụ Arafat băng hà.
Sau cùng, cuộc chiến tranh ý thức hệ đã kết thúc; đã đi vào lịch sử của quá khứ. Thay vì đào sâu vào những biến cố lịch sử của xung đột mà nay không còn hiện hữu, chúng ta cần phải dồn nỗ lực vào tương lai trong cơ đồ dựng nước. Nếu bàn bạc về lịch sử, một cách thực tiễn hơn, là tinh thần “ôn cổ tri tân”- phân tích và rút tỉa ra những bài học kinh nghiệm, nhất là sai lầm, để tránh tái phạm.
Hơn nửa thế kỷ chiến tranh, điêu tàn, những con người Việt Nam hôm nay tưởng đã học được những bài học lịch sử từ những kinh nghiệm xương máu, đổ nát và hi sinh; tưởng đã đủ để mọi người biết rằng bài học đơn giản nhưng khó làm: đoàn kết là sống, chia rẽ là chết, muôn đời vẫn có giá trị.
Nhìn vào trước mặt và viễn tượng tương lai, nước Việt Nam chỉ có một kẻ thù chung: sự nghèo nàn, lạc hậu, thua kém so với các nước phát triển, tiên tiến hiện đại; kể cả trong khu vực. Căn tính của thực trạng này xuất phát từ nhiều lý do phức tạp nhưng tựu chung cụ thể là do hệ quả của chiến tranh vừa qua và triết lý cai trị đóng khung, giáo điều và độc đoán.
Đó là thách đố chung cho mọi người Việt Nam hiện nay!
Với những tranh luận, nỗ lực ồn ào hiện nay – cả trong và ngoài nước, thiển nghĩ khó khăn và thử thách lớn nhất cho chúng ta là vấn đề nghi kỵ xuất phát từ sự thiếu tin tưởng lẫn nhau. Do vậy, những cố gắng hòa giải khả dĩ mang lại những cuộc đối thoại ý nghĩa đã hoàn toàn bế tắc.
Để phá vở trở ngại này, đòi hỏi những người tự nhận là “yêu nước”, vì lợi ích chung phải đồng ý trên căn bản có điều kiện, tức là áp dụng nguyên tắc: tin cậy nhưng kiểm chứng – trust but verify! Nên đọc kỹ: tin cậy nhưng kiểm chứng.
Chúng ta, tất cả đều tự mãn rằng mình “yêu nước” – đôi khi đến mức độc đoán, độc quyền. Nhưng phải tự hỏi mình, có thực sự can đảm xóa bỏ thù hận của quá khứ và thẳng thắn trả lời câu hỏi nghiêm trọng: Liệu giải pháp, chủ trương của mình có khả thi và hiệu năng hay không? Nguyên tắc dân chủ là khả năng dung hòa!
Theo định giá của CIA về cán cân và cục diện thế giới, năm 2020, Trung Quốc và Ấn Độ sẽ trở nên hai siêu cường quốc. Vấn nạn: Liệu Việt Nam có đủ năng lực đương đầu với những áp lực và năng động của tình huống mới?
Và sau cùng, nói về lịch sử, đừng quên rằng lịch sử thường hay lặp lại! Tiêu cực hay tích cực, hệ quả hoàn toàn tuỳ thuộc vào giải pháp chính trị mà chúng ta lựa chọn cho tiền đồ đất nước. Lịch sử không vận hành theo cái mà nhiều người biện luận cho là “qui luật tất yếu của lịch sử”; ở điểm này, lịch sử đã chứng minh Karl Marx hoàn toàn sai lầm và võ đoán: con người làm nên lịch sử chứ không phải ngược lại!
© 2005 talawas