Đối với đa số các nước từng bị ngọn lửa của cuộc Chiến tranh Thế giới thứ Hai thiêu đốt, ngày 8 và 9 tháng 5 là những ngày tưởng niệm và hoà giải. Tháng 11 năm 2004, Đại hội đồng Liên hiệp quốc đã thông qua một nghị quyết chính thức gọi những ngày này như thế. Ở Nga ngày 9 tháng 5 vẫn được tổ chức như Ngày Chiến thắng, ngày quốc lễ duy nhất mà mọi người đều hiểu rõ cội nguồn. Chính quyền sẵn sàng lợi dụng ngày thiêng liêng và cay đắng nhất này cho những mục đích của mình.

Mồng 9 tháng 5 là ngày lễ thiêng liêng ở nước Nga, vì đối với nhân dân Liên Xô cũng như các dân tộc bị chế độ Quốc xã tuyên bố là các “dân tộc hạ đẳng”, chiến thắng chủ nghĩa Quốc xã là vấn đề sống còn.

Mồng 9 tháng 5 còn là một ngày cay đắng đối với nước Nga vì chính sách của Liên Xô lúc đầu đã góp phần củng cố nhà nước Đức của Hitler và sau đó thì để cho hắn chiếm được những vùng lãnh thổ rộng lớn, phải mất 4 năm chiến đấu kiên cường và 27 triệu người Xô-viết hi sinh mới giải phóng được. Cho đến nay các nhà sử học vẫn chưa nhất trí được vì sao quân đội Liên Xô lại chịu những thất bại nặng nề như thế ngay trong mấy tháng chiến tranh đầu tiên và làm sao nó lại có thể phản công được. Có thể câu trả lời là: khi Hitler bắt đầu tấn công Liên Xô, phần lớn người dân Nga đã không nhiệt tình chiến đấu cho chế độ chuyên chế của Stalin. Nhưng sự man rợ và chế độ đàn áp của quân đội Quốc xã trên những vùng đất tạm chiếm đã buộc nhân dân đứng lên chiến đấu để bảo vệ cuộc sống của chính mình, cuối cùng cuộc đụng độ quân sự đã trở thành cuộc Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại và việc Stalin hay bất kì kẻ nào khác lãnh đạo đất nước đã không còn là vấn đề quan trọng nữa.

Có thể chính vì giai đoạn này trong lịch sử Liên Xô đã gợi lại những kí ức rất nặng nề cho nên hai mươi năm đầu sau khi chiến tranh kết thúc, chính phủ Liên Xô đã không tuyên bố ngày 9 tháng 5 là ngày quốc lễ. Chỉ mãi đến năm 1965, Ngày Chiến thắng mới là ngày nghỉ. Mà cũng có thể lúc đó Liên Xô đang chuẩn bị kỉ niệm 50 năm Cách mạng tháng Mười, nhưng ngoài chiến thắng Hitler ra thì chẳng có gì để kiêu hãnh cả. Vì vậy mà những cái loa tuyên truyền mới gào đến khản họng rằng nước Nga và chỉ có nước Nga đã giành chiến thắng trong cuộc chiến tranh chống nước Đức phát xít mà thôi.

Tình hình trong nước càng khó khăn thì những bộ phim về cuộc Chiến tranh Vệ quốc Vĩ đại càng hoành tráng hơn; hàng năm, những bộ phim như thế được chiếu trong rạp và trên TV suốt mùa xuân. Nhà nước Liên Xô đã cố gắng tối đa trong việc tạo ra huyền thoại rằng “nhân dân đã đoàn kết xung quanh Đảng để chống lại cuộc xâm lược của Hitler và cứu thế giới”. Tất cả những điều đó đều chỉ nhằm cấy vào đầu óc dân chúng ý nghĩ rằng cần phải tiếp tục đoàn kết xung quanh Đảng để chống lại những âm mưu của các thế lực thù địch bên ngoài và những tên gián điệp ở bên trong nước Nga.

Vì vậy chẳng có gì ngạc nhiên khi quan hệ giữa Moskva và phương Tây không còn nồng ấm, còn tình hình trong nước càng ngày càng bị xiết chặt, thì chính quyền của Tổng thống Putin lại đem các công thức cũ ra sử dụng. Các đảng phái đối lập bị cấm hoạt động, các cuộc biểu tình bị đàn áp dữ dội. Các tổ chức phi chính phủ bị giải tán, những người lãnh đạo các tổ chức này thì bị truy tố. Các phương tiện truyền thông đại chúng ngày càng bị kiểm soát gắt gao hơn. Và cũng như 42 năm trước đây, bộ máy tuyên truyền của Điện Kremlin lại cho bóng ma của kẻ thù bên ngoài và bè lũ tay sai của chúng hồi sinh.

Những tiếng gào thét không dứt nhân việc tượng chiến sĩ Hồng quân ở Estonia bị “xúc phạm” (trên thực tế bức tượng chỉ bị đưa từ trung tâm thành phố đến một nghĩa trang quân sự và được tổ chức một cách trọng thể, có cả duyệt binh) đồng thời cũng là lời cảnh báo đối với Ba Lan, nước này cũng có ý định cho hạ bệ hàng trăm tượng đài được xây dựng dưới thời cộng sản, trong đó có cả những bức tượng của Liên Xô. Đã có 640.000 người lính Liên Xô hi sinh trong khi giải phóng Ba Lan, tên tuổi của họ sẽ được ghi nhớ đời đời. Nhưng họ đã chết ở Ba Lan bởi vì vào năm 1939 Stalin và Hitler đã chia nhau mảnh đất này. Bi kịch thực sự của cuộc chiến, nói theo lời của Josif Brodsky, nhà thơ được giải Nobel văn học, là những người lính Liên Xô đã “tiến vào thủ đô các nước khác thì hùng dũng, nhưng trở về thủ đô nước mình thì sợ hãi”. Họ đã tiêu diệt chủ nghĩa Quốc xã, nhưng số phận thật trớ trêu, chủ nghĩa anh hùng trong cuộc chiến tranh vệ quốc của họ lại giúp cho một nền độc tài đáng khinh bỉ khác xuất hiện. Họ đã giải phóng các nước Đông Âu để rồi các nước này lại rơi vào tay của những kẻ chiếm đóng mới.

Tưởng niệm và hoà giải không phải là vấn đề mà chế độ của Putin quan tâm. Trước ngưỡng cửa của cuộc bầu cử quốc hội vào tháng 12 năm nay và bầu cử Tổng thống vào tháng 3 năm 2008, chế độ đang lợi dụng mọi cơ hội để biến ngày thiêng liêng này thành một phần của một chiến dịch rộng lớn nhằm kích động tinh thần dân tộc. Những năm tháng dưới chính thể Xô-viết đã chứng tỏ rằng không có gì hữu ích hơn là mối đe doạ của kẻ thù bên ngoài, đấy là cách để người ta tiêm vào đầu óc dân chúng ý nghĩ rằng chớ có thay ngựa giữa đường và tốt nhất là Putin nên ở lại hoặc dọn đường cho một chính khách còn cứng rắn hơn Putin. Đấy chính là cách chuẩn bị cho một bàn tay sắt không để cho đất nước tan rã. Đấy chính là cái mà nhân dân đang cần để giành thắng lợi trong cuộc đấu tranh với “kẻ thù bên ngoài”.

Bản tiếng Việt © 2007 talawas