Kính gửi anh Tường Vân,

Có lẽ anh hiểu nhầm cụm từ kết hợp Hán-Việt, anh tưởng đó là một từ Hán kết hợp với một từ Việt chăng?

Tôi viết từ Hán-Việt có nghĩa là từ dùng trong tiếng Việt nhưng lại có nguồn gốc tiếng Hán. Xin lỗi, tôi mượn luôn tên anh làm thí dụ cho tiện. Vân là một từ Hán-Việt. Từ cùng nghĩa thuần Việt của nó là mây. Vân không phải là từ Việt cũng không còn là một từ Hán, từ nguồn gốc Hán của nó phát âm lên ta không thể nhận ra. Ngược lại người Hán cũng không thể hiểu từ vân khi ta nói, mặc dù cách viết Hán thì vẫn là một. Tường Vân là một kết hợp Hán-Việt, là sự kết hợp của các từ Hán-Việt với nhau. Ta nhận ra điều này vì vân là một danh từ mà lại đi sau tính từ là đặc điểm khác biệt cơ bản nhất giữa tiếng Hán và tiếng Việt.

Tiếng Việt ta sắp xếp ngược lại: danh từ đi trước tính từ. Quy tắc này là bất di bất dịch, nếu không tuân thủ, ta sẽ không phân biệt được anh vợ và vợ anh, người nhà và nhà người, mơ vàng và vàng mơ…

Vi tính là một kết hợp Hán-Việt. Tôi chỉ giới hạn trong trường hợp một danh từ kết hợp với một tính từ mà thôi. Nói vi tính chẳng khác nào nói Tường Mây. Anh đã thấy ai đặt tên như thế chưa?

Cha đẻ của từ vi tính cũng như những người đang tranh luận bảo vệ nó chắc chắn cho rằng Tường Vân và Tường Mây là hoàn toàn như nhau. Với tôi hai từ đó khác nhau như Thiên đường và Ðịa ngục. Tên anh đẹp đấy! Khi một gã đắm thuyền gom hết sức tàn để bám vào mảnh ván trong cơn bão, chợt thấy đám mây báo hiệu tốt lành, hiểu là bão tan, gã thều thào “Tường Vân” (Tường nghĩa Hán là tốt lành) thì tôi hiểu là gã nói: “Sống rồi!” Còn một thằng lái xe trên vách núi cheo leo (cũng như thằng phi công thời trước) hét lên: “Tường Mây!” thì tôi hiểu là hắn nói: “Chết rồi!” Nếu không tôn trọng hai hệ thống ngôn ngữ (tôi xin được mượn từ của anh Dũng Vũ) thì chúng ta sẽ có thể làm người nghe hiểu nhầm chết người như ví dụ khôi hài trên!

Mà dù có bỏ qua cái chuyện kết hợp Hán-Việt sai đi nữa thì vi tính vẫn còn hai cái sai nữa cơ mà!

Tôi không nhận xét cuốn từ điển của ông Nguyễn Như ý (tôi chưa giở cuốn này ra bao giờ). Mọi quyển từ điển, dù là tốt nhất cũng có những từ sai, ngọc còn có vết nữa là. (Xin anh đọc đoạn cuối của bài Nạn dịch sai…) Thì tất cả các quyển từ điển ở ta đều dịch dragon (nếu có chữ này) ra là con rồng đấy thôi (!). Dùng từ điển không dễ, nhất là trong tình hình xuất bản như ở ta hiện nay. Mong anh đọc bài 170 cái sai trong một cuốn từ điển của tác giả Lê Mạnh Chiến đăng sáu kỳ liền trong quý 2 năm 2004 trong Thế Giới Mới để thận trọng hơn khi trích dẫn.

Kính gửi anh Hà Minh,

Vâng, nếu anh đã nói “hòn bấc ném đi hòn chì bắn lại” thì tôi cũng mong anh “chín bỏ làm mười” mà không tranh luận ai ném bấc ai ném chì. Chúng ta đều có những hiểu nhầm nhau. Mong anh vui vẻ tranh luận chỉ trong phạm vi đề tài và chuyên mục mà thôi.

Theo tôi biết thì trước 1970 trên thế giới chỉ có các electronic computer kềnh càng chiếm hết chỗ những phòng lớn. Miền Bắc dịch máy tính điện tử là đúng. Miền Nam dịch là máy điện toán cũng đúng, chỉ khác là dùng từ Hán-Việt mà thôi.

Thực ra nguồn gốc xa xưa của tính (Việt), toán (Tàu) và cả to compute (Anh), cũng là như nhau mà thôi. Cũng chỉ là tính toán, rộng hơn thì là trù tính… Tên của tiền thân máy tính điện tử do cha đẻ của nó là nhà toán học Anh Babbage đặt cho lúc còn chưa hoàn thiện, năm 1833, là Analytical Engine (tạm dịch: máy phân tích). Cái tên tuy có vẻ gần với chức năng hơn nhưng quá trừu tượng! Sau này, khi các nhà bác học trong lĩnh vực này chọn cái tên electronic computer mà họ cho là phù hợp nhất trong số các từ đã có thì từ thời điểm đó, từ to compute, computing mới mang ý nghĩa mới là việc mà máy tính điện tử làm. Việc đó cũng như từ khi máy tính mang ý nghĩa của computer, khái niệm tính được mang ý nghĩa mới như bài trước tôi viết, không rõ anh thắc mắc nỗi gì.

Cái tên máy vi tính nảy sinh như thế nào, sai ở đâu tôi đã trình bày rõ ở ba bài viết trước đây xin miễn nhắc lại.

Vi tính hiện đang là một thuật ngữ khoa học mà lại là một thuật ngữ trung tâm của công nghệ thông tin (CNTT), người ta dùng nó mọi nơi mọi lúc, khi thì nó chính là CNTT, khi nó là cái máy computer, khi lại là computing, khi nó chỉ là trang đánh máy… cho nên nó không được phép làm một ngoại lệ, cũng không được bắt chước thơ, càng không thể bắt chước các kiểu nối ghép trong tiếng nước khác. Nó phải rõ ràng minh bạch.

Tôi cảm thấy sẽ hết sức vô duyên nếu như tôi đề đạt đổi tên cho máy vi tính vì tôi là người ngoại đạo. Trong Thế giới vi tính nước ta thiếu gì người tài giỏi, ai thèm khiến tôi!

Tuy nhiên, ngay trong ngày đầu tiên khi bài của tôi xuất hiện trong báo Văn Nghệ đã có một cú điện thoại của một cán bộ biên tập của chính báo đó hỏi tôi, vậy phương án sửa từ vi tính là gì. Và nay, một số độc giả của talawas cũng hỏi tôi điều đó.

Tôi không có tư cách đề xuất. Nhưng nếu xem đây là tâm sự bạn bè trong một sân chơi thì tôi cũng xin mạo muội phát biểu vài câu cho vui. Mong các độc giả khác lượng thứ.

Nếu là phương án sửa chữa tôi cho là chỉ cần bỏ từ vi đi, mọi sự sẽ quen dần. Máy tính thay cho máy vi tính, trang đánh máy thay cho trang vi tính và từ vi tính, trong nhiều trường hợp nên gọi là công nghệ thông tin…

Trong bài đăng ngày 15.1 tôi có một câu “Sở dĩ từ vi tính sống được đến tận ngày nay là vì… và nhiều người cho là để phân biệt với cái máy tính bấm số học.” Ðúng là nhiều người biết vi tính là sai nhưng gọi máy tính lại sợ nhầm với cái máy nhỏ! Các bạn cứ yên tâm đi, tôi chưa thấy ai lo lắng hiểu nhầm các từ đường ngọt, đường dài, công đường và đường hoàng cả! Rồi sẽ quen thôi. Khi cần phân biệt, ta thêm cho cái máy bàn tay kia một tính từ là xong!

Còn nếu là phương án phá đi xây lại (chỉ riêng từ vi tính thôi đấy), tôi cũng xin đánh liều được trao đổi đôi lời.

Trong bài đăng ngày 21.1 tôi có nói tôi thích cách dịch máy điện toán hơn là máy tính điện tử. Thuật ngữ khoa học dùng từ Hán-Việt có cái lợi thế của nó. Người ta nói hình tam giác chứ không ai nói hình ba góc. Ngoài ra, từ máy tính đã được dùng để chỉ dòng máy tính có trước đó, các máy không tự xử lý, không tự thực hiện chương trình mà chỉ cho kết qủa sau những thao tác của con người. Ðó là các máy tính cơ, máy tính điện và cả cái calculator mà lúc nào các anh cũng sợ người ta nhầm.

Máy điện toán chính là vị cứu tinh để giải quyết dứt điểm mối lo nhầm lẫn đó. Toán nghĩa rộng hơn tính, nó đại diện cho thế hệ máy tính thông minh là xứng đáng hơn. Theo phương án này vi tính sẽ được thay bằng điện toán và máy vi tính sẽ là máy điện toán.

Phải chăng các bậc lão thành trong làng máy tính không muốn mang tiếng bắt chước các đồng nghiệp phía Nam vốn khác chính kiến mà họ đành chấp nhận một sự trả giá nho nhỏ. Nhưng khi từ vi tính ra đời thì sự trả giá đó không còn nho nhỏ nữa.

Việc tôi đề nghị Thế giới vi tính Việt Nam quay về với từ máy điện toán khác nào thằng con út đề nghị cha và ông nội nó phá cái nhà năm tầng đang ở để xây mới hoàn toàn! Rõ ràng phương án xây mới ít khả thi hơn phương án sửa chữa nhiều nhưng đây mới là ích lợi lâu dài. Nó giúp cho mọi người phân biệt hai dòng máy tính theo bản chất.

Tính từ điện trong máy điện toán tự nó sẽ biến mất trong quá trình sử dụng cũng như từ điện tử đã tự biến mất khỏi từ máy tính điện tử. Thế hệ sau có thể sẽ gọi là máy toán như ta gọi máy tính bây giờ mà không thấy chướng tai. Biết bao cái sai tôi nêu trong bài Nạn dịch sai… ngang phè phè mà nghe quen tai, chúng còn cắm sâu rễ vào tiếng Việt, huống chi là một từ đúng.

Gì thì gì vi không có chỗ trong cả hai phương án.

Thư trước tôi đã khẳng định ủng hộ ý kiến trưng cầu dân ý của anh về từ vi tính (tôi hiểu, không phải có đúng không, là cả nước), nay thấy anh hạ xuống cấp talawas tôi cũng không phản đối, hơi tiếc là ở trong nước không phải ai cũng biết cách mở talawas cả.

Ðây lại nẩy ra một khác biệt giữa anh với tôi là anh nói anh sẽ chấp nhận thua nếu anh thuộc thiểu số. Còn tôi thì không, tôi bảo vệ chân lý đến cùng kể cả khi không có ai ủng hộ tôi cả!

© talawas 2005