Khi người ta hỏi Tolstoy ý tưởng của tác phẩm “Anna Karenina” là gì, ông nói để trả lời cho câu hỏi này thì ông phải viết lại cuốn tiểu thuyết. Tôi không phải là Tolstoy, nhưng cũng cảm thấy không lấy gì làm dễ chịu khi phải giải thích cái nội dung đã rõ ràng của bài viết của mình về cuộc thi mỹ thuật Philip Morris. Tuy nhiên, do có một vài hiểu lầm nên tôi bắt buộc phải nhấn mạnh thêm một số điểm.

Trước hết, mục đích của tôi không phải là gây xung đột hoặc tấn công các họa sĩ trẻ không được bảo vệ, mà là muốn hướng sự chú ý của dư luận tới giá trị “nghệ thuật” thực sự của những sự kiện như Giải Nghệ thuật ASEAN. Cuộc tranh luận trên talawas và những phản hồi tôi nhận được tại Hà Nội cho thấy có nhiều người có quan điểm tương tự. Bài viết của tôi cũng không phải để chỉ trích những cá nhân nào đó (tôi không quen cá nhân phần lớn các nghệ sĩ), mà như một hồi còi sau một cú xuất phát hỏng, để sau đó người ta tập trung chạy thành công hơn (mặc dù tôi không chấp nhận những chiến lược đua tranh trong nghệ thuật).

Tôi cũng muốn chỉ ra rằng việc chỉ sử dụng những tiêu chí có vẻ mang tính xã hội hay chính trị trong qua trình tuyển chọn cho cuộc triển lãm, bỏ qua tính nghệ thuật, sự sâu sắc, độc đáo và những thể hiện nghệ thuật trung thực, không những biến sự kiện này thành một sự kiện nghệ thuật hạng hai, mà còn tạo ra một chiều hướng nguy hiểm trong các nghệ sĩ: Chúng tôi sẽ vẽ cái các anh muốn ^[1] .

Những gịot nước mắt mướn, nỗi đau đem ra bán, tâm hồn được đấu giá. Bạn có tin rằng những giọt nước mắt và nỗi đau kia là thật? Hơn nữa, so với xu hướng hiện nay thì Giải Nghệ thuật ASEAN tại Việt Nam đã lạc hậu rồi. Những vấn đề xã hội không phải là những tin trang nhất nữa. Năm nay, giới nghệ thuật quốc tế quan tâm hàng đầu tới các vấn đề toàn cầu hoá và chính trị địa lý đương đại (đây có thể là những chủ để của Giải Nghệ thuật ASEAN lần sau).

Elisabeth Schwalbe có thể nghĩ tôi lại đang phát động một phong trào chống lại những nội dung chính trị và xã hội trong nghệ thuật. Không, Elisabeth ạ, tôi chỉ muốn nói là việc lựa chọn chủ đề có thể ám chỉ một quan điểm, nhưng nó không nhất thiết là chính quan điểm này, và quan trọng đối với một tác phẩm nghệ thuật không phải chỉ là “cái gì”, mà chủ yếu là “như thế nào”. Xin lỗi, một lời nhắc nhở hỉển nhiên… Nếu có tới hàng chục những hình người xoắn xuýt trong “SARS” thì chúng cũng không tác động vào tôi như “The Cry” của Munch hay “The Echo of Scream” của Sequeiros.

Vì sao? Bởi vì sự cộng hưởng tình cảm không chỉ phụ thuộc vào khả năng tiếp nhận thông tin bên ngoài của người nghệ sĩ, mà còn phụ thuộc vào khả năng anh để cho những thông tin đó đi qua bản thân, và đem nó trở ra bên ngoài dưới dạng một thông điệp rất cá nhân, được làm giầu bởi những tình cảm cá nhân, những ấn tượng, ý tưởng, kinh nghiệm. Nghệ thuật không phải là một khẩu hiệu hùng hồn to tát, nó là một hệ thống phức tạp với những hệ mã khoá và đàm luận đa tầng riêng.

Với những lí do này, cái nhãn hiệu của Giải Nghệ thuật ASEAN không thể thuyết phục tôi được rằng đây là nghệ thuật. Điều làm tôi lo ngại hơn cả những hình ảnh ma quỷ trong cuộc triển lãm là việc các nghệ sĩ trẻ, những người thường chỉ trích các thế hệ trước họ làm việc theo đơn đặt hàng của hệ thống chính quy nhà nước, nay hoàn toàn tự nguyện tìm cách thoả mãn những yêu cầu của một cuộc thi của một hãng thuốc lá.

Cuối cùng tôi muốn nói rằng những ý kiến của tôi trong bài Philip Morris có hại cho sức khoẻ của bạn không dựa trên một khuynh hướng thích chủ nghĩa truyền thống hay cảm tình với đồ dỏm cho người du lịch, mà dựa trên những nghiên cứu của tôi về nghệ thuật đương đại (điều tôi quan tâm), qua việc đọc và thăm “những bào tàng nổi tiếng trên thế giới”, cùng với các triển lãm biennials, triennials khác. Có thể có người không đồng ý với tôi. Nhưng tôi có thể làm gì hơn? Giống như bà Marple ^[2] nổi tiếng vẫn nói, làng tôi có một vụ tương tự.

© 2004 talawas

---

^[1]Tất nhiên là có những ngoại lệ. Một trong những bức tranh nằm ngoài khuôn khổ là bức ” Incompletely valued precious rice seed ” (” Hạt thóc của không biết ” của Lê Quý Tông. Có lẽ vào một hoàn cảnh khác tôi sẽ không chú ý lắm, nhưng trong cái khung cảnh đầy máu me này nó như một ốc đảo cứu rỗi, giản dị, mạnh mẽ, đàm luận về cái gần gũi và cái vĩnh cửu. Có thể coi đây là một chứng minh rằng có thể thể hiện những cánh đồng lúa khác với những cách vẫn thấy trong các tiệm tranh dành cho khách du lịch.

^[2]Nhân vật trong tiểu thuyết trinh thám ” Mirror Cracked ” của nhà văn nữ Agatha Christie (chú thích của người dịch)