“Tại sai Ngài lại làm điều đó với chúng tôi, hỡi Thượng đế? Chúng tôi đã làm gì khiến Ngài phật lòng?”, một phụ nữ Ấn đã thốt lên như thế vào tuần này; và đó là câu hỏi nhói lòng được những người Hồi giáo, Phật giáo, Ấn giáo, và Thiên chúa giáo nêu lên trong ít ngày vừa qua. Không gì có thể chuẩn bị cho chúng ta trước những gì diễn ra khi sóng thần gieo rắc sự kinh hoàng của nó. Vì thế ta tìm sự trả lời ở nơi mà câu trả khó có được, cả ở vương quốc thế tục và vương quốc thần thánh.

Thượng đế theo truyền thống Thiên chúa -Do Thái được xem như tồn tại tối cao và hoàn hảo nhất trong vũ trụ, được gán cho những thuộc tính tất yếu như: toàn thông (biết hết tất cả), toàn vũ (hiện diện ở mọi nơi, vào mọi lúc, và ngay tức thì), toàn năng (quyền năng vô hạn), và nhân từ (toàn thiện và chăm lo).

Vậy thì, sao Thượng đế đầy quyền năng và nhân từ đến như thế lại để cho sự kiện như vậy xảy ra? Nếu Ngài nhân từ thì Ngài không thể cũng toàn năng, vì Thượng đế mà có cả hai thuộc tính này thì ắt là sẽ muốn, sẽ quan tâm, và cũng sẽ có khả năng để ngăn chặn một thảm họa như vậy.

Hoặc có lẽ dù toàn năng, Ngài lại không nhân từ. Điều đó có thể giải thích tại sao, dù việc bắt sóng thần dừng lại là thuộc quyền năng của mình nhưng Ngài đơn giản lại không chọn điều đó: Thượng đế có những lý do riêng và chúng ta không được hỏi tại sao. Nhưng câu trả lời này không thỏa mãn do cái định nghĩa rằng Thượng đế là toàn hảo. Là toàn hảo, Ngài chắc hẳn không chỉ đơn giản là cần phải toàn năng mà còn phải nhân từ nữa.

Giải pháp khả thi cho vấn đề, theo truyền thống, được biết đến như vấn đề về tai ương, được đưa ra bởi những người dị giáo Manes ^[1] , những người tin rằng không chỉ có một tồn tại tối thượng, mà là hai: một là Thượng đế tốt, liên quan đến mọi điều Thiện, và một là Thượng đế xấu, tức Satan, liên quan đến mọi điều Ác trên đời.

St Augustine, một môn đồ của Manes đầu những năm 20 (thế kỷ thứ 3) đã trở thành người phê phán mãnh liệt học thuyết này, cho rằng một Thượng đế yếu kém quyền năng trong việc đánh bại Satan là không đáng phụng sự.

Về mặt triết học, nếu Thượng đế là toàn hảo thì chỉ có thể có một Thượng đế toàn hảo, không phải hai. Trong mọi trường hợp, tai ương là sự không toàn hảo và vì thế không là một đặc điểm có thể làm nên thuộc tính của Thượng đế.

Nếu những viên đạn và mũi tên ^[2] của vận rủi ác nghiệt lại đóng vai trò, và những cái chết gây ra do sóng thần là kết quả vũ trụ của nghiệp chướng, thì có thể đưa ra một lời giải, dù là về mặt triết học thôi, cho vấn đề tai ương? Tôi nghĩ là không. Vì làm sao mà lũ trẻ, trong đó có những em chỉ vài tháng tuổi, thậm chí còn chưa kịp sống cuộc đời của chúng, lại đáng bị trừng phạt khắc nghiệt đến vậy cho tội lỗi quá khứ của chúng, đặc biệt khi chúng còn chưa được chào mời về một cơ hội thiêng liêng được hứa hẹn, để chuộc lại những tội lỗi đó thông qua một cuộc đời khác.

Ngay cả nếu các lời giải tương lai cho vấn đề hắc búa triết học này, nói về mặt nhân đạo, chúng đem lại rất ít ý nghĩa. Có lẽ đó là lý do tại sao một bộ phận dân chúng vẫn hoài nghi về sự hiện diện của Thượng đế thiêng liêng đang cai quản chúng ta.

Có một giải pháp thỏa hiệp, giữa chủ nghĩa hoài nghi thế tục và nhu cầu triết học cho cái thiêng liêng, đã được đưa ra từ triết gia Hy Lạp cổ đại Epicurus. Dù tin vào thần thánh, ông khẳng định những tồn tại thiêng liêng này không muốn thu hẹp hạnh phúc siêu phàm của họ do việc pha trộn vào những sự vụ thấp hèn của giống người khả tử. Với Epicurus, thần thánh không điên khùng, mà đơn giản là bàng quan trước cả hoan hỉ và phiền muộn của con người. Đứng trước những tai ương xã hội và tự nhiên, chúng ta hoàn toàn chỉ có một mình (mà không có thần thánh nào bên cạnh).

Nhưng nếu thảm họa tự nhiên đơn giản là những sự biến ngẫu nhiên gây ra do các lực tự nhiên không có lòng trắc ẩn và không có mắt, điều này có đem lại cho chúng ta sự thỏa mãn hay ý nghĩa nào không, khi trước mắt là những điều khải huyền vào dịp Boxing Day ^[3] ?

Ngay cả khi cái đầu của chúng ta đưa những lời giải như vậy, con tim của chúng ta cũng từ chối nghe theo. Vì tai ương là vấn đề sinh tồn, đối diện sự sống chết và thương tổn cá nhân của chính chúng ta trước những thảm họa không biết trước và không mong đợi.

Sau hết, những giọt nước mắt thành tâm đầy trắc ẩn tuôn rơi, cùng những trợ giúp nhân ái dành cho những người đã trải qua thảm cảnh, là có ý nghĩa hơn bất kỳ một luận thuyết thần học hay triết học nào về tai ương. Đặc biệt vào dịp Giáng sinh, khi mà, theo Phúc âm, yêu thương là sứ điệp duy nhất.

Có lẽ đấy là thực chất – nếu huyền thoại là sư thật – điều mà Thượng đế học hỏi từ chúng ta khi Ngài rảo bước và trải qua những điều như một người trong chúng ta trải qua. Rốt cuộc thì vấn đề tai ương đối diện trước chúng ta không phải là một vấn đề nan giải, mà như một huyền diệu được trải nghiệm. Và theo như Jesus, và Plato – trước khi đức Chúa con chỉ báo, ý nghĩa sự huyền diệu cuộc sống có thể chỉ được nhận thấy bằng sự trải nghiệm một huyền diệu vĩ đại khác – sự huyền diệu của yêu thương.

Tiến sĩ Edward Spence là triết gia tại Trung tâm Triết học Ứng dụng và Đạo đức Cộng đồng, Charles Sturt University.

© 2005 talawas

---

^[1]Một tôn giáo do Manes sáng lập vào thế kỷ thứ 3, như sự tổng hợp giữa tôn thờ nhị nguyên đối với ánh sáng và bóng tối, cùng với tín ngưỡng dân gian Babylon, đạo đức Phật giáo, và những yếu tố bề mặt của Công giáo; ảnh hưởng rộng khắp ở Đế quốc La Mã, nhưng tàn lụi hoàn toàn vào năm 1000.
^[2]Nguyên văn: If the slings and arrows…
^[3]Boxing Day: Ngày lễ vào ngày làm việc ngay sau ngày Giáng Sinh, dịp để chủ nhà tặng quà cho người phát hàng, phát thư…