Nguyễn Lương Ba
Ngày 17-9-2002, Hội Nhà Văn Hà Nội đã tổ chức một cuộc hội thảo về đề tài “Những chuyển động trong thơ hôm nay” [1] quy tụ một số lượng đông đảo khoảng 200 nhà thơ từ ba miền về tham dự. Cuộc hội thảo này với chủ đề nêu trên thật đáng hoan nghênh. Một mặt sẽ giúp người đọc mở rộng, tiếp nhận những khuynh hướng mới của thi ca dễ dàng hơn, mặt khác các nhà thơ sẽ từ đó tìm cho mình con đường sáng tạo đích thực chỉ có ý nghĩa cao quý là làm phong phú hơn cho nền văn chương của dân tộc Việt Nam mà thôi.
Vấn đề được đặt ra khi một số nhà thơ trẻ ở trong nước từ nhiều năm nay đã có khuynh hướng tách ra, làm khác đi, hoặc từng người hoặc từng nhóm rời bỏ văn học chính quy của nhà nước để đi tìm cái cá tính của mình, đi tìm cái nghệ thuật nói (the art of saying) mà họ muốn. Gần đây nhất là sự xuất hiện hai tập thơ Khát và Linh của Vi Thùy Linh. Ðó là hiện tượng bề nổi, thật ra đã có những khám phá mới nhằm bức xé cái cứng ngắt, rập khuôn của nền thi ca được tạo dựng bởi nhà nước chuyên chính luôn thúc hối, gò ép con người. Những nhà thơ này phần lớn còn trẻ, trưởng thành sau chiến tranh.
Ðể có thể tìm hiểu, nhất là tìm hiểu về thơ ở trong nước kể từ sau 1975 cần phải có một phác họa khái quát về tình hình xã hội Việt Nam bây giờ.
Trước 1975, ở Việt Nam có hai nền văn học. Văn học miền Bắc với chủ nghĩa xã hội. Văn học miền Nam với thể chế cộng hòa. Có thể nói thêm miền Bắc với nền chuyên chính vô sản, văn học là một bộ phận dính liền với cuộc cách mạng của chế độ. Trái lại miền Nam,nền văn học phát triển tự do. Sau 1975, đất nước được thống nhất. Nền văn học của cả nước thuộc về nền văn học miền Bắc. Và như đã nói,những người cầm bút là một bộ phận trung kiên thực hiện những chỉ thị của Ðảng và Nhà nước, đề cao các chương trình chính sách do nhà nước đưa ra. Trong thời chiến tranh thì họ sáng tác theo chiến tranh, nặng về tuyên truyền, khích động chủ nghĩa cộng sản. Thời bình thì họ sáng tác theo các phong trào cổ động dưới chỉ thị của Ðảng như: phong trào kinh tế mới, thủy lợi, thủy điện, thuần phong mỹ tục, an ninh trật tự, vệ sinh đường phố. Những người cầm bút là một đội ngũ có kỷ luật, nằm trong hệ thống Ðảng, Ðoàn lại ở vào một thời kỳ vô cùng khó khăn. Ðất nước bị lâm vào cảnh nghèo nàn, đói kém, lại bị cô lập. Giới sáng tác chỉ còn là một bản đồng ca mệt mỏi sao chụp lại một xã hội mất định hướng giữa hai chiều của sự phát triển kinh tế. Nhưng tình hình trở nên khá hơn khi nhà nước cho mở cửa, đổi mới và cởi trói cho văn nghệ sĩ vào năm 1986. Khá hơn về kinh tế kéo theo sự khá hơn của nhiều lãnh vực khác.Văn học trong nước có chuyển biến. Chỉ nói riêng bộ môn thơ, đã xuất hiện thêm nhiều nhà thơ, sáng tác nhiều hơn và với những nhà thơ trẻ đã có những thể nghiệm về các khuynh hướng thi ca đến từ các tác giả phương Tây mà trước đây nhà nước đã kịch liệt chống đối, thậm chí lên án nền văn hóa phương Tây. Lớp nhà thơ trẻ này chối bỏ ngay cái vẻ đồng dạng và từ chối những chỉ thị thi ca. Sáng tác mạnh mẽ theo cảm thức, bộc lộ cá tính rõ nét và phá bỏ những khuôn thước hoàn toàn xa lạ đối với thơ.
Riêng nền văn học miền Nam sau 1975, một số các văn nghệ sĩ di tản ra hải ngoại, tiếp tục cầm bút tạo nên dòng văn học hải ngoại. Một số vẫn ở lại trong nước nhưng nhóm này lại chia làm hai nhánh:
1/ Một số đã sinh hoạt trong dòng văn học miền Nam nhưng lại có khuynh hướng tả khuynh có thể kể: Tôn Thất Lập, Trần Duy Phiên, Trần Văn Hòa, Lê Văn Ngăn, Nguyễn Phú Yên, Tần Hoài Dạ Vũ, Lê Văn Nuôi, Lê Văn Thảo,… (ở đây chỉ kể những người đi sau một thế hệ trước đó như Hoàng Phủ Ngọc Tường, Ngọc Phan, Vũ Hạnh…). Họ hoàn toàn hấp thụ nền giáo dục của miền Nam nhưng lại có tư tưởng tả khuynh. Có thể đọc một bài thơ của Lê Văn Ngăn:
Tôi biết
Tôi biết nguồn gốc khổ đau thường ở phía sau những
dòng nước mắt
Tôi biết tiếng cười đôi khi là ngôn ngữ của niềm hạnh phúc
Tôi biết dọc những chặng đường đi về phía ngày mai
nước mắt sẽ phai dần trong gió
Tôi biết dưới nền trời quang đãng của ngày mai
Mẹ cha tôi sẽ không còn sống
Bữa tiệc ngon đã dọn ra
nhưng chỉ còn anh em chúng tôi ngồi lại
Tôi biết vì sao trong đôi mắt những người đã thừa hưởng niềm vui
vẫn thấp thoáng những ánh u buồn
vẫn thấp thoáng bóng hình những người đi trước.
2/ Một số còn gắn bó với nền văn học miền Nam đã không còn môi trường sinh hoạt như trước: Nguyễn Đức Sơn, Nguyễn Tôn Nhan, Nguyễn Ðạt, Trần Tuấn Kiệt, Phạm Thiên Thư, Từ Kế Tường,… Một bài thơ của Nguyễn Ðạt:
Vào lúc ấy, mùa xuân
Nàng trở về đích thực
Nàng hiển hiện cùng một mùa trong năm
Trái đất vừa quay giáp vòng
Cỏ cây ủ dột vừa tươi tỉnh
Nàng trở về như giấc mơ
Hân hoan đòi vỡ ngực
Nhựa tràn ngoài lớp vỏ khô héo
Trái già rớt vội những búp nụ trồi
Nàng trở về hư thật
Giây phút không phân vân
Niềm hưng phấn đã tràn khắp
Không biên giới bãi bờ nào
Ngăn chận được, vào lúc ấy mùa xuân.
Như vậy,ở trong nước có ba nhánh thơ hòa trộn: nhánh thơ kháng chiến, nhánh còn sót lại của miền Nam, nhánh miền Nam tả khuynh. Họ tiếp tục có những sáng tác mà giá trị căn bản vẫn là quan niệm thẩm mỹ (theo triết gia John Dewey, kinh nghiệm thẩm mỹ là sự va chạm giữa con người và thiên nhiên). Cuối cùng sự xung đột và sự hòa hợp đưa đến lớp nhà thơ trẻ như đã nói trên.
Thơ của Vi Thùy Linh là tiếng nói tình yêu của cô, một thứ tình yêu trai gái vô cùng mãnh liệt, luôn luôn khát khao được yêu và chỉ muốn được yêu:
Mái tóc em nằm trên ngực anh
Mỗi sợi tóc là một lời yêu anh
Những câu thơ vang lên như lời chim khắc khoải
Một đời em ở bên anh
Em sợ phải cách xa ngay cả lúc chúng mình yêu nhau.
Si mê cuồng nhiệt là một đặc tính trong thơ của Vi Thùy Linh:
Bởi vì trong đêm
Em bùng lên nỗi nhớ, khát khao và cả những điều thầm kín nhất
Bởi vì trong đêm, em là em toàn vẹn nhất
Anh hiểu không?
Cái lạnh ngấm dần, em tự ôm em
Em tự sát thương vết thương đau đang rỉ ra
nơi cắt rốn cô đơn bằng những giọt lòng
và lần cởi từng chiếc cúc
Áo đổ lên trời cùng dòng tóc
Anh duy nhất!
Em dang tay đón anh
như thập tự lửa.
Và Vi Thùy Linh cũng không ngần ngại đem tính dục vào thơ:
Khoả thân trong chăn
Thèm chồng. Thèm có chồng ở bên.
Những bài thơ của Vi Thùy Linh là một biến cố bất ngờ vượt ra ngoài những tư tưởng đã được un đúc, học tập, một dòng thi ca đã có khuôn thước để phát họa và diễn tả hết sức chừng mực cái kinh nghiệm bản thân. Vi Thùy Linh,do vậy, khi đặt hết tim óc cho cuộc tình của mình:
Em sẵn sàng chết vì anh nhưng không phải là cái chết đau đớn
Nếu anh không của em
Em sẽ vắt mình đến giọt sống cuối cùng
làm nghiêng ngã mọi ổn định.
Câu thơ đầy thách thức, phản ứng lại chính bản thân của cô nhưng đồng thời tác động tới xã hội. Cùng với một xã hội đang thay đổi, cô cũng phản ứng lại những giáo điều đã làm khuất lấp đi cái tình cảm tự nhiên của con người. Phản ứng quá mạnh khiến thơ cô trong một cách nhìn khác đã làm mất đi phần nào cái tinh tế của người phụ nữ. Ðặt trong bối cảnh cô được sinh ra đời và lớn lên (Vi Thùy Linh sinh năm 1980 tại Hà Nội) thì tập thơ Khát (1999) và Linh (2000) mở đường cho một giai đoạn mới nói về tình yêu của con người có tính triệt để nhất. Ðó là một chuyển động trong cái tình yêu lãng mạn của người con gái so với các nhà thơ nữ cùng thời như Phạm Thị Ngọc Liên (Tôi đi giữa sóng như loài ngư nữ / Lời thở than trôi về phía sau / Mặt trời trên tóc tôi là nụ hôn của chàng / Lời chúc ngủ ngon mỗi tối / Tôi bồng bềnh trong mơ), Lê Thị Kim (Có một thời tình xanh như lá nõn / Có một thời tình sầu như biển xa / Có một thời tình nồng nàn môi ấm / Dẫu cuối con đường chỉ ta với ta) hoặc P.N. Thường Ðoan (Dẫu một lần thôi em cũng mong anh đến / Như mong mùa xuân gõ cửa một lần / Như mong nắng ấm tràn đông giá lạnh / Mong một dấu giày xóa sạch rêu phong) và còn nhiều nhà thơ nữ khác trong Câu lạc bộ thơ Nữ mà nhà thơ Ý Nhi đã nhận định: “Họ, mỗi người đã góp tiếng nói của riêng mình cho thơ tình yêu hôm nay. Họ yêu thương, họ hạnh phúc, họ đau đớn đến cùng kiệt nhưng không bi lụy. Tôi đọc những bài thơ tình của các chị, chưa thấy ai, qua thơ, có ý muốn tự hủy mình vì một mối tình. Sức mạnh tình yêu của họ là sức mạnh của nước. Nó không thua lửa nhưng nó khác lửa.” (Văn Nghệ thành phố Hồ Chí Minh – Số Xuân Ðinh Sửu 1997). Nhận định này đã không còn chính xác nữa và hẳn là nhà thơ Ý Nhi đã không thể dự kiến được sự chuyến biến mạnh bạo trong thơ của Vi Thùy Linh.
Một chuyển động khác của nhóm Vọt Trào gồm một số nhà thơ đứng trong một cương lĩnh chung nằm trong định nghĩa “Thơ là lảm nhảm tâm linh. Thơ là ú ớ vô thức”. Từ chối ý thức, chỉ chấp nhận bản năng, chống lại văn hóa và nghệ thuật. Họ có những câu thơ như: Vú lớn si-li-côn / Vú
nhỏ rượu đế. Hoặc Mili mông lông / Cởi quần chửi thề / con gà quay / con gà quay.[2] . Như vậy, những nhà thơ Vọt Trào bị ảnh hưởng qua phong trào nghệ thuật Dada đã xuất hiện từ đầu thế kỷ 20. Phong trào Dada (Dada – tiếng Pháp – là tiếng kêu của một đứa bé khi gọi con ngựa) được thành lập đầu tiên năm 1916 trong quán cà phê của Hugo Ball có tên là Cabaret Voltaire ở Zurich có Tristan Tzara, Marcel Janco, Hans Arp,… Trước đó một năm, Dada New York được thành lập ở Gallery nhà Alfred Stieglitz với những họa sĩ nổi tiếng Marcel Duchamp, Francis Picabia, Man Ray …Tiếp theo ở Ðức, các nghệ sĩ của Berlin xuất bản tạp chí Club Dada với Richard Huelsenbeck, George Grosz, Kurt Schwitters,… và Dada ở Pháp với André Breton, Louis Aragon, Philippe Soupault và Paul Eluard tập trung trên tờ Littérature (1919-1924). Trước hết, phong trào Dada xuất phát như là một phong trào nghệ thuật phản kháng lại cuộc chiến tranh thế giới lần thứ nhất (1914-1918) đang có nguy cơ hủy hoại toàn châu Âu. Nội dung của Dada tập trung vào các điểm chính: chống lại văn hóa và nghệ thuật truyền thống, là phi lý, hư vô, hỗn loạn, bạo động, thô tục, ồn ào, không có chương trình [3] . Tóm lại nghệ thuật Dada vào đầu thế kỷ 20 mở ra một thời kỳ mới trong văn học nghệ thuật nhất là ngành nghệ thuật hình tượng(visual arts). Người ta vẫn thường nhắc đến chuyện Marcel Duchamp ký bút hiệu của mình R. Mutt (kẻ ngu ngơ, khờ dại) lên một bình nước tiểu rồi đem đi triển lãm. Ông nhìn thấy đó là một hình tượng nghệ thuật thay vì là một bình nước tiểu dơ dáy. Và một câu nói nổi tiếng của Tristan Tzara: “Dada destroys everything”. Nhóm Vọt Trào bắt chước Dada xuất phát từ những bất mãn do những khuôn sáo, rào cản, đóng khung trong một nền văn nghệ cầm chừng, kiểm thảo, phê bình. Nguyễn Thụy Kha, một nhà thơ Hải Phòng đã phải buột miệng: “Cứ xổ ra hết đi!” để cổ võ những khuynh hướng mới trong thi ca vừa phản ảnh tinh thần chối bỏ tính hiện thực của nó.
Bên cạnh những khuynh hướng mới này, lại xuất hiện một số nhà thơ đứng bên lề. Họ nêu cao tác phẩm như là lý tưởng cuả mình mà lý tưởng thì luôn luôn bao hàm ý thức hệ. Có thể kể Nguyễn Quốc Chánh (Khí hậu Ðồ Vật), Trần Tiến Dũng (Hiện) và một số nhà thơ thường góp mặt trong các tuyển tập như Thơ Tự Do (Nhà xuất bản Trẻ 1999), Trước Sân Nhà (Nhà xuất bản Trẻ 2000). Ðặt biệt nhà thơ Nguyễn Quốc Chánh, ông xử dụng một bút pháp riêng, luôn luôn can thiệp vào ngôn ngữ, làm xiên lệch và rồi có thể làm mất luôn ngôn ngữ. Nếu ngôn ngữ là chuyển động của trí óc (a mind’s movement) để trình bày, chia sẻ giữa nhà thơ và người đọc thì thơ ông
không có gì để trình bày cả. Ý tưởng là cách tu từ. Ngôn ngữ chỉ để tham chiếu mà thôi. Có thể đọc một đoạn thơ của ông:
Thời gậm
Mút tuỷ
Sản phẩm của chung chạ miễn cưỡng của bản năng áp lực
rừng chổi
Bàn tay nhát gừng.
Lập thể bò lê
Trí nhớ mở khẩu độ và những toa tàu không hành khách
Quá khứ thừa vé.
Những thế kỷ không tải.
Họ hoàn toàn xa lạ đối với dòng thơ chính quy ở trong nước nhưng rất gần gũi đối với nền văn học phương Tây. Họ cũng mang hình dáng của những nhà thơ Siêu thực còn sót lại. Khi người ta nhận ra rằng Dada đẻ ra Siêu thực như là một quy luật tự nhiên của thời kỳ hậu chiến tranh nhưng bản thân Siêu thực lại luôn luôn tác động tương phản với xã hội.Vì thế họ cứ loay hoay với những con chữ làm thế nào càng khó hiểu càng tốt (không chấp nhận xã hội).
Như vậy, kể từ sau chính sách đổi mới, ở trong nước, lớp tuổi trẻ cùng với sự xáo động của xã hội chuyển từ tập trung qua thị trường, thay đổi cách tiếp thị, quảng cáo, sản phẩm hàng hoá, thời trang, điện thoại cầm tay, computer, liên mạng đã làm biến dạng bộ mặt xã hội. Các nhà thơ trẻ tiếp thu như là sản phẩm của trí tuệ cùng với những khao khát tìm hiểu các khuynh hướng thi ca của phương Tây mà trước đây trong điều kiện lịch sử đã không cho phép họ có cơ hội bộc lộ thì nay là thời kỳ các nhà thơ trẻ phản ứng mạnh mẽ như đã khái quát ở trên.
Nhưng những chuyển động như thế là chuyển động ngược. Ngược trở lại thời kỳ văn học của miền Nam Việt Nam trước năm 1975. Tại miền Nam, thơ tự do đến thời điểm năm 1954 mang đến những chuyển biến bất ngờ kết cấu giữa tự do sáng tác và các trào lưu tư tưởng phương Tây như Dada, Siêu thực, Ấn tượng… đang là cơn sốt của nền văn học thế giới thời bấy giờ. Chuyển từ tình cảm lãng mạn của thời kỳ thơ mới như Lưu Trọng Lư (Lòng anh như nước hồ thu lạnh / Quạnh quẽ đêm soi bóng nguyệt tà) qua thơ Siêu thực của Thanh Tâm Tuyền (Ngực anh thủng lỗ đạn tròn / Tim còn nhảy đập / Nhịp ba) nói lên sự phản kháng của con người trước định mệnh. Các nhà thơ miền Nam vận dụng những giá trị nhân bản của thời kỳ chia đôi đất nước, tìm về với chính mình, khơi dậy tiềm thức để dựng nên những hình ảnh siêu thực, tượng trưng là cách để làm sống lại những hình ảnh sâu kín, chôn chặt trong lòng, không cắt nghĩa được và cũng không cần bất cứ một định nghĩa nào. Hình ảnh này luôn luôn bị chi phối bởi mọi khủng hoảng của xã hội đưa đến. Các nhà thơ nổi tiếng của miền Nam từ thập niên 50 đến 60 khởi đầu trong tạp chí Sáng Tạo là một dấu mốc quan trọng trong tiến trình chuyển biến của thi ca Việt Nam. Xin trích dẫn một vài đoạn thơ của các tác giả trong tạp chí Sáng Tạo[4] :
Thơ ThanhTâm Tuyền:
Chúng ta ôm thời gian trong suốt
chẳng phân vân
như mặt trời chuyện trò cùng lũ cỏ
như lá cây thầm ngã phủ vai trần
như tiếng tim thốt cười ngoài dĩ vãng.
Thơ Tô thùy Yên:
Trên cánh đồng hoang thuần một màu
Trên cánh đồng hoang dài đến đỗi
Tàu chạy mau mà qua rất lâu
Tàu chạy mau tàu chạy rất mau
Ngựa rượt tàu rượt tàu rượt tàu
Thơ Duy Thanh:
Tôi nhớ không còn gì
Khoảng cách trần truồng vô nghĩa
Tờ giấy trắng bọc gọn trái tim
nét chữ bôi lên kín cả
Tôi nhớ không còn gì
Như vậy thơ văn miền Nam trước 75 là một thực thể mang tính liên tục chuyển đổi, nối kết trong lịch sử văn học của nước Việt Nam. Cho đến bây giờ với thơ Tân hình thức ở hải ngoại. Vậy thơ Tân hình thức là gì?
Thơ Tân hình thức được nói đến lần đầu tiên trên tạp chí Thơ vào mùa xuân năm 2000 (khởi đầu thiên niên kỷ) xuất bản tại Hoa Kỳ với bài viết của nhà thơ Khế Iêm: Chú giải về thơ Tân hình thức. Ðây là một loại hình thơ kết hợp giữa truyền thống và hiện đại, trở về với cổ điển để
làm mới lại cổ điển (Khế Iêm). Ðây là một xu thế tất yếu của thời đại phù hợp với những chuyển biến chính trị, nhân sinh, xã hội, tôn giáo cũng đang có nguy cơ làm đảo lộn mọi giá trị và đẩy thế giới đến chỗ bất an, nhất là sau vụ khủng bố ngày 11-9-2001 tại NewYork. Mọi người cần phải hợp quần để đẩy lui cái ác, cái xấu xa tội lỗi và cần phải có một cái nhìn chân thật, biết chia sẻ để tìm về một xã hội, một thế giới hòa bình, an cư. Vì thế trong lãnh vực văn chương, nhiều phong trào cách tân đang có khuynh hướng trở về lại văn phong cổ điển. Thơ Tân hình thức khi xử dụng ngôn ngữ đời thường, từ bỏ phép tu từ, từ bỏ ý nghĩa cao siêu, từ bỏ ẩn ngữ để mang thơ đến gần người đọc, càng nhiều càng tốt để trình bày, chia sẻ với độc giả dù là một bài thơ chỉ nói lên tâm sự của tác giả. Thơ Tân hình thức có thể bị mất độc giả do yêu cầu phải có sự thay đổi về cách đọc(reading habit) cho nên tính truyện trong thơ sẽ giúp người đọc đến gần hơn với thơ Tân hình thức. Có thể tóm tắt mấy điểm chính cuả thơ Tân hình thức như sau :
- Vắt dòng: Dùng thể 5, 7 hoặc 8 chữ để diễn đạt.
- Lặp lại: Dùng thể lặp lại để thay thế vần
- Tính truyện: Có một câu chuyện ở trong bài thơ
- Ngôn ngữ đời thường: Diễn tả bằng ngôn ngữ nói thông thường
- Hiệu ứng cánh bướm: Qua học thuyết Chaos (Hỗn mang), trình bày những sự việc hỗn độn, không theo thứ tự nào về lại trật tự. Áp dụng thuyết Hỗn mang, nhà thơ có thể liên tưởng từ chuyện này qua chuyện khác liên tục, không thời gian, không không gian (chuyện quá khứ, tương lai, chuyện chỗ này, chỗ nọ…)[5]
- Tính Nhạc: Liên kết với thể lặp lại, dựa vào khiếu thẩm mỹ để tạo nhạc.
Chỉ có thơ Tân hình thức mới chuyên chở được một nội dung như vậy. Hãy từ bỏ những tháp ngà, những con ốc cuộn tròn, những siêu hình triết lý, những ý nghĩ vu vơ, những làm dáng kiểu cách, những tu từ bí hiểm, thơ sẽ được làm mới lên từ tiếng nói của mọi người.
Chú thích:
[1] Ðọc Dư Thị Hoàn:
Tôi nghiêng mình kính phục họ. Diễn đàn talawas, 18.09.2002
[2] Ðọc Trần Mạnh Hảo: Từ thơ Vọt trào đến hội chứng khen Trào vọt“Cứ tiếp tục đanh đá, lắm lời, cứ xổ hết ra đi”. Diễn đàn talawas, 08.07.2002
[3] Ðọc Nguyễn Quỳnh: Nghệ thuật hình tượng sẽ đi về đâu trong thế kỷ 21. Quê Mẹ, Giai phẩm Xuân Quý Dậu 1993
[4] Ðọc Nguyễn Sĩ Tế: Nhìn lại tạp chí Sáng Tạo. Khởi Hành 61(11/2001)
[5] Ðọc Khế Iêm: Tân hình thức và hiệu ứng cánh bướm. Tạp chí Thơ số Mùa Xuân 2002 hoặc Diễn đàn talawas, 21.10.2002
© 2003 talawas