trang chủ talaCu ▼ 2005 – 2008 2009 – 2010 Ý kiến ngắn spectrum sách mới tòa soạn hỗ trợ talawas
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đinh Bá Anh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Minh Ngọc
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Lưu Linh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Diễm Chi (2822)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Nguyễn Đăng Thường
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đào Nguyên (3097)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Hoàng Ngọc Hiến
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Thơ và Thơ Trẻ
2.11.2008
Hoàng Hưng
Giáo dục
2.11.2008
Nam Đan
Lịch sử
2.11.2008
Jorn Rusen
talawas chủ nhật
2.11.2008
Walter Skrobanek
Tủ sách talawas
1.11.2008
Nguyễn Mộng Giác
Tôn giáo
1.11.2008
Walter Russel Mead
4.3.2004
Trần Quang Hải
Nhạc sư Nguyễn Vĩnh Bảo: 65 năm với đàn tranh
 


Nói tới nhạc sĩ Nguyễn Vĩnh Bảo, có thể những người trẻ không biết là ai, nhưng đối với người yêu nhạc cổ truyền Việt Nam, nhạc đàn tài tử, và nhất là đàn tranh, ai cũng biết và khâm phục ngón đàn có một không hai của Việt Nam và tài sáng chế đàn tranh theo kích thước và số dây thêm (từ 16 lên tới 21 dây). Ông là một trong những nhạc sĩ hiếm hoi còn lại ở Việt Nam có lối đàn ứng tấu ứng tác. Ở Việt Nam ông là người duy nhất vừa là nhạc sĩ trình tấu, vừa là giáo sư giảng dạy âm nhạc truyền thống, lại vừa là người đóng đàn sáng tạo. Tôi mong rằng bài viết này sẽ giúp cho những ai thích đàn tranh, thích nhạc cổ miền Nam biết rõ một danh tài của đất nước hiện nay chỉ thích sống ẩn dật tại một ngôi nhà nhỏ ở Sài gòn, vui thú điền viên, tìm sự thanh thản ở tiếng đàn qua việc truyền dạy những người ái mộ, qua việc khảo cứu nhạc truyền thống Việt Nam và đặc biệt là làm thơ bằng ba thứ tiếng Pháp, Anh, Việt.

Ông tên thật là Nguyễn Vĩnh Bảo, nhưng trong giới nghệ sĩ quen gọi là Vĩnh Bảo, cho nên có một số người tưởng ông thuộc dòng dõi hoàng tộc.

Sinh năm 1918 (Mậu Ngọ) tại làng Mỹ Trà, quận Cao Lãnh, tỉnh Sa Đéc (nay thuộc tỉnh Đồng Tháp), nhạc sư Nguyễn Vĩnh Bảo là con thứ sáu trong một gia đình trung lưu nho học gồm 4 trai, 3 gái, tất cả đều chơi đàn dân tộc. Cụ thân sinh ông, Nguyễn Hàm Ninh, một đông y sĩ rất sành các nhạc cụ tranh, kìm, cò và gáo, luôn cả hát bội. Người anh cả và người anh kế đều đàn kìm và tranh khá giỏi. Đặc biệt là anh Ba có ngón đàn kìm và xến rất tươi và ngọt, lại độc đáo. Tất cả con cái trong nhà lớn lên trong bầu không khí nhạc cổ truyền và dùng tiếng đàn làm nguồn giải trí. Ông Vĩnh Bảo, lúc lên 6 tuổi, cũng như các anh của ông, rất đam mê âm nhạc. Lúc đầu ông chỉ mò mẫm các cây đàn đoản, đàn nhị và đàn gáo. Dần dần ông học qua các cây đàn tranh, kìm, đàn độc huyền, măng cầm (mandoline), Tây ban cầm (guitare espagnole), vĩ cầm (violon), và dương cầm (piano). Nói tóm lại ông đã đàn được tất cả nhạc khí của đàn tài tử miền Nam ngoại trừ sáo và tiêu. Với óc thích sáng chế, ông đã khởi sự đóng đàn cò từ lúc 10 tuổi vì lúc đó trong nhà có thợ mộc giúp việc.

Năm 12 tuổi, ông may mắn được những nhạc sư nổi tiếng trong xứ tận tình hướng dẫn đàn tranh và các nhạc khí khác ngoại trừ ống tiêu và sáo. Ông đã học đàn với các thầy Hai Lòng (Vĩnh Long), Sáu Tý, Năm Nghĩa (Trà Ôn), v.v… Tính ra ông đã học với gần 200 “thầy” (theo nghĩa nhất tự vi sư, bán tự vi sư) ở khắp ba miền Nam Trung Bắc trên xứ Việt.

Năm 1935, khi học ở đất Chùa Tháp (Cao Miên), ông đã sáng chế ra dây Tỳ (Hò Liêu -Sol-Sol) và dây Xề Liêu (Re-Sol) trong lúc thăm viếng một ngôi chùa trong một đêm trăng sáng, có tiếng ếch kêu. Ông cố tạo âm thanh của tiếng ếch trên cây đàn gáo.

Nhà ông ở Cao Lãnh, nơi hội tụ các nghệ sĩ các gánh hát cải lương hay hát bội ghé diễn. Khi các nghệ sĩ diễn xong thường tới nhà thân phụ ông để ăn cháo gà và hàn huyên cho tới 2 giờ sáng. Ngoài ra còn có các đông y sĩ, nhà thơ, nhà văn hay các nhạc sư đều ghé ngang mỗi khi tới Cao Lãnh. Quý cụ Lý Tòng Ba, Phạm Đăng Đàn, Nguyễn Quang Đại, cả ông cố tôi là Trần Quang Diệm nổi tiếng về tiếng đàn tỳ bà ở Vĩnh Kim. Nhờ vậy, nhạc sư Vĩnh Bảo có dịp gặp rất nhiều nghệ sĩ và làm quen với cổ nhạc từ lúc ấu thơ và là động cơ thúc đẩy ông đi vào con đường âm nhạc. Cụ Nguyễn Hàm Ninh, thân phụ nhạc sư Vĩnh Bảo và người anh thứ hai Nguyễn Văn Phát, thường hay nhắc đến ngón đàn kìm tươi mướt ngọt ngào của ông nội tôi, Trần Văn Triều, tự Bảy Triều. Ông nội tôi đã chế ra dây Tố Lan (Xừ liêu/La Sol) với chủ âm phải bấm dây Tiếu phím 1. Ông rất hiếm đàn cho người ta nghe, phải chờ khi ông ngẫu hứng thì ông mới đàn. Năm 1932, ông nội tôi có tới nhà của cụ thân phụ nhạc sư Vĩnh Bảo thăm và có đàn kìm dây Tố Lan cho mọi người nghe. Dịp đó nhạc sư Vĩnh Bảo nghe được và thích cách lên dây Tố Lan. Dây Tố Lan có thể nghe trong CD “Vietnam: tradition du Sud” một bản rao dây buồn trên đàn kìm do hãng OCORA sản xuất vào năm 1973.

Ngoài đàn tranh là sở trường của ông, các cây đàn kìm, đàn cò, đàn gáo ông đều sử dụng thành thạo.

Hơn 10 năm học hỏi cha, anh tại nhà, với sự dẫn dắt tận tình của các vị thầy giỏi ở các tỉnh Cần Thơ, Vĩnh Long, ông đã có một vốn liếng âm nhạc khá vững vàng từ năm 20 tuổi. Vào cuối thập niên 30, ông đã tạo một chỗ đứng quan trọng trong hàng ngũ những nhạc sĩ trẻ miền sông Cửu Long.

Năm 1938 đánh dấu bước đầu của sự nghiệp nhạc sĩ của ông. Ông được hãng đĩa BEKA mời đàn cho cô Ba Thiệt ca. Nhạc sư Năm Nghĩa ở Trà Ôn đàn tranh, Ba Cần đàn kìm, và Vĩnh Bảo đàn gáo. Bắt đầu từ đó, ông tạo uy tín vang dậy cho sự nghiệp củamình.

Lúc trẻ ông thường trình diễn ở khắp miền Nam. Ông còn đi qua Phnompenh đàn cho khán giả Việt Nam. Có một lần ông gặp một anh đạp xích lô rất mê nhạc xin được song tấu với ông vài bản. Anh ta đàn khá hay. Đó là một kỷ niệm khó quên của ông tại Cao Miên.

Năm 1955, trường quốc gia âm nhạc Sài gòn được thành lập. Ông Vĩnh Bảo được trường mời dạy môn đàn tranh cùng lúc với các nhạc sư, nhạc sĩ Chín Kỳ (Nguyễn Văn Kỳ), Hai Biểu, Chín Trích, Hai Khuê, Bảy Hàm. Sau đó, ông được trường cử làm trưởng ban cổ nhạc miền Nam.

Năm 1960, nhạc sư Nguyễn Vĩnh Bảo lập ban “Tinh Hoa” gồm một số ca sĩ, nhạc sĩ chuyên về loại nhạc tài tử miền Nam để trình diễn trên đài phát thanh Sài gòn. Tri kỷ mộ điệu thưởng thức được bốn chương trình thì nhạc sư Vĩnh Bảo, trưởng ban “Tinh Hoa” tự ý khai tử ban nhạc này. Lý do là đài phát thanh Sài gòn chỉ thị cho ông trưởng ban phải soạn lời ca mang nội dung “suy tôn Ngô Tổng thống”.

Trong thời gian dạy tại trường quốc gia âm nhạc Sài gòn, ông Vĩnh Bảo có sáng chế phương pháp ký âm bài bản nhạc truyền thống.

Về việc sáng chế loại đàn tranh cải tiến, ai cũng đều nhìn nhận rằng ông là người đầu tiên đã cải tiến đàn tranh từ 16 dây ra loại đàn tranh có kích thước lớn với 17, 19 và 21 dây rất tiện lợi để có thể đàn các loại “hơi, điệu” mà khi đàn không cần sửa dây, kéo nhạn.

Ông đã bị một số nhạc sư, nhạc sĩ nhạc cổ truyền thời bấy giờ lên tiếng chỉ trích việc cải tiến đàn tranh của ông. Từ cuối thập niên 50 cho tới nay, nhiều nhà sản xuất đàn tranh bắt chước làm những cây đàn tranh theo kiểu ông sáng chế. Vì vậy sau này ít thấy đàn tranh 16 dây, và cũng không còn nghe ai chỉ trích về việc cải tiến đàn tranh.

Nhạc sư Vĩnh Bảo dạy đàn tranh ở trường Quốc gia âm nhạc Sài gòn từ 1955 tới 1964. Trong giai đoạn này, ông thường có mặt tại những buổi thuyết trình về nhạc truyền thống bằng tiếng Anh, Pháp, Việt, và cũng có lúc trình diễn nhạc cổ truyền tại Trung tâm văn hóa Pháp, Đức, hội Việt Mỹ tại Sài gòn. Năm 1963 ông được mời tham dự hội nghị về âm nhạc với 11 nước Đông Nam Á tại Singapore.

Vào năm 1967, bác sĩ Phạm Kim Tương là một Mạnh Thường Quân đối với các nhạc sĩ cổ nhạc. Chính ông đứng ra mời các nhạc sĩ nổi tiếng hàng đầu của nhạc đàn tài tử miền Nam thời đó như nhạc sư Nguyễn Vĩnh Bảo, các nhạc sĩ Năm Cơ đàn cò, Chín Trích đàn cò, Tư Huyện thổi sáo, Văn Vĩ đàn ghi ta phím lõm để thu băng nhựa gửi làm quà cho GS Trần Văn Khê. Tôi may mắn được nghe cuốn băng đó vào năm 1967 và “khám phá” tiếng đàn tranh huyền bí của nhạc sư Nguyễn Vĩnh Bảo. Cuốn băng này được tàng trữ tại âm thanh viện của Viện Bảo Tàng Con Người (Archives sonores du Musée de l’Homme/Sound Archives of the Museum of Mankind) quận 16 Paris. Vào đầu thập niên, hai cuốn băng Nam Bình 1 và 2 được phát hành, giới thiệu những bài bản căn bản của truyền thống đàn tài tử qua các tiếng đàn bất hủ của các nhạc sư nhạc sĩ tài ba nhất của làng cổ nhạc miền Nam.

Năm 1970, ông được đài truyền hình NHK của Nhật Bản mời sang Đông Kinh để thuyết trình về nhạc cổ truyền Việt Nam với phần minh họa đàn tranh.

Đến giữa năm 1970, trường đại học Illinois (Hoa Kỳ)mời ông sang giảng dạy nhạc cổ truyền Việt Nam với tư cách giáo sư biệt thính. Trong thời gian này , GS TS Trần Văn Khê có sang dạy và cùng với nhạc sư Vĩnh Bảo góp mặt trong nhiều buổi hội thảo về âm nhạc học với các nhà dân tộc nhạc học Mỹ.

Năm 1972, Trung tâm nghiên cứu nhạc Đông Phương (Centre d’Etudes de Musique Orientale/Center of Studies for Oriental Music) tại Paris mời ông sang Pháp để cùng vớí GS Trần Văn Khê bàn bạc nhiều chủ đề về âm nhạc dân tộc. Trong chuyến đi này, trung tâm âm thanh nhạc học (Laboratoire d’Acoustique Musicale) đã mời ông tới nói chuyện về nghệ thuật đóng đàn. GS Trần Văn Khê và nhạc sư Vĩnh Bảo có thực hiện một đĩa 33 vòng về nhạc tài tử miền Nam (“Vietnam: tradition du Sud”) do hãng dĩa OCORA thực hiện và một đĩa 33 vòng cho UNESCO, collection Sources Musicales/Musical Sources. Trong thời gian này, tôi có nhiều dịp gặp nhạc sư Vĩnh Bảo và được giải thích cách nhấn, vuốt, làm sao cho tiếng đàn tranh thêm trong sáng, tươi mát với điệu Bắc, hay buồn thảm, sầu bi, não ruột với điệu ai, oán. Ngón đàn tranh nhẹ nhàng , sang trọng của nhạc sư Vĩnh Bảo đưa người nghe vào thế giới âm thanh thơ thới, lâng lâng.Tôi biết đàn tranh, học với GS Trần Văn Khê là thân phụ của tôi, có dịp nghe nhiều nhạc sư khác đàn (Hai Biểu, Ba Dư, Chín Kỳ, hay những nhạc sĩ thế hệ trẻ hơn như Thúy Hoan, Phương Bảo, Quỳnh Hạnh, Phương Oanh, Ngọc Dung của nhóm Hoa sim, Hoàng Cơ Thụy, hay trẻ hơn nữa như Minh Thành, Đặng Kim Hiền, Ngọc Thanh, hay thuộc thế hệ đương đại như Hải Phượng, Thanh Thủy. Nhưng cho tới ngày nay, tôi chưa nghe ai có ngón đàn sang trọng, đài các như ngón đàn của nhạc sư Nguyễn Vĩnh Bảo.

Từ 1975 đến nay, nhạc sư Vĩnh Bảo vẫn tiếp tục dạy đờn tại gia và đóng đờn. Công việc của ông là dạy trực tiếp hay hàm thụ qua băng cho một số người Việt Nam hay ngoại quốc đến Việt Nam, hay cho một số nhạc sinh ở Pháp, Bỉ, Hòa Lan, Thụy Sĩ, Hoa kỳ . Ông cũng thường tiếp những nhà âm nhạc học, nhạc sĩ của nhiều quốc gia khác nhau để trao đổi văn hóa.

Vào tháng 4, 1993, GS Trần Văn Khê, trong một buổi thuyết trình về nhạc Việt Nam tại Hòa Lan, đã nói là chưa nghe được ngón đàn tranh nào hay hơn ngón đàn của nhạc sư Nguyễn Vĩnh Bảo vừa “bay bướm”, vừa “sâu sắc”.

Đêm 14 tháng 3, 1994, nhạc sư Vĩnh Bảo thuyết trình về nhạc Việt, ông nói: “Bản sắc nhạc Việt nằm ở chỗ “nhấn nhá”. Rao của bản đờn cổ truyền là đặc hữu Việt Nam”. Ông không nói suông, mà lại dẫn chứng cụ thể với tiếng đàn tranh qua bài Đảo ngũ cung, qua cách rao Bắc, rao Nam, hơi nhạc lễ, hơi Quảng. Với những ngón tay khẳng khiu đầy gân xanh, ông đã để hồn vào tiếng đàn lả lướt, nhẹ nhàng, thanh thoát, nhưng nghe rất “nhức xương”, ai nghe cũng bị thu hút bởi tiếng đàn sang trọng khi đàn các bài Nam xuân, Lưu thủy, hay não ruột với Tứ đại oán, Nam ai , Vọng cổ. Tiếng đàn của nhạc sư Vĩnh Bảo là liều thuốc làm tan đi ưu phiền.

Năm 1997, Jean Christophe Maillard, phó giáo sư nhạc học trường đại học tỉnh Toulouse đến Sài gòn để học hỏi nhạc Việt. Anh chuyên về đàn musette thuộc nhạc thời Phục Sinh (Renaissance) nhưng đã có nhiều dịp nghe GS Trần Văn Khê và tôi trình diễn ở Pháp nên cũng hiểu đôi chút về nhạc Việt và Á châu. Anh đã gặp nhạc sư Vĩnh Bảo vài lần, được nghe ông giải thích sự khác biệt giữa nhạc Đông và Tây và hòa những bản Lưu thủy, Kim tiền, Tứ Đại và Vọng cổ với người học trò cưng của ông là Hoàng Cơ Thụy (tuổi trạc ngũ tuần), một nhạc sĩ có thể nối nghiệp nhạc sư Vĩnh Bảo về đàn tranh.

Những năm 1998-1999, nhạc sư Vĩnh Bảo được ban giám đốc trường Colette mời dạy nhạc cổ truyền Việt Nam cho các học sinh người Pháp.

Năm 2002, hãng đĩa OCORA của Pháp đã phát hành CD của nhạc sư Vĩnh Bảo và ban nhạc đàn tài tử gồm Sáu Tý và Hoàng Cơ Thụy, CD này đã tạo một tiếng vang lớn ở hải ngoại và được bán khắp nơi trên thế giới (tìm trên http://www.google.com, có trên 150 trang nhà nói về Nguyễn Vĩnh Bảo hay những nơi có bán CD.

Vào cuối năm 2003, Trung tâm Văn hóa Thông tin tỉnh Long An đã ấn hành quyển sách “Thử tự học đàn tranh” do nhạc sư Nguyễn Vĩnh Bảo biên soạn. Đây là công trình nghiên cứu khoa học có giá trị sư phạm và nghệ thuật âm nhạc dân tộc mà nhạc sư Nguyễn Vĩnh Bảo đã dày công nghiêu cứu sưu tầm. Sách dày 229 trang, khổ lớn (20cm/28cm) vừa hướng dẫn lý thuyết và thực tập tự học đàn tranh, có đĩa hình CD minh họa nên rất dễ học, dễ hiểu. Với hai phương pháp ký âm quốc tế (do , ré, mi, fa, sol, v.v…) và ký hiệu riêng do tác giả sáng tạo rất chính xác và khoa học. Phần lý thuyết không quan trọng vì đây là loại sách chú trọng về thực tập đàn tranh. Có khoảng 100 bài bản giai điệu từ các bài đàn tài tử, cải lương từ dễ tới khó. Rất tiếc là sách này chỉ ấn hành trong phạm vi của tỉnh và dành tặng khách phương xa, không phổ biến rộng rãi trên toàn quốc.

Trong căn phòng đầy những sách vở, những cây đàn, ông tiếp tục nghiên cứu, viết sách, làm thơ. Nhạc sư Nguyễn Vĩnh Bảo có con và cháu đàn rất khá nhưng lại không có ai tiếp tục con đường nhạc dân tộc mà nhạc sư đã vạch sẵn. Ngay cả người học trò giỏi nhất là Hoàng Cơ Thụy, chịu nhiều ảnh hưởng cách luyến láy và cách đàn tranh khoan thai của nhạc sư, nhưng không hành nghề nhạc sĩ cổ truyền. Nhạc sư bàn đến Thiền trong tiếng đàn, trong âm nhạc. Ông đã đi nhiều, chu du thế giới, sống nhiều, qua bao nỗi bể dâu thời cuộc. Tiếng đàn tranh của nhạc sư phản ảnh tâm trạng của ông. Ông gửi nỗi lòng của mình qua tiếng đàn, khi vui khi buồn tùy theo lúc. Âm nhạc là muôn thuở, trường cửu, bất diệt.

© 2004 talawas

 
© talawas 2026