Đạo diễn Hungary Szabó Istvan

Bài báo “Nhận dạng một kẻ chỉ điểm” đăng trên tờ Đời sống và Văn học của nhà sử học kiêm phê bình phim Gervai Andras, dài 3 trang, đã khám phá ra một nhân vật làm việc cho bộ phận mật vụ từ năm 1957 đến 1963 dưới thời chế độ cộng sản Hungary.

Bằng một bí danh xa lạ, nhân vật này từng có 48 báo cáo mật về những gì diễn ra xung quanh mình trong các hoạt động tại trường lớp và của các bạn học cùng lớp cùng khóa với mình, trong đó có những tên tuổi nổi tiếng sau này của giới văn hóa, nghệ thuật Hung như đạo diễn Jancso Miklos, đạo diễn Gabor Pal, đạo diễn Kezdi Kovacs Zsolt, nữ diễn viên Torocsik Mari…

Tác giả bài báo cho biết, mặc dù nạn nhân nào cũng được nhắc tới trong quá trình báo cáo, nhưng nhìn chung nội dung của tập hồ sơ của “kẻ chỉ điểm” này chứa toàn những thông tin vô thưởng vô phạt, đôi khi còn ấu trĩ và nghiêng về xét đoán tình cảm. Tác giả cũng thổ lộ đã phân vân mãi, không biết có nên công bố bài viết của mình hay không, sau khi đủ bằng chứng khẳng định: nhân vật bí mật này chính là đạo diễn Hungary duy nhất đoạt giải Oscar: Szabó Istvan, người được coi là xương sống của nền điện ảnh Hungary, người đã gặt hái vinh quang và sự công nhận quốc tế trên phim trường thế giới, là niềm tự hào quốc gia của giới văn nghệ sĩ Hungary.

Szabó Istvan sinh năm 1938 tại thủ đô Budapest, tốt nghiệp khóa đạo diễn tại Trường Cao đẳng Nghệ thuật Sân khấu và Điện ảnh năm 1961. Ngay từ bộ phim đầu tay có tiếng vang Thời của những mộng mơ (1964) và với những tác phẩm điện ảnh trong thập kỷ 60, 70 như Người cha, Chuyện cổ tích Budapest, Lòng tin… Szabó Istvan được coi là một trong những đạo diễn có cá tính, chịu ảnh hưởng nhiều của điện ảnh Ba Lan và Pháp lúc bấy giờ. Sang thập kỷ 80, ông bứt hẳn lên so với những đạo diễn cùng thời và được giới điện ảnh thế giới hân hoan đón nhận như một tài năng Đông Âu mới với giải Oscar dành cho bộ phim Mephisto (dựa theo tiểu thuyết nổi tiếng của Klaus Mann, con trai đại văn hào Thomas Mann) và với sự ra đời của những tác phẩm xuất sắc khác như Đại tá Redl, Hanusen…

Thời kỳ hàng loạt quốc gia Đông Âu chuyển thể chế chính trị, thập niên 90, cũng là giai đoạn sáng tạo đa dạng và đạt đến đỉnh cao nghệ thuật của Szabó Istvan. Những bộ phim của ông mang cả bề dày của tài năng nghề nghiệp lẫn bề sâu của những phân tích sâu sắc về mối quan hệ giữa cá nhân con người, giữa người nghệ sĩ với xã hội, đặc biệt là với những hệ thống quyền lực chính trị trong xã hội. Đó là những phim: Gặp gỡ với Vênus, Ema dễ thương, Bobe yêu quý và đặc biệt là bộ phim dài hơn 3 tiếng đồng hồ Vị của nắng mặt trời… Những bộ phim gần đây nhất của ông cũng nổi tiếng không kém: Đối mặt, Julia tuyệt vời…

Khi bài báo của Gervai Andras xuất hiện, Szabó Istvan đang ở nước ngoài, nhưng dư luận xã hội Hungary tiếp nhận thông tin này một cách vừa ngao ngán, vừa bực bội và không kém phần sửng sốt. Ngao ngán, bực bội vì từ sau ngày thay đổi thể chế chính trị đến nay, người dân Hung phải đọc, phải nghe quá nhiều về những phát hiện kiểu này, danh sách những người một thời đã từng làm chỉ điểm, làm nhân viên chìm của tổ chức mật vụ dưới chế độ cộng sản ngày mỗi dài và chưa có gì chứng tỏ sẽ dừng lại.

Người ta chưa quên những giọt nước mắt cay đắng xin từ chức của phó chủ tịch Đảng Tư sản Hungary Pokorni Zoltán, khi đảng này tìm ra dấu vết của cựu Tổng thống Medgyesi Peter thuộc Đảng Xã hội Hungary từng làm chỉ điểm cho hệ thống quyền lực cộng sản thời trước, và định dùng khám phá này bôi nhọ đảng đối lập, nhưng không ngờ cha đẻ của Pokorni Zoltán lại lên tiếng công khai thú nhận mình cũng đã từng ký giấy hợp tác chìm với cơ quan mật vụ cộng sản này. Tiếp theo là hàng loạt nhà báo, nhà phê bình, diễn viên, ca sĩ cũng như huấn luyện viên nổi tiếng của Hungary hoặc bị lật tẩy, hoặc tự lên tiếng thú nhận quá khứ hai mặt của mình. Thậm chí một linh mục Thiên chúa giáo cũng bị lôi vào cuộc.

Biết bao tình huống còn ly kỳ hơn cả trong những vở bi hài kịch lớn nhất của ngành nghệ thuật sân khấu xảy ra trên đất nước nhỏ bé chưa đến mười triệu dân này, khi thì một người phải xin lỗi vì trong ngần ấy năm buộc phải theo dõi chính người bạn thân của mình, khi thì người khác lên tiếng từ bỏ không thèm đặt mua tiếp một tờ báo nọ vì đã dám phát hiện ra rằng một thần tượng của mình cũng đã từng làm chỉ điểm, khi thì những nhân vật nổi tiếng ngớ người khi được đọc những mẩu báo cáo mật bây giờ mới được đưa ra ánh sáng của một người thân hoặc bạn thân, hoặc người quen viết về mình.

Sự cố xảy ra lần này với đạo diễn Szabó Istvan khiến dư luận bàng hoàng chỉ vì, nếu như người ta không được tiếp cận ông như một người thường thì ít ra qua các bộ phim nổi tiếng của ông, lập trường, quan điểm sống và làm việc của ông luôn khiến người xem bái phục.

Phim của Szabó Istvan lúc nào cũng bao hàm cái nhìn nhạy cảm từ góc độ đánh giá lịch sử, đặc biệt là lịch sử các dân tộc Đông Âu, luôn bị những thế lực mạnh bên ngoài đè nén. Vấn đề trung tâm đặt ra trong các tác phẩm của Szabó Istvan là lịch sử đã nhào nặn nên những số phận cá nhân trong xã hội bằng những hình thức nào. Ông đã miêu tả sâu sắc sự bất an đầy bực bội, căng thẳng, cảm giác chơi vơi, thiếu tự tin ở bản thân mà cá nhân con người đã vô hình nhiễm phải khi sống dưới sự đè nén, hoặc buộc phải sống thỏa hiệp với những thế lực bên ngoài lớn hơn, và không thể chiến thắng nổi. Và một Kẻ Khác, kẻ vĩnh viễn đứng bên ngoài số phận của mình, kẻ chiến đấu một cách vô ích để được chấp nhận và tự chấp nhận, bởi những cố gắng ấy luôn luôn vấp phải sự chống đối quyết liệt từ những lực lượng hoặc thế lực mạnh hơn, nhưng không còn con đường nào khác ngoài chiến đấu để trở về với bản thân mình.

Kẻ Khác đó trong các tác phẩm Szabó Istvan luôn được xây dựng từ một mô-típ Do Thái, mô-típ chưa bao giờ được “ưa thích” dưới thời nước Hung cộng sản, và sau sự thay đổi thể chế chính trị cũng thế, mặc dù nó luôn luôn là đặc thù lịch sử, văn hóa, xã hội của Hungary và nhiều nước Đông Âu. Mô-típ này xuất hiện ngay từ bộ phim đầu tiên và xuyên suốt những bộ phim sau này của ông. Kẻ Khác này cũng chính là một Szabó Istvan cụ thể, một người nghệ sĩ lớn. Từ Mephisto đến Gặp gỡ với Venus, đến Đối mặt hoặc Vị của nắng mặt trời… ông đều chỉ ra bi kịch của sự thỏa hiệp không lối thoát giữa người nghệ sĩ với hệ thống quyền lực chính trị đương thời trong xã hội. Một Szabó Istvan nghệ sĩ đã đi vào lòng người dân Hungary với những tác phẩm tầm cỡ thế giới, nhưng một Szabó Istvan đời thường lại hiếm khi xuất hiện, ông hầu như chỉ xuất hiện và tuyên bố những khi có dịp liên quan đến công việc của mình.

Bởi vậy khi bài báo vạch trần quá khứ hai mặt của đạo diễn thiên tài này được công bố, dư luận dù đã quá chán ngán với những màn bi hài của lịch sử vẫn mong được biết cái sự thật từng bị che giấu 50 năm nay là cái gì? Szabó Istvan trả lời phỏng vấn của báo Tự do Nhân dân như sau:

“Tôi biết ơn số phận, và cuối cùng thì tôi có thể tự hào về chuyện đã xảy ra. Trong đời tôi, sự hợp tác với cơ quan an ninh nhà nước là hành động dũng cảm nhất, liều lĩnh nhất. Vì với với hành động này, chúng tôi đã cứu một bạn học cùng khóa khỏi sự tố cáo và giá treo cổ chắc chắn sau cuộc cách mạng 1956.”

Ông cho biết, thỏa thuận với hai bạn học cùng khóa, ông đã nhận lời hợp tác vì lo lắng cho tính mạng của một bạn học nếu bị phát giác, người đã tham gia có vũ trang chiếm trụ sở Đảng trên Quảng trường Cộng hòa, và hình ảnh này đã được ghi lại trong cuốn phim tài liệu gốc quay cảnh cuộc cách mạng 1956.

Cũng theo lời của Szabó Istvan, ông vui mừng vì cuối cùng câu chuyện này đã kết thúc: “Nó sẽ là một liều thuốc cho nhiều người, và sẽ là bức tranh rõ nét hơn về đất nước trong những năm 1957-1960”.

Tất nhiên câu chuyện này không dừng lại êm ả như thế. Dư luận cũng như giới báo chí Hung vẫn sùng sục đòi được nghe những câu trả lời cụ thể hơn nữa.

Vài ngày sau, báo Tự do Nhân dân lập tức đăng tuyên bố của giới trí thức Hungary với 140 chữ ký, trong đó có những nhân vật nổi tiếng như cựu Chủ tịch nước Goncz Arpat, các đạo diễn danh tiếng như Jancso Miklos (đồng thời là một trong những nạn nhân trong vụ này), các viện sĩ hàn lâm, các ca sĩ và nhiều trí thức ngành nghề khác nhau…

Tuyên bố như sau: “45 năm nay, Szabó Istvan đã dựng cho chúng ta những bộ phim hay nhất và quan trọng nhất. Không chỉ cho người Hungary. Ông đã truyền tải danh tiếng của chúng ta đến khắp mọi miền trên thế giới. Ông đã ghi tên nền văn hóa của chúng ta vào lịch sử văn hóa nhân loại. Chúng tôi yêu mến, kính trọng, và đề cao ông.”

Tờ báo trên cũng phỏng vấn tác giả của bài báo “vạch trần” nêu trên. Ông Gervai Andras cho biết: “Kinh nghiệm đáng ngạc nhiên nhất mà tôi thu hoạch được là đại bộ phận trong xã hội lại tỏ ra có cảm tình với những kẻ chỉ điểm hơn là với các nạn nhân. Rõ ràng, thật khó mà đối diện với quá khứ, khó mà thanh toán được quá khứ! Rõ ràng, quá khứ của chúng ta thật mâu thuẫn và phức tạp…”

Tờ Đời sống và Văn học số mới nhất vừa đưa lên một bài tự thuật của một đạo diễn khác, kể tỉ mỉ về quá trình bị bắt giam và bị cưỡng chế để trở thành một chỉ điểm viên trong mạng lưới những người buộc phải làm việc cho giới an ninh thời cộng sản ra sao. Đó là đạo diễn Kezdi Kovacs Zsolt, bị bắt cùng một ngày với Szabó Istvan và một đạo diễn khác (đã mất) tên là Kardos Ferenc. Cả ba cùng học một lớp trong Trường Cao đẳng Nghệ thuật Sân khấu và Điện ảnh. Theo ông, bài tự thuật viết cách đây nhiều năm đã được in trong một ấn phẩm của nhà văn Hung Eszterhazy Peter, nhưng nay ông cảm thấy cần phải đưa lên mặt báo.

Với bài viết này, người đọc bỗng nhiên quay lại cảm giác hãi hùng quen thuộc của không khí xã hội bị khủng bố thời kỳ sau cách mạng 1956, chia sẻ nỗi khiếp sợ của một sinh viên 19 tuổi (cùng tuổi với Szabó Istvan) tự nhận mình “chưa bao giờ dũng cảm”, nhưng hoàn toàn không hiểu mình đã phạm tội gì, và không có cách nào khác để từ chối một thỏa thuận hợp tác đen tối nhất trong đời. Bài viết cũng tả lại những thủ đoạn và cách thức gặp gỡ của các nhân viên an ninh nhà nước thời bấy giờ để thúc bách những người bị cưỡng chế phải báo cáo về những điều nhà chức trách muốn biết, đồng thời diễn tả lại một cuộc sống lúc nào cũng phấp phỏng lo sợ và bất trắc của người bị buộc phải làm chỉ điểm. Cuộc sống và xã hội được miêu tả trong bài viết bao trùm bầu không khí giả dối, hành động của con người luôn luôn cần che giấu và cuộc sống tinh thần bị khủng bố.

Bài viết này điền thêm một nhân chứng sống cho những lời thú nhận muộn mằn của Szabó Istvan. Tuy nhiên người ta vẫn thắc mắc tại sao bản thân Szabó Istvans lại không tự nói ra toàn bộ câu chuyện trên đây, mà phải đợi đến khi bị phát hiện?

Trong một buổi họp báo, nhà đạo diễn đã cùng 5 bạn học của mình trong khóa đạo diễn phân tích đánh giá lại sự kiện xảy ra sau cách mạng 1956 và vụ chỉ điểm bê bối này. Trả lời câu hỏi trên, Szabó Istvan cho biết ông đã thỏa thuận với hai người bạn để cứu một người bạn khác, nên: “Rất tiếc, sau đó tôi không được một sự ủy nhiệm nào” để kể lại. Nhưng ông cho rằng ông đã hoàn thành một bộ phim giáo dục về việc cần phải ứng xử như thế nào trong một xã hội toàn trị, đó chính là bộ phim Đối mặt mà người xem “có thể học được một chút nào đấy…”

Thật ngẫu nhiên, nhưng cũng không mảy may vô tình là bộ phim mới nhất vừa ra lò của Szabó Istvan, Những người họ hàng, đang được chiếu rộng rãi ở Hungary lại đề cập tới bi kịch của cá nhân con người phải chung sống với một xã hội đầy rẫy những tệ nạn xấu xa như tham nhũng, hối lộ… tự nhiên đến nỗi việc nhận ra nó, vạch trần, bài trừ nó không phải một điều dễ làm.

Một nhà bình luận phim cho rằng, hãy đánh giá “sự kiện chỉ điểm” của Szabó Istvan sau những tràng vỗ tay như sấm dành cho bộ phim khai mạc Tuần lễ Phim thứ 37 diễn ra ở Budapest. Vì thái độ của người nghệ sĩ với thời cuộc chỉ có thể được đánh giá thông qua chính các tác phẩm của họ.

© 2006 talawas