Thế hệ các nhà thơ chống Mỹ là một thế hệ đầy vinh quang bởi những thành tựu rực rỡ mà họ đã tạo dựng được. Vinh quang đến độ nhà thơ luôn luôn được bạn đọc ngưỡng mộ. Thế hệ làm thơ chúng tôi-thế hệ trên dưới tuổi năm mươi được gọi là cái gạch nối giữa thời chiến và thời bình. Nếu tính thế hệ các nhà Thơ Mới là thế hệ thứ nhất thì thế hệ chúng tôi là thế hệ thứ tư, một thế hệ không bay thoát được bởi sự níu kéo giữa cái chung và cái riêng, giữa thói quen của quá khứ và đòi hỏi mới mẻ của hiện tại. Cũng có người đôi lúc loé sáng ánh lửa hàn hoa cà hoa cải. Còn phần lớn nhọc nhằn tìm kiếm, một cuộc tìm kiếm thật dài, tới ngót một phần tư thế kỷ (tính từ 1975) nhưng vẫn không ghi được một dấu ấn nào đáng kể, cho nên các nhà lý luận đến bây giờ vẫn chưa thể “định danh”, “định tính” cho nó và nó cũng rất ít khi được góp mặt trong sách giáo khoa, trong việc giảng dạy ở nhà trường.

Tôi hoàn toàn không coi một phần tư thế kỷ ấy của thơ ca là con số không (mà số không thì quả là kém cỏi và xót xa, vì Thơ Mới chỉ hơn mười năm, thơ kháng chiến chống Pháp chỉ chín năm và chống Mỹ dài nhất cũng chỉ hai mươi năm là đã khẳng định mình một cách vững vàng). Nhưng quả thật, cái dấu nối giao thời ấy vẫn chỉ là dấu nối. Cần có sự lột xác, cần có sự tuôn trào từ cuộc sống mới, từ trái tim của một thế hệ mới để làm nên một cuộc cách tân trong thơ ca, tạo ra một thời kỳ thơ mới mang hơi thở thời đại mới. Ðó là một nhu cầu tất yếu, một qui luật phát triển nội tại của bản thân văn học. Vì vậy, tôi luôn chào đón, quan tâm đến những cây bút trẻ. Họ là thế hệ của hôm nay và của tương lai. Họ là những người trực tiếp làm nên sự cách tân đó.

Và phải chăng Phan Huyền Thư cũng như thế hệ của chị đã sớm nhận ra ít nhiều bất ổn trong lớp các nhà thơ đi trước, cảm thấy trong đó có cả sự véo von giả tạo hoặc khuôn vào những mô tip giống nhau mà mình không thể tiếp tục.:

“Những vần thơ ảnh viện

khóc buồn vui không màu

cười những nụ cười giống nhau..”



Tôi ủng hộ tư tưởng ấy. Toi cũng rất thích bài “Gió” và một số bài thơ khác, đoạn thơ khác trong tập “Nằm nghiêng”.Tôi tin rằng với sự hiểu biết ngôn ngữ khá sâu và tinh tế, với khả năng liên tưởng mạnh, và sự tự tin cộng với một nối buồn âm thầm nào đó rất riêng, Phan Huyền Thư sẽ là một cái tên đáng nhớ, sẽ có những bài thơ mang dấu ấn riêng trong một giai đoạn văn học đang đổi mới.

Nhưng cái khả năng lớn ấy của nhiều cây bút trẻ cũng rất có thể không trở thành hiện thực, nếu không sớm nhận ra và từ bỏ những nhược điểm của mình. Hãy giả định rằng, không ít người làm điều bất chính mà cứ giấu giếm và giả bộ đoan trang. Ðiều đó xấu. Nhưng coi rằng mình không cần giấu giếm, mình cứ “mạnh dạn” và ngang tàn, thậm chí còn phơi bày lên những trang văn với liều lượng đậm đặc, cho rằng dám làm, dám nói, dám chịu mới là không xấu thì cũng đâu có đúng! Ở Phan Huyền Thư không nhiều nhưng cũngg không ít những câu thơ :


“… Tình chảy vào sâu tràn trề lênh láng

Mặt đất buồn…”

(Mưa)

Ở bài “Nằm nghiêng”, bài được dùng để làm tên cho tập thơ, tôi cố đọc nhiều lần để tìm kiếm những ý tưởng sâu xa được gửi gắm. Nhưng dường như nổi trội vẫn chỉ là sự mô tả cụ thể, cái cụ thể không làm nên “cái đẹp cứu rỗi” của nghệ thuật:

Nằm nghiêng lạnh

hơi lạnh cũ. Ngoài đường khô tiếng ngáy.

Nằm nghiêng. Mùa đông

nằm nghiêng trên thảm gió mùa. Nằm nghiêng

nứt nẻ khoé môi

đã lâu không vồ vập răng lưỡi….

Tôi cũng không cho rằng cách nói mới của thơ là cách kéo mọi điều về chốn nhục dục:

…Viết

nối buồn của tôi thành tình yêu của anh

tình yêu vô sinh

nỗi buồn thụ tinh ý nghĩ…

(Viết )

Có lẽ cái được “thụ tinh” như vậy chỉ đẻ ra được sự kỳ quặc mà thôi! Vào những năm năm mươi, sáu mươi của thế kỷ trước, văn học phương Tây đã đề cao sự phi lý, coi tất cả cuộc đời là phi lý (mà sâu xa của nó là con người cảm thấy nhỏ bé, bất lực trước chiến tranh, trước sức mạnh bạo tàn dường như không chống nổi của cái xấu, của những thế lực đen tối) Họ nhìn xoáy vào con người để phát hiện ra cái xấu, cái ghê tởm. Con người xấu không chỉ ở hành vi mà ở chính bản thân con người: đôi môi phụ nữ được coi là đẹp, nhưng hãy nhìn xoáy vào gương thật lâu, thật kỹ mà xem: đầy những vết nứt nẻ phi lý, nhợt màu xác chết! Ðó là một cái nhìn suy đồi.

Lẽ nào các nhà thơ ta lại lặp lại cách nhìn ấy, lối nói trần tục ấy, kiểu : “Khi lưỡi nằm ngoan trong miệng, răng ngủ vùi sau môi, nụ cười chết “?

Những cái hỏng đó là của tác giả. Nhưng tôi nghĩ đáng trách hơn là Nhà xuất bản Hội nhà văn. Lẽ nào nhà xuất bản và người biên tập không thấy gợn truớc những câu thơ như thế? Trách nhiệm của NXB trước tác giả và bạn đọc ra sao?

Tôi muốn nói thêm một điều sau đây với chị Phan Huyền Thư như một góp ý chân thành. Ngoài trực cảm, tia mắt nhạy bén, nhà thơ cần có một tầm nhìn, vén ra trước người đọc những khoảng trời sáng. Nhà thơ phải đem lại cho người ta cái nhìn hy vọng. Hãy ngẩng lên: khoảng trời sáng vẫn mãi trên đầu mọi người! Tôi thích bài “Tôi đi trên đường đầy bụi, thành phố của tôi”nhưng tôi cũng lấy làm tiếc vì nó. Ðúng là thành phố còn đầy bụi, cuộc đời này còn đầy bụi. Tôi hiểu, có lẽ chị coi “những nhà thơ uống bia và chửi tục” những trai làng ngày đêm vỉa hè đợi việc, chầu chực một tương lai đô thị hoá nông thôn”, “những cô nàng chân cong váy ngắn, loé xoé tiếng địa phương” là những “hạt bụi” đang phủ đầy Hà nội.Và có một hình ảnh đẹp là: “Chị lao công người Hà Nội gốc, lặng lẽ quét đường” Có lẽ chị Phan Huyền Thư mới đứng ở góc độ người Hà Nội (mà người Hà nội gốc cũng ít lắm) để nhìn người “nhà quê” không mấy thể tất nhân tình, nên chị mới nặng lời “loé xoé tiếng địa phương” , “Cố hớp giọng thị thành”. Lại càng không thể tất nhân tình hơn khi chưa biết nghiêng về số phận của họ, nghiêng về một thời khó nhọc, đầy những hạt bụi, những lố lăng mà chính mỗi chúng ta cũng phải có trách nhiệm. Có lẽ khi phán xét cuộc đời, người ta cần phải coi mình cũng là một thành viên trong đó.

“Xin đừng làm chữ của tôi đau” chị Phan Huyền Thư đã viết như thế trong bài “Ký hiệu”. Tôi cảm thấy chị có một tâm hồn và những khát khao. Có một thi sĩ ở trong chị. Nhưng cũng có những ám ảnh, những pha trộn đêm-ngày nhức nhối, nhập nhằng, không dễ chấp nhận.

Tôi không muốn “làm đau” chữ của chị, nhưng cũng muốn đuợc nói thẳng rằng: “Chị cũng đã làm đau tiếng Việt, đau thơ. Và chị đã có những bước chệch đường, những tìm tòi cần sự suy nghĩ nghiêm túc và những cảm xúc trong sáng.