1.
Tôi lại viết về một lá thư, nhưng lần này không phải là thư của một con người tầm cỡ như ông Võ Văn Kiệt, mà là thư của một thường dân, Trương Tử Anh.
Đây là một trong hai lá thư, trong số nhiều thư ngỏ được đăng tải trên talawas thời gian vừa qua, khiến tôi có nhiều xúc động. Thư của anh Lê Trần Huy Phú gửi bà Nguyễn Thị Hoài Thu đem cho tôi cảm giác chua xót về sự bất khoan dung xã hội của người đời, vốn nắm quyền sinh sát “đạo đức”, trước thân phận của những người đồng loại, đồng bào thuộc nhóm thiểu số về tình cảm giới tính. Thư của anh Trương Tử Anh gửi anh Trần Trung Đạo lại đem cảm giác chua xót về sự bất khoan dung chính trị của những người nắm quyền sinh sát chính trị-xã hội, đối với những người đồng bào, đồng liêu thuộc nhóm “thiểu số” về lập trường. Chưa làm gì được để đáp lại lòng nhiệt thành của Lê Trần Huy Phú, nay tôi chỉ có thể nói lên những cảm nghĩ của mình quanh lá thư của Trương Tử Anh.
2.
Những thổ lộ thật lòng, giữa một chốn xa lạ và những con người xa lạ, về nhân thân và suy nghĩ của mình về hiện tình của những thành phần “cách mạng” chống toàn trị, khiến không thể không đau lòng và ray rứt cho số phận những con người này, cũng như số phận của cuộc vận động chống toàn trị nói chung.
3.
Trương Tử Anh, một thời tuổi trẻ đã dành cho việc bôn ba tìm kiếm một con đường, một nơi chốn để anh có thể “gửi thân”, cho cuộc đấu tranh chống toàn trị. Anh tìm kiếm cả trong nước và ngoài nước về điều đó. Anh có suy nghĩ lẫn hành động cho điều đó. Anh gặp các nhân vật bất đồng trong và ngoài nước vì điều đó. Anh đã có “quãng đời dài sống trong tủi nhục”, và cũng “yên phận” trong thời gian vừa qua do điều đó. Không phải ai có nhiệt tâm cũng có thể làm được nhiều như anh. Thế nhưng anh được gì? Một thời tuổi trẻ đã qua đi trong sóng gió. Một sự “nhức nhối khi nghĩ về đất nước, dân tộc mà bất lực” dù đã thành đạt ở tuổi trung niên.
Thế nhưng, anh cũng còn may mắn.
Còn những ai nữa đã thầm lặng hy sinh tuổi trẻ, tuổi đời của mình nhưng không có may mắn có một gia đình “gốc bự” để có thêm cơ hội này cơ hội kia, để có những quan hệ khiến có thể thành đạt kinh tế? Còn những ai nữa vẫn tiếp tục thầm lặng hy sinh tuổi trẻ, tuổi đời của mình vì không thể nhất quyết an phận được, mà vẫn phải dấn mình trong gian khó vì những gì mình đã chọn? Có ai biết và nghĩ đến họ?
4.
Ngay cả những người ít nhiều được biết đến cũng vậy.
Ông Trần Xuân Bách – có thể xem như nhà bất đồng chính kiến và là nhân vật ly khai “chính thức” đầu tiên, trước khi bị khai trừ, đã nổi lên như một trong những nhân vật nhiều ảnh hưởng nhất của trung ương, Nhưng nay, còn mấy ai nhớ đến ông, ai có thể cho biết ông hiện nay thế nào? Bao nhiêu năm qua tôi nghe ngóng xem có tin tức gì, nhưng hầu như ông bị chìm vào quên lãng vì sự xuất hiện quá sớm của mình. Chỉ vừa qua tôi mới đọc thấy từ bài Đối lập ở Việt Nam – Họ là ai? trên BBC, còn có một nhà nghiên cứu nước ngoài nhắc qua về ông.
Chị Dương Thu Hương, đã chịu cảnh tù đày chỉ vì những phát biểu thẳng thắn của mình về chế độ thì sao? Đọc những gì chị nói vài năm trước trên talawas, 12.7.2002, “Thực ra tôi là một người phụ nữ khá cổ hủ”, thì, vâng, nhà văn nữ này – một trong những nhân vật bất đồng chính kiếm sớm nhất của thời đổi mới, nay có lẽ cũng chỉ sống cuộc đời “thảo dân” cho qua ngày, sau một lần “lầm lỡ”.
Còn bác sĩ Dương Quỳnh Hoa là ai? Ông Nguyễn Hộ sau thời gian xôn xao vì tin đã bị quản thúc tại gia ở TP. Hồ Chí Minh, thì như thế nào?
Các nhà phản kháng thời gian sau này được biết đến nhiều hơn, nhắc đến nhiều hơn, nhưng tình cảnh “hậu tù đày” của họ có mấy ai lưu tâm ngoài việc thổi họ lên như những biểu tượng?
Đọc thư của Nguyễn Thanh Giang trên talawas ngày 25.3.2005, tôi cảm nhận trong anh một chút gì đó chua chát cho cuộc sống…
4.
Các nhà bất đồng chính kiến tại Việt Nam, họ không trông mong “vai trò là những nhà lãnh đạo tương lai của đất nước tự do” như Diễn văn nhậm chức lần thứ hai của Tổng thống Bush đề cập. Họ, hầu hết là người trí thức, chỉ hành động theo thiên chức mà bản thân và thời cuộc đã trao vào họ – không thể tránh được, bao đời nay đều thế, ở đâu cũng đều thế – là nói lên tiếng nói từ lương tâm của mình, về hiện thực xã hội, một hiện thực đúng như nó vốn vậy chứ không phải cái “hiện thực xã hội chủ nghĩa” bằng bạo lực người ta tộng vào miệng của mọi người trong xã hội.
Thật là bỉ ổi, ác tâm, và cả thiếu hiểu biết nếu các nhà toàn trị “lầm tưởng” rằng họ là những kẻ phản loạn chỉ có dưới chủ nghĩa xã hội, nhằm ý đồ phục vụ cho giai cấp tư sản! Lố bịch, tàn độc, và dối trá, là cái luận điệu, đại để: “Ở Việt Nam không có tù nhân chính trị, tù nhân lương tâm, chỉ có những người vi phạm pháp luật bị xử lý theo luật pháp”!
Ở Việt Nam không có tù chính trị, chỉ vì ở đây không có một đời sống chính trị theo đúng nghĩa, tức đời sống của những tương tác quyền lực nhà nước giữa các đối tượng khác nhau. Chỉ có duy nhất một đảng cộng sản độc quyền “thiên đạo”, thì không thể nói đến tương tác giữa các đối tượng tương liên.
Ở Việt Nam không có tù nhân lương tâm, chỉ vì những người phán xét họ không có lương tâm để mà có thể nhận ra lương tâm của người khác.
Ở Việt Nam họ chỉ là những người vi phạm pháp luật, chỉ vì ở đây có Luật mà không có Pháp – cái pháp trong Pháp Quyền, tức chỉ có một hệ thống luật (và lệ) phi dân chủ để triệt tiêu tất cả các quyền tự do dân chủ của công dân trên thực tế, vốn là cái khác xa với một hệ thống thể chế pháp quyền.
Hơn nữa, như nhận định trong bài Đối lập ở Việt Nam – Họ là ai?, những người bất đồng này được mệnh danh là “Đối lập trung thành”: không chống đối đảng hay đòi lật đổ chủ nghĩa xã hội, mà chỉ đòi hỏi quyền lực cho quốc hội, pháp quyền, chống “tư sản đỏ” và tham nhũng, và đòi tự do văn hóa-nghệ thuật, tự do báo chí. Vậy mà họ vẫn chịu cảnh tù đày, vây khốn, áp chế. Chúng ta đã quá biết xã hội toàn trị Việt Nam, theo mọi đường, trên mọi phạm vi, một khi ai đã là đích nhắm để người ta trừng trị thì đừng hòng mà có cơ may nào có kẻ hở để giảm bớt kết quả của nó, trừ khi người ta “động lòng” ban cho điều đó.
Đến đây, tôi cảm thấy quá tâm đắc với điều được Tổng thống Bush lặp lại từ Abraham Lincoln: “Những ai chối bỏ tự do cho người khác, chính họ không xứng đáng với nó; và dưới sự cai quản của một Thượng đế công bằng, (họ) không thể giữ lấy nó dài lâu.”!
5.
Đúng vậy, điều mà các nhà phản kháng ở Việt Nam cần đến, là một lẽ công bằng, chứ không phải quyền lực. Điều đó phần nào lý giải vì sao họ chỉ là những con người rời rạc, không có sự liên kết, không “tập hợp được một tổ chức đông đảo để đấu tranh”, điều mà anh Trương Tử Anh cho là “bất hạnh lớn nhất”. Vâng, họ vẫn chỉ là những người trí thức không thể bán rẻ lương tâm trước thời cuộc chứ không phải là những nhà chính trị, để chủ trương và có thể tập hợp một tổ chức. Hơn nữa, họ không có sự hậu thuẫn cần thiết của cả bên trong và bên ngoài. Quần chúng thì ngày càng thờ ơ chính trị, thờ ơ xã hội một cách đáng sợ (thành công từ sự vận dụng tổng hợp tất cả các công cụ, từ kinh tế đến bạo lực, của các nhà toàn trị). Các thế lực dân chủ thì cho đến nay dường như vẫn chỉ hậu thuẫn họ như những biểu tượng phản kháng, hơn là như những đối tác cho một nền dân chủ ở Việt Nam. Thậm chí lực lượng hải ngoại chống cộng triệt để cũng xem họ là đối tượng công kích… Trong một bối cảnh như vậy họ có thể làm được gì ngoài việc lên tiếng một cách đơn độc?
6.
Tôi hoàn toàn đồng ý với cách nêu vấn đề của Trương Tử Anh, rằng tại sao ở hải ngoại, tự do chính kiến, tài lực đầy đủ, lại không có một cá nhân, tổ chức nào có đủ uy tín tập hợp lực lượng? Một khi những lực lượng này vẫn chưa chịu bình tâm suy ngẫm, nhìn thẳng vào những yếu kém của mình, thì lối thoát vẫn chưa có.
Tôi xin miễn lạm bàn ở đây, chỉ xin nói rằng đứng trên bình diện tổng thể lịch sử, những khuynh hướng khác nhau trong việc chống chế độ toàn trị trong nước, là điều đương nhiên. Nhưng nó có thể tạo nên sức mạnh tổng hợp cho sự nghiệp này, mà cũng có thể tạo thành cản trở cho tiến trình đó. Và trên bình diện cụ thể, việc những người chống cộng cực đoan, đến mức không phân biệt được giữa nội dung và hình thức phản kháng toàn trị mà những người có tâm huyết trong nước phải theo đuổi một cách khó khăn, để rồi cũng bài xích họ – dưới hình thức này hay hình thức khác, ở mức độ này hay mức độ khác, thay vì ủng hộ – bằng những cách thức khác nhau, để gia lực cho sức mạnh từ tiếng nói và ý kiến của họ, thì đó chính là sự thiển cận chính trị không hơn không kém.
Đúng là nhìn sang Myanma, những người chống toàn trị ở Việt Nam dưới mọi khuynh hướng cần phải biết tự hổ thẹn, và cần phải cùng nhau tìm lối thoát cho tình hình đó.
7.
Vấn đề hiện nay là đã có một nhân vật nào đủ uy tín, cả ở học thức, tài năng, đức độ, lẫn phong thái và khả năng hoạt động chính trị, để làm ngọn cờ tập hợp được mọi “phe phái” hay không? E rằng điều này quá khó, không chỉ ở sự xuất hiện còn mờ mịt của một nhân vật như vậy, mà còn ở một tâm lý sẵn sàng chấp nhận một chấp nhận như vậy, một cục diện như vậy từ mọi phía.
Một nhân vật cựu Việt Nam Cộng hòa có được không? Xin nói thẳng, vai trò của những vị này, nếu có, thì đã hoàn toàn đi vào lịch sử. Hơn nữa, nhóm trong nước và nhóm có xuất thân xã hội chủ nghĩa sẽ không thể chấp nhận.
Một nhân vật như ông Võ Văn Kiệt có được không? Những ý kiến trong thư vừa rồi và cuộc trả lời phỏng vấn mới đây của ông có khác gì ý kiến của một nhà bất đồng chính kiến đâu, khi mà ông phản bác lại hoạt động “dân chủ” trong nội bộ đảng cộng sản, mà thực chất là đòi chấm dứt toàn trị trong hoạt động đảng cấp cao; khi mà ông bác bỏ những thành tựu hòa hợp dân tộc 30 năm qua, khi mà ông đòi giành lại vị trí xứng đáng của phe cộng hòa trong sự kiện 30.4, khi ông dùng những ngôn từ và ý kiến có nguồn không chính thống và từ bên ngoài, vốn được nói đến gần đây?… Giải pháp này cũng sẽ không thể chấp nhận từ phe cựu cộng hòa.
Một nhân vật từ khuynh hướng thứ ba, vượt lên giới hạn cộng hòa – cộng sản, vượt lên giới hạn của lịch sử đã qua, nếu xuất hiện, đủ “tiêu chuẩn”, có lẽ sẽ được chấp nhận, nhưng chỉ khi mà người đó lại không bị một trong hai phía qui kết thành người có xuất thân từ phía bên kia.
8.
Tuy nhiên, phải thấy một vấn đề là lực lượng quyết định vẫn là lực lượng trong nước. Lực lượng hải ngoại có lẽ cần thừa nhận rằng mình chỉ là thành phần hỗ trợ, dù nhiều khi sự hỗ trợ này có vị trí rất lớn, thậm chí quyết định ở một thời điểm nào đó. Nên, giải pháp chấp nhận một nhân vật, một lực lượng có nhân thân không hoàn toàn phủi sạch với phe cộng sản là điều có tính khả thi hơn và cần được nhìn nhận. Thực tế, đây chính là những con người đang hàng ngày thầm lặng thúc đẩy cho những đổi thay tiến bộ, dù có thể là chậm và dưới những hình thức chưa hoàn toàn thoát khỏi toàn trị. Nhưng đây chính là lực lượng sẽ có thể nhanh chóng tạo thay đổi bước ngoặt khi đã chín muồi. Nên, ông Kiệt hay bất cứ một ai khác, một nhóm nào khác, một khi xuất hiện, cần nhận được sự nhìn nhận và hậu thuẫn từ bất cứ ai có mục đích chống toàn trị.
9.
Giải pháp và con người nào đó đều có thể chỉ mang tính tình thế và quá độ trong cục diện hiện nay. Ai đó sáng suốt nhìn nhận điều này trong vai trò của mình, cần chấp nhận vị trí đó, vì lợi ích của dân tộc. Cũng vậy, những người khác, lực lượng khác cần phải nhìn nhận điều đó mà sẵn sàng chấp nhận bất cứ ai, lực lượng khả dĩ nào.
10.
Ở đây một lần nữa tôi nói đến trách nhiệm và lương tri của người lãnh đạo. Chính các vị lãnh đạo và bộ máy kề cận họ là lực lượng có khả năng đem lại thay đổi nhanh nhất và hiệu quả nhất.
Cho dù chính trị có những biểu hiện thời cuộc của riêng nó, thì việc trong khi các nhà bất đồng chính kiến phải chịu đựng áp chế, vây khốn, tù đày, còn những người khác có thể trực tiếp đem lại những đổi thay, thì lại “an phận” hưởng thụ uy quyền chính trị và kinh tế, để đến khi cục diện đưa đẩy thì lại biến thành những “nhà cách mạng” chân chính, thức thời nhất – điều đó thật khó chấp nhận cả về đạo lý lẫn chính trị.
11.
Thật sự khi nhìn vào tình cảnh và cục diện của các nhà bất đồng chính kiến Việt Nam, thất vọng sẽ nhiều hơn hy vọng. Chính sách đối với những con người này của chính quyền Việt Nam vẫn đầy hiệu quả. Thế nhưng, tôi tin rằng, họ – những người phản kháng vì lương tâm, dù phải an phận do bó buộc của cuộc sống, đấu tranh không kết quả, không nhận được hậu thuẫn, và nhiều khi phải chấp nhận vai trò những con cờ thí trong sự an bài tự phát của lịch sử; nhưng họ sẽ không an phận chấp nhận sự an bài của những kẻ toàn trị nhân danh lịch sử. Nên câu hỏi Việt Nam sẽ còn những người đối lập kế tục hay không, chắc hẳn không được trả lời rằng “không còn”. Nỗi niềm canh cánh trong lòng của ông Võ Văn Kiệt khi không còn tại vị, cũng như những bứt rứt của anh Trương Tử Anh khi đã yên phận, cho tôi một niềm tin như vậy.
Các nhà toàn trị, xin đừng phớt lờ: một khi dân tộc này còn những con người như ông Kiệt hay anh Tử Anh, các nhà bất đồng chính kiến vẫn tiềm tàng đầy ra đó. Đừng nghĩ rằng vây khốn, áp bức, tù đày – cho dù được sử dụng hiệu quả trong tay các vị – có thể bóp chết khát vọng tự do, dân chủ – vốn không thể chết đi ở mỗi con người!
© 2005 talawas