trang chủ talaCu ▼ 2005 – 2008 2009 – 2010 Ý kiến ngắn spectrum sách mới tòa soạn hỗ trợ talawas
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đinh Bá Anh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Minh Ngọc
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Lưu Linh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Diễm Chi (2822)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Nguyễn Đăng Thường
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đào Nguyên (3097)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Hoàng Ngọc Hiến
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Thơ và Thơ Trẻ
2.11.2008
Hoàng Hưng
Giáo dục
2.11.2008
Nam Đan
Lịch sử
2.11.2008
Jorn Rusen
talawas chủ nhật
2.11.2008
Walter Skrobanek
Tủ sách talawas
1.11.2008
Nguyễn Mộng Giác
Tôn giáo
1.11.2008
Walter Russel Mead
15.9.2004
Jean Daniel
Milosz ở Paris
 

*

Thế kỷ XX chờ thế kỷ XXI để bị tàn hại. Những con người vĩ đại lần lượt ra đi, thường là vào tháng Tám, không gây tiếng vang nào hết. Dù sao, nỗi lo bất tử từ lâu đã không thuộc về tính cách thô ráp và hoang dã của một Czeslaw Milosz, sinh năm 1911 ở Lituanie, và người ta không biết năm 1980 ông được giải Nobel văn học bởi ông là một nhà thơ vĩ đại, một người Ba Lan vĩ đại hay một trong số những người thấu thị sáng suốt nhất trong sự chối từ chủ nghĩa toàn trị.

Tôi nhớ lại một ngày rất nóng bức trong một quán cà phê ở khu Les Halles, khi đó ông đã phát biểu theo một lối cáu kỉnh thân tình: nước Pháp! Hãy bắt đầu bằng nước Pháp! Người Pháp không phải là những người có thể trao giải Nobel cho ông chỉ vì tài năng thơ ca của ông: «Tôi được giải Nobel là nhờ nước Mỹ và nhờ thơ ca. Nước Pháp có vấn đề về thơ, nhất là với thơ của những người không Pháp. Cứ nghĩ mà xem, phải chờ đến Baudelaire và Saint-John Perse người ta mới có thể khẳng định các niêm luật cổ điển áp đặt từ thời Pléiade là nghèo nàn! Những niêm luật đã bóp nghẹt cảm hứng thơ ca suốt hàng thế kỷ và nói cho đúng thì cho đến tận Blaise Cendrars [1] và Apollinaire. Cần phải nhắc lại là nước Mỹ từ lâu đã biết cách tiếp nhận, như điều họ đã làm với tôi, một người sẽ trở thành nhà thơ Nga vĩ đại nhất ngày nay: Joseph Brodsky. Họ nhạy cảm hơn [người Pháp] với những gì châu Âu có ở trong con người ông ấy.» Milan Kundera, choáng ngợp trước một bậc thầy được tôn kính, khi tham dự bữa trưa ngày 9 tháng Sáu năm 1987 đó vội vã nói thêm rằng, quả thật chính người Mỹ chứ không phải người châu Âu đã phát hiện những gì châu Âu mắc nợ Masaryk [2] , Cioran và Milosz.

Milosz của chúng ta, tác giả của kiệt tác Tư tưởng bị cầm tù, cảm thấy cay đắng rất lâu vì cách ông được đón nhận ở Pháp. Theo lời khuyên của một người thân, nhà thơ Ba Lan đã trở thành người Pháp [với cái tên] Oscar Vlasdislas de Lubicsz-Milosz[3], ông từng những tưởng có thể «xâm nhập» Paris thời sau Giải phóng. Chính vào thời gian đó ông đã quyết định, khi mà không có ai dọa dẫm ông, chấm dứt sự nghiệp ngoại giao và đoạn tuyệt với tổ quốc của mình. Ở Paris có rất nhiều người lưu vong từ các nước Đông Âu, không phải lúc nào họ cũng khiến người ta tin tưởng. «Người ta không thể làm gì với những người cộng sản, nhưng cũng không thể làm gì nếu không có họ», Jean-Paul Sartre thẳng thừng; với ông tất cả những ai chống cộng sản đều là chó hết.

Người duy nhất thực sự đón nhận Milosz là Albert Camus. Cả hai đều bị các thế lực trí thức thân cộng sản bạc đãi. Sau này, giữa Người nổi loạn và Tư tưởng bị cầm tù, người ta sẽ phát hiện rất nhiều điểm chung. Thêm vào đó là một phát hiện khiến Milosz ngây ngất. Chính Camus là người mở màn và lĩnh trách nhiệm xuất bản tất cả các tác phẩm (in sau khi chết) của Simone Weil vĩ đại của họ. Milosz đã quyết định dịch tác giả Bám rễ sang tiếng Ba Lan. Ông cho là với Simone Weil Pháp đã sản sinh một «hữu thể-sự kiện (être-événement) vĩ đại trong lịch sử thế giới và lịch sử tư tưởng.»

Sau bữa trưa mà chúng ta đang nói tới ở đây, trong khi Kundera đi dạy ở Ecole des Hautes Etudes, Milosz chuyển qua nói về Simone Weil và tỏ ra rất phấn khích. Ông dạy cho tôi một điều, mà tôi tin là vẫn còn chưa ai biết. Ông đã quyết định dịch một cuốn sách của Raymond Aron, người cũng đã thân ái đón tiếp ông ở Paris. Nhưng, làm được nửa chừng thì ông quyết định dừng lại vì phát hiện ra rõ ràng mình không đủ nhất trí với cuốn sách mà mình đang dịch, và vũ trụ của ông nhất định là gần gũi với vũ trụ của Simone Weil và Camus hơn là vũ trụ của Aron. Khi tạm biệt tôi, nhà thơ đầy quyền uy mắt đẫm lệ, tôi thấy hình như thế. Ông vừa biết việc đầu tiên mà Camus làm sau khi trở về từ lễ nhận giải Nobel là đi đến ngồi suy tưởng bên mộ Simone Weil. Một giai thoại tuyệt vời để kết thúc. Họ không được công nhận. Họ đau khổ vì điều đó. Họ chối bỏ chủ nghĩa Stalin. Người ta sẽ bắt họ phải trả giá. Họ gặp nhau. Camus, Milosz và Octavia Paz ngồi với nhau vài buổi tối. Sau đó, rất lâu sau đó, cả ba đều sẽ nhận giải Nobel…

Cá nhân mà nói, ngoài nhiều điều khác, tôi nợ Milosz ở điểm đã hiểu ra tầm quan trọng thật sự của thú nhận trong hệ thống toàn trị là như thế nào. Người ta từng tự hỏi tại sao, trong những vụ án ở Moscow, Budapest, Praha và những nơi khác, những người hỏi cung lại cố công bắt các bị cáo nhận những lỗi lầm mà họ không hề phạm phải. Nhất là tại sao lại cần thuyết phục các bị cáo và tất cả mọi người rằng dù gì thì gì họ cũng là tội phạm? Chính Milosz là người đầu tiên chỉ ra rằng, để lời nói dối trở thành sự thật, nhất thiết nó phải được khẳng định thật rõ ràng bởi đích thân các nạn nhân. Chính lời thú nhận của bị cáo bốc thơm cho uy quyền của bạo chúa. «Milosz đã nhấn cái nhìn của mình vào những ánh chớp của cơn bão, ông đã nhìn thấy quái vật của thời đại chúng ta.» (Gombrowicz)

* Tên bài do người dịch đặt

© 2004 talawas


[1]Blaise Cendrars (1887 – 1961): nhà thơ Pháp gốc Thụy Sỹ. Cuộc đời cực kỳ giang hồ, 16 tuổi đã nhảy tàu hỏa đi Nga và Trung Quốc. Mất một cánh tay trong chiến tranh. Tính cách dữ dội, chê văn thơ của tất cả, chỉ kính phục có Rémy de Gourmont. Nổi tiếng nhất nhờ Bộ tứ tiểu thuyết L’Homme foudroyé (1945), La Main coupée (1946), Bourlinguer (1948), Le Lotissement du ciel (1949), nhưng còn cả vì những bài thơ đầy mới mẻ và táo bạo. (Các chú thích trong bài là của người dịch.)
[2]Không rõ Kundera nói đến ai trong số hai Masaryk (hai bố con): Tomas Garrigue Masaryk (1850 – 1937), Tổng thống đầu tiên của Tchécoslovaquie, bốn lần làm tổng thống, đều ở giai đoạn giữa hai cuộc Thế chiến, ngoài ra còn là một nhà slave học uy tín. Người con Jan Masaryk (1886 – 1948), bộ trưởng ngọai giao từ thời chiến tranh cho đến thời cộng sản của Gottwald, chết một cách bí ẩn, rất có thể là bị thanh toán.

[3] O. V. de L. Milosz (1877 – 1939): nhà thơ Ba Lan gốc Lithuanie sống tại Pháp, bà con của Creslaw Milosz. Trong một bài viết tưởng niệm, C. Milosz kể hồi đầu ông đến Paris được Oscar Milosz cho tiền mua quần áo; sau đó O. Milosz còn dịch một bài thơ của ông sang tiếng Pháp in trong tạp chí Les Cahiers du Sud, khoảng đầu những năm 1930.

 
© talawas 2026