trang chủ talaCu ▼ 2005 – 2008 2009 – 2010 Ý kiến ngắn spectrum sách mới tòa soạn hỗ trợ talawas
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đinh Bá Anh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Minh Ngọc
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Lưu Linh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Diễm Chi (2822)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Nguyễn Đăng Thường
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đào Nguyên (3097)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Hoàng Ngọc Hiến
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Thơ và Thơ Trẻ
2.11.2008
Hoàng Hưng
Giáo dục
2.11.2008
Nam Đan
Lịch sử
2.11.2008
Jorn Rusen
talawas chủ nhật
2.11.2008
Walter Skrobanek
Tủ sách talawas
1.11.2008
Nguyễn Mộng Giác
Tôn giáo
1.11.2008
Walter Russel Mead
9.8.2004
Jonathan Cross, Louis Andriessen, Pierre Boulez
Igor Stravinsky
 

Sáng tác cùng Stravinsky

Jonathan Cross chuyện trò với Louis Andriessen [1]



Jonathan Cross (JC): Ông thường đề cập là, ông tin rằng tầm quan trọng của nhạc Stravinsky đối với thế kỉ 21 rồi cũng giống như tầm quan trọng nó đã có đối với thế kỉ 20. Và trong một quyển sách, ông viết: “ảnh hưởng thực của Stravinsky lại bắt đầu lần nữa” [2] . Ông vẫn còn giữ ý kiến này? Theo ông, tại sao hôm nay điều này vẫn còn chính xác?

Louis Andriessen (LA): Có nhiều suy tư mang tính mong ước mạnh mẽ trong câu nói ấy! Tôi hi vọng nó vẫn chính xác và tôi không tìm ra bất cứ một lí lẽ thuyết phục nào để bảo rằng tình thế đã thay đổi. Trước hết, nó không trực thuộc thái độ của Stravinsky đối với chất liệu âm nhạc, cái vốn là một chủ đề triết học. Ðúng hơn, nó trực thuộc một yếu tố nhân quần, cái tính chất xã hội trong âm nhạc của ông. Với điều này, tôi muốn nói đến ý niệm của Stravinsky về bản chất chống-thứ-bậc của nguồn xuất phát và chất liệu âm nhạc. Tôi nghĩ đây là bước đi quan trọng nhất của Stravinsky so với cái Schönberg đã thực hiện, người chỉ tìm cách dân chủ hóa cao độ của nốt nhạc. Sự việc hình như cho thấy tôi có thể chính xác: với sự xuất hiện của cái gọi là hậu hiện đại, cái hiện đại (âm nhạc đồng chuyển phức hợp) có vẻ không còn là tương lai của âm nhạc, mà đúng hơn, là cái ngõ cụt kết cuộc của chủ nghĩa Lãng Mạn Ðức.

Tôi đã có những nghi ngại về hiện trạng này ở cuối thập niên 1950 và đầu thập niên 1960, giờ thì nhiều người đứng về phía tôi. Tôi nghĩ rằng những nhà soạn nhạc trẻ – Mĩ là một ví dụ tốt – đã ngoảnh mặt với cái họ gọi là tư duy dĩ Âu vi trung. Họ bắt đầu hiểu rằng có nhiều nền âm nhạc khác nhất thiết phải được nghiên cứu và vận dụng để phát triển ngữ nhạc của họ. Ðương nhiên, cũng có một khía cạnh tân thực dân trong văn hóa Mĩ mà tôi ghét, cái họ gọi là ‘world music’. Những thứ này thật gớm ghiếc.

JC: Đây là điều chẳng dân chủ chút nào phải không?

LA: Trái với dân chủ. Nó là một loại chủ nghĩa thực dân tư bản. Tuy nhiên, có một khía cạnh khác, Steve Reich hẳn là một ví dụ tao nhã. Tiền thân của loại tư duy ấy có thể thấy trong âm nhạc của Stravinsky, ngay cả trong những tác phẩm sơ thời. Chính điều này là điều tôi muốn nói về ảnh hưởng của Stravinsky.

JC: Như thế, ông có nghĩ là Schönberg và Webern đã có thời của họ, rằng ảnh hưởng của họ đã thực hiện xong chuyến đi của nó?

LA: Thật ra, vấn đề là ở chỗ lịch sử không đi theo đường thẳng. Nhưng tôi nghĩ điều này là chính xác: chắc chắn nó chính xác đối với Schönberg. Nhưng do sự thể từ Schönberg mà có một Webern hậu kì, thế là chúng ta gặp khó khăn. Bởi vì một Webern hậu kì thì có cái gì đó liên quan tới cách cấu thức không phát triển, cái hết sức truyền thống và cổ điển, chẳng mang chút tính cách Lãng mạn nào, và rất gần với Josquin [Des Prez] [3] . Từ thời điểm ấy chúng ta vụt trở lại Stravinsky, và hẳn là Morton Feldman, người mà tôi cho là một nhà soạn nhạc rất quan trọng. Thế thì với các thiên tài như Anton Webern – cũng như Schönberg – thì rất khó mà trói buộc họ về mặt lịch sử. Cũng thế khi bạn đề cập một cách tổng quát về phương thức chuỗi. Ðương nhiên, có một lượng âm nhạc đồ sộ rất ngớ ngẩn và hỗn độn viết theo phong cách này, nhưng cũng có những kiệt tác của Stockhausen và Boulez, những tác gia hết sức quan trọng. Sự hiện diện của họ là thiết yếu về mặt lịch sử. Mặt khác, tư duy chuỗi tự nó, khi được chiết ra từ các tác phẩm 12-âm sắc thé, thì cực kì tác động, một lối thoát rất quan trọng cho các loại âm nhạc lạc quan ngờ nghệch, trước và sau Thế chiến II. Ðấy là các Sinfonettas cho dàn nhạc đàn dây, các ngón nghề của Carl Orff, và các loại âm nhạc xào lại.

JC: Thế thì, có phải tư duy chuỗi vẫn có tầm quan trọng của nó cho dù ảnh hưởng của Schönberg đã suy sụt?

LA: Ðiều thú vị là khi Boulez và Stockhausen thực hiện xong cái họ muốn thực hiện ở hậu kì thập niên 1940, thì họ lúc nào cũng nghĩ nó chẳng liên quan gì đến chủ nghĩa Lãng mạn Ðức. Họ không mảy may có một ý niệm gì. Stockhausen hoạt động trong các phòng ghi âm. Ông đang bận tâm trong việc tìm ra những âm thức hoàn toàn mới và (ông nghĩ) những ý niệm âm nhạc mới. Tôi nhớ lại một hội nghị về âm nhạc điện tử ở Venice năm 1958. Nono có mặt, Berio và một số nhà soạn nhạc Ðức cũng có mặt, tôi gặp nhiều nhân vật rất ấn tượng. Rồi Hà Lan trình làng một tác phẩm bát cung, lạc quan, qui mô nhỏ cho vĩ cầm và các nhạc khí điện tử do Henk Badings soạn. Âm nhạc của tác phẩm này thực sự làm Nono khó chịu, người tin rằng bạn không nên phối hợp chất liệu âm nhạc cũ với phương tiện mới. Phương tiện mới, đối với họ, có nghĩa là tư duy mới về âm nhạc.

JC: Theo tôi, Boulez là một nhân vật rất thú vị, bởi vì một đằng, chúng ta lập tức xem ông là người trực thuộc thế hệ Darmstadt hồi cuối thập niên 40, người đã diễn giải lại Webern, nhưng đằng khác, ông lại là một nhà soạn nhạc rất Stravinsky.

LA: Ðúng vậy, chắc Boulez cũng thừa nhận điều này.

JC: Ðây không chỉ là hệ quả của sự phân tích nổi tiếng của ông về Le Sacre du printemps mà còn là hệ quả của quan điểm sáng tác của ông: một mối quan tâm về nghi lễ, về việc kiến tạo những cấu trúc qui mô rộng dựa trên một lượng chất liệu tương đối giới hạn, liên tục rà soát lại các ý tưởng hơn là phát triển chúng theo chiều hướng của Schönberg.

LA: Boulez chẳng mang chút gì của một nhà soạn nhạc Lãng mạn hoặc Biểu hiện. Theo một truyền thống đặc sắc nhất của Pháp, ông là một nhà soạn nhạc thủ công. Có lẽ ông không tìm hiểu nhiều về Maritain [4] , thế nhưng ở tầng kích triết học, ông thiên về Stravinsky hơn là về Schönberg. Thật vậy, Boulez là một trong những người đầu tiên tuyên bố rằng Schönberg đã chết.

JC: Thế ông có nhớ bản nhạc nào của Stravinsky mà lần đầu tiên ông nghe được không?

LA: Tôi không nhớ. Ðiều tôi nhớ rất rõ là cái đĩa nhạc Le Sacre du printemps 78 vòng. Ðây là một đĩa nhạc rất hay (tôi nghĩ là của Telefunken với Eduard van Beinem và Concertgebouw Orchestra), một trong ít đĩa nhạc mà gia đình tôi có hồi đầu thập niên 1950. Trong gia đình, chúng tôi thường chơi những tác phẩm dành cho dương cầm bốn tay, có một nhạc bản của Stravinsky, nhưng đó không phải là một soạn phẩm cho dương cầm bốn tay. Tôi nghĩ trước đó chắc tôi cũng đã được nghe các tác phẩm khác của Stravinsky, nhưng Le Sacre là mối tình sâu đậm và bền bỉ nhất.



JC: Thế thì, phải chăng Stravinsky – và đặc biệt là Le Sacre – đã tác động lên cha anh trong cương vị một nhà soạn nhạc [5] ?

LA: Năm 1950 – lúc tôi 10 tuổi, thì gia đình tôi dọn từ Utrecht về Den Haag. Tôi nhớ trong nhà có nhạc bản Oedipus Rex và Symphony of Psalms. Có cả đĩa nhạc Symphony of Psalms. Cha tôi luôn luôn nói về nó với niềm thán phục sâu sắc. Sự phê phán duy nhất của ông là cách viết hợp xướng quá nghiêm cứng, quá vuông vắn. Ðây là đề tài lập đi lập lại của cha tôi. Là một nhà soạn nhạc Thiên Chúa Giáo, cha tôi thấm sâu trong lối viết hợp xướng rực rỡ (tất cả những khúc Nhạc Thánh Ca theo phong cách Pháp hoặc Ý).

JC: Anh còn cho rằng Le Sacre là một tác phẩm then chốt cho thế kỉ 21. Rõ ràng rằng nó là một tác phẩm có ảnh hưởng trong thời của nó và người ta có thể dễ dàng nhận ra dấu ấn của nó trên thế kỉ 20. Nhưng do đâu mà anh cho rằng, cho thế kỉ 21, nó vẫn là một tác phẩm cách mạng?

LA: Tôi nghĩ rằng điều này vẫn có nghĩa. Trước hết, cái mà chúng ta và thời kì sắp tới phải tiếp thu từ Le Sacre không phải là sự phát triển tiết tấu, mà sự phối hợp kì diệu giữa các chất liệu giai điệu dị chuyển và các chất liệu hòa âm đồng chuyển. Ðây là điểm then chốt mà Stravinsky chưa bao giờ nói đến. Nó rất sáng rõ. Chính điều này, hơn là cái ‘ùm pà- ùm pà – ùm pà’, là cái chìa khóa của bản nhạc. Theo tôi, phương cách phối hợp lạ lùng giữa các giai điệu cực giản dị và lối hòa âm cực tinh luyện vẫn là một điều bí ẩn. Chúng ta, ai cũng nỗ lực tìm hiểu là bằng cách nào mà tác phẩm đã liên tục tác động và chẳng bao giờ có ai tìm được câu trả lời. Tôi tin rằng, đây là điều kì diệu của Le Sacre: cái ý niệm giao biên giữa âm nhạc nghiên cứu kĩ và âm nhạc bình dị.

JC: Thế thì, chính xác, bằng cách nào mà âm nhạc nghiên cứu kĩ và âm nhạc bình dị đã hoạt động chung với nhau?

LA: Có thể nói thế này, cơ bản, các giai điệu chỉ là những mẩu hát dân gian. Nhưng hòa âm thì liên kết sít sao với những cái mới nhất của thời kì, trong âm nhạc của Skryabin, của Ravel – nghĩa là, của những nhạc sĩ mà Stravinsky thực sự chịu ảnh hưởng.

JC: Và đương nhiên là Rimsky-Korsakov.

LA: Ðúng vậy. Luôn luôn là Rimsky.

JC: Tôi thấy điều này rất thú vị. Chúng ta hẳn biết tất cả những tác phẩm đã mô phỏng các tính cách tiết tấu hiển nhiên nhất trong Stravinsky ở thập niên 1920 và 1930 (anh đã đề cập đến Carl Orff). Người ta mau nhàm điều này. Nhưng, một cách chính xác, cái hết sức quyến rũ tôi trong một tác phẩm, chẳng hạn như Les Noces, là cái tính cách phức hợp về hòa âm hầu như không thể mô phỏng của nó.

LA: Và sự phối hợp (giữa hòa âm và tiết tấu). Những cách hòa âm ấy, trong một khuôn khổ nhất định, đã từng được Ravel và Debussy sử dụng. Nhưng nó vẫn chỉ là hòa âm. Trong Stravinsky thì dường như khác.

JC: Theo nghĩa nào mà ông đã sáng tác cùng Stravinsky một cách có ý thức? Dưới góc độ của một nhà soạn nhạc, điều gì đã khiến ông tìm đến Stravinsky?

LA: Có thể tôi sẽ nói khác với những điều tôi đã nói trong The Apollonian Clockwork. Nhưng về cơ bản, tôi đã thực hiện nhiều điều trong quyển sách này. Ðây là đóng góp của tôi về việc sáng tác. Nhưng lúc này, cái tôi cho là quan trọng nhất, tôi gọi là ‘thái độ đối với chất liệu’. Tôi cũng thấy thái độ tương tự trong các hình nghệ thuật khác, và tôi đã liên kết với chúng. Nabokov trong văn học, Picasso trong nghệ thuật thị giác là những ví dụ rất thích hợp. Trong quyển sách, chúng tôi đã nêu tên một số nhà soạn nhạc làm ví dụ. Thái độ này can dự đến cái tôi gọi là phương thức lạ hóa. Bạn khởi sự với một khoảng cách. Khoảng cách cần thiết để dự phòng những cái dễ làm bạn tổn thương trong cương vị của một nhà soạn nhạc. Tính trào phúng che chở tình cảm của bạn. Và sau đó thì bạn có tự do để sáng tác. Tôi không nói trào phúng theo nghĩa nói ngược lại điều bạn muốn nói. Ðây chính là một hình thái rất sâu sắc của triết lí nghệ thuật. Trong những năm gần đây tôi khám phá ra rằng thuật ngữ trào phúng đã được các nhà triết học Ðức sử dụng vào thời Hegel. Schlegel đã nói về tính trào phúng bi kịch. Ðó là lúc chủ nghĩa Lãng mạn bắt đầu. Trong âm nhạc, thời kì Lãng mạn sơ thời này rất thú vị, tôi nghĩ Berlioz, Mendelssohn, Chopin rất quan trọng. Sau đó thì không còn trào phúng nữa; chúng rơi vào sầu cảm. Một sự khác biệt lớn.

JC: Thế anh có nghĩ rằng cái mà lúc ấy Stravinsky đang hướng đến trong lời tuyên bố, thường được trích dẫn và bị hiểu nhầm, theo đó âm nhạc chẳng chuyên chở bất cứ một khả năng biểu hiện nào? Một số người thì bảo rằng điều này đơn giản chỉ là nghệ thuật vị nghệ thuật, nhưng thực ra có phải nó can dự đến phương thức giữ khoảng cách trào phúng không?

LA: Cuối cùng thì tôi nghĩ nó can dự đến tình yêu của Stravinsky đối với âm nhạc Lãng mạn sơ thời hoặc không Lãng mạn. Cần nhận thức rằng, vào thời này, âm nhạc được nghe là âm nhạc Lãng mạn. Ðó là sinh hoạt âm nhạc ở Châu Âu. Lúc ấy không có những phương thức thực hành mới, không có phương thức thực hành Barốc, không có âm nhạc đương đại. Ðây cũng là điều Stravinsky phê phán. Một nhà soạn nhạc trẻ bất mãn mắng một phương thức thực hành trưởng giả. Thế nhưng, nó chuyên chở những tính cách chính xác và sâu sắc hơn: chắc chắn trong các bài giảng ở Havard, Stravinsky đã bàn luận với Roland-Manuel về toàn bộ cái triết lí thủ công. . .

JC: Ðúng vậy. Nhưng trên thực tế, có một vấn đề là nhiều cái trong Poetics of Music không phải do Stravinsky viết.

LA: Nhưng họ (Stravinsky, Alexis Roland-Manuel và Pierre Souvtchinsky) ắt đã thảo luận với nhau. Stravinsky đã nói cái ông muốn nói.

JC: Và Stravinsky tiếp tục nói, nó ngày càng trở thành khắt khe. Trong cương vị của một nhà soạn nhạc, anh là người rất dấn thân về chính trị, không chỉ trong âm nhạc của anh mà còn qua cung cách anh muốn âm nhạc của anh được lĩnh hội, cái bối cảnh trong đó nó được diễn tấu. Làm cách nào mà anh đặt tương quan với một khía cạnh của Stravinsky – ít nhất là trên bề mặt – sự thể ông hoàn toàn không tham gia vào chính trị? Ðiều ấy có phải là một vấn đề đối với anh?

LA: Không. Tính cách con người rất ít liên hệ đến tác phẩm. Như tôi đã nói trong không khí sôi sục của các cuộc đấu tranh ở các thập niên 1960 và 1970: một người cộng sản tốt không nhất thiết là một nhà soạn nhạc tốt, và ngược lại. Âm nhạc Stravinsky vượt qua những ranh giới xã hội và địa lí. Stravinsky phản đối xã hội Châu Âu nặng tính giai cấp hồi đầu thế kỉ 20.

JC: Chúng ta có thể nói kĩ hơn về những cái đặc thù trong âm nhạc Stravinsky không? Tôi nghe thấy trong âm nhạc của anh một ‘âm thức’ Stravinsky, một mối quan tâm tinh sắc về cung cách các bè nhạc được sắp xếp, di chuyển v.v.

LA: Chắc chắn nó liên quan đến kĩ thuật dắt bè. Trong quyển sách, chúng tôi gọi là phép ‘hòa thanh không tưởng’. Ðây là kiểu dắt bè lúc nào cũng ‘nhầm’, từ một bè này sang một bè khác. Và cái ‘nhầm’ này trong nhạc Stravinsky là cái ông ‘lấy’ từ Bach. Trong quyển sách, chúng tôi cũng bàn về việc diễn tấu các Côngxéctô ‘Brandenburg’ cho bốn tay – ở đây, người ta thường gặp cái phương thức dắt bè là lạ của Bach. Stravinsky thì lại khác hơn nữa: mỗi khuông nhạc đều có một nốt nằm không đúng chỗ, hoàn toàn nhầm. Nhưng hầu như nó nghe như đúng chỗ; thật là lạ kì. Tôi nghĩ điều này rất tiêu biểu ở Stravinsky. Sự phối khí rốt cuộc ít quan trọng hơn. Và có rất nhiều đặc thù khác, chẳng hạn như nhịp độ hòa âm, cái hết sức lạ.

Hôm nay tôi vừa có một buổi dạy một nhạc sĩ trẻ, người đang tìm cách phát triển các ‘hạt’ nhạc cực nhỏ kiểu Ligeti. Trong buổi học tôi đã phê phán việc anh ta thích viết theo nhịp 4/4; anh ta đổi tốc độ, nhưng với nhịp thức 4/4 thì điều này rất dễ. Sau đó tôi nói với anh ta về tính khả thi của một trạng thái biện chứng khi bè trầm có vẻ giữ đúng nhịp thức nhưng phách nhạc thì lúc đúng lúc trật. Stravinsky thực hiện điều này bằng cách chuyển nhịp hiệu. Tại sao ông làm điều này? Giai điệu đối với ông cực kì quan trọng, nhưng ông để bè trầm lúc thì đảo phách, lúc thì không. Nó trở nên nhẹ nhàng: đấy là điều ông muốn. Bạn giải thích điều này cho học trò để họ thông thoáng và uyển chuyển hơn, nhưng không nên bắt chước.

JC: Cái hấp dẫn tôi là tính sân khấu trong Stravinsky và các loại sân khấu mà ông đã kiến tạo. Chúng ta đã nói về phương thức lạ hóa, nhưng tính nghi lễ cũng quan trọng. Theo tôi, tính nghi lễ cũng là một bộ phận quan trọng trong các tác phẩm sân khấu của anh. Chính cái ý niệm sân khấu của Stravinsky là cái anh hay quay về phải không?

LA: Tôi nghĩ tính sân khấu là tuyệt đối thiết yếu. Diaghilev hẳn đã tác động mạnh lên Stravinsky. Boulez có lần đặt câu hỏi điều gì sẽ xảy ra nếu Stravinsky và Brecht hoạt động cùng nhau.

JC: Nhưng Brecht lúc nào cũng muốn khán giả giữ khoảng cách với hành vi kịch, cái tôi không tin là Stravinsky muốn.

LA: Nhưng điều này xảy ra trễ hơn nhiều. Ở thập niên 1920, tôi nghĩ những điều Stravinsky muốn thực hiện trong Oedipus Rex thì tương tự như những tính cách của Brecht. Brecht là một trong những người đầu tiên đã nghiên cứu sân khấu ngoài-Phương Tây: ông tường tận sân khấu Nô; ông học nhiều điều từ Trung Quốc. Tôi nghĩ, đây là thái độ giống nhau.

JC: Khi ông sáng tác các tác phẩm cho sân khấu ông có nghĩ đến Brecht không?

LA: Ở những năm 1970, tôi gặt hái được nhiều kinh nghiệm khi làm việc chung với một gánh hát mang tên Baal, tên vở kịch đầu tiên của Brecht. Các thành viên của gánh này say mê cực điểm! Các vở ôpera nho nhỏ mà chúng tôi thực hiện (với rất nhiều đối thoại) đã trao cho tôi danh nghĩa của một nghệ sĩ sân khấu. Trước đấy, tôi đã viết nhạc phim và nhạc kịch, tôi đã hợp tác với các đoàn vũ; tôi đã viết nhạc cho kịch rối ở tuổi 15. Ðúng vậy, tôi thực sự cảm thấy sự hiện diện của Brecht.

JC: Thế còn điện ảnh? Ðây là loại hình nghệ thuật mà Stravinsky chưa thực sự tham gia. Người ta có thể nghĩ rằng nhạc của ông hẳn sẽ rất thích hợp với điện ảnh.

LA: Lúc ấy, điện ảnh chỉ là sự thu hút thương mại. Trừ vài ngoại lệ, nó thực sự chẳng can dự gì đến nghệ thuật. Ở Châu Âu, đã có vài hoạt động điện ảnh tiền phong ở những năm 1920, và đương nhiên đã có một Bunuel. Nhưng lúc ấy, ít ai biết đến tác phẩm của ông. Hollywood chỉ có nghĩa là nghệ thuật hạng ba… và kim tiền. Có lúc Stravinsky đã thử hoạt động trong lãnh vực này. Ông đã được đặt viết (cho phim Jane Eyre, với Orson Welles trong vai Rochester). Tất nhiên, các nhà sản xuất Hollywood cho rằng nó là nhạc ‘điên’. Họ không thể sử dụng và nhờ một nhạc sĩ khác (Bernard Herrmann). Nhưng họ vẫn trả tiền Stravinsky. Hôm nay, với viđeo thì khác hẳn. Bạn có thể thực hiện những điều ‘điên’. Nhưng ở thời Stravinsky, loại hình nghệ thuật này không được quan tâm; sân khấu là loại hình nghệ thuật phát triển hơn nhiều.

JC: Ông nghĩ gì về tình trạng âm nhạc mới hiện nay ở Hà Lan, qua các học trò ông cũng như qua các nhà soạn nhạc chung quanh ông? Có giai thoại cho rằng, đối với các nhà soạn nhạc Hà Lan thuộc thế hệ hậu chiến, vai trò của Stravinsky rất quan trọng. Ông nghĩ điều này còn chính xác không?

LA: Tôi tin rằng điều này vẫn chính xác. Nói chung, tôi cho rằng việc người Canada và người Mĩ giải phóng chúng tôi có nghĩa là ảnh hưởng, tích cực cũng như tiêu cực, của văn hóa Mĩ đối với Hà Lan trở nên mạnh hơn so với Anh và chắc chắn là mạnh hơn so với Ðức và Pháp. Tôi nghĩ, ảnh hưởng của văn hóa phim ảnh và nhạc jazz Mĩ là cực mạnh. Ðiều này cho thấy tại sao từ những năm 1920 cảnh quang âm nhạc ở đây đã chuyển biến rất nhiều, tôi cho rằng – nói chung, nó thiên về kiểu Stravinsky hoặc Varèse… và kiểu Mĩ. Sau đó thì Stravinsky hầu như được xem là một nhà soạn nhạc Mĩ.

Có lẽ cũng vì ở xứ chúng tôi không có núi non: đất thì phẳng, ánh sáng thì sắc. Người ta bảo rằng những tính cách địa lí ấy có can dự đến thuyết Calvin. Ở Hà Lan có nhiều dòng Tin Lành rất mạnh, nhiều nhà soạn nhạc thích thể hiện những tính cách cứng cáp, khắt khe… Mondrian là một ví dụ trong nghệ thuật. Nhưng một điều lạ lùng là ở đây lại có nhiều điều khả thi. Tôi nghĩ đó cũng là lí do mà Stravinsky được trao cho một vị thế rất quan trọng.

Nhạc jazz, nhạc ứng tác, vốn hết sức sinh động ở Hà Lan, cũng can dự đến điều này, và cũng là điều gần với văn hóa Mĩ. Còn Schönberg hoặc Webern với nhạc jazz, thì không thể mường tượng. Sự lớn mạnh của bộ môn jazz trong tất cả các nhạc viện lớn ở Hà Lan là một thuận lợi lớn cho các hoạt động tôi đang và sẽ tiến hành trong tương lai. Ðây cũng là sự giải phóng cho các nhạc cụ bị gọi là “trán thấp”, như đàn guitar hoặc kèn saxô hoặc các nhạc cụ gõ. Hiện nay, các nhạc công sácxô ở Hà Lan có thể diễn tấu mọi thể nhạc. Họ có thể chơi ngẫu hứng rất tuyệt, họ có thể thổi mọi khúc chuyển thể bebop; nhưng họ cũng có thể diễn tấu toàn bộ âm nhạc của tôi. Tôi cần loại nhạc công sắcxô này, không phải các nhạc công chơi theo phong cách duyên dáng Pháp. Ðàn guitar cũng thế. Năm 1976, khi tôi soạn một bè nhạc cực khó cho đàn guitar bass trong tác phẩm De Staat, thì có một nhạc sĩ guitar tài hoa có thể tương đối hoàn thành tốt phần việc. Hôm nay thì có một số nhạc sĩ guitar có thể diễn tấu phần này.

Thế nhưng có một âm thức Hà Lan. Cornelis de Bondt chẳng hạn, rất Hà Lan: anh ta có cách tiếp cận Stravinsky thực sự mới. Hoàn toàn mới.

JC: Anh đã dành khá nhiều thời gian cho những hoạt động ở Mĩ, nơi nhạc của anh rất phổ cập. Anh thấy gì ở đó? Liệu người ta có thể khái quát hóa những hoạt động sáng tác hiện nay ở Mĩ không?

LA: Nói chung, không nên khái quát hóa.

JC: Nhưng theo sự quan sát của anh thì có những xu hướng nào?

LA: Tôi nghĩ, nói chung, các nhà soạn nhạc ở Mĩ không ý thức nhiều về mặt lịch sử; ở Châu Âu chúng ta cảm thấy có một sự hỗ trợ lớn từ lịch sử. Tôi nghĩ người Mĩ thích âm nhạc của tôi bởi nó thể hiện cả hai khía cạnh. Nó rất Mĩ hóa – ít nhất là âm nhạc của tôi ở thập niên 70 và đầu thập niên 80.

Ở Mĩ, có những pháo đài giảng dạy sáng tác theo chủ nghĩa hiện đại – chẳng hạn các đại học Columbia, Yale, Princeton. Nhưng bây giờ thì tình trạng hoàn toàn thay đổi. Hầu như tất cả các đại học đều có các giảng viên rành rọt nhiều thứ, ví dụ, Charlie Parker.

JC: Còn các xứ Châu Âu khác… như Ðức, Anh, anh thấy thế nào?

LA: Tôi nghĩ ở các xứ Châu Âu khác, âm nhạc đương đại thường là những buổi diễn tấu các thứ nhạc 12 âm phức tạp với năm sáu chục người nghe thuộc giới trưởng giả. Lúc nào cũng là số người ấy: hoàn toàn là một nhóm người khép. Tại Hà Lan, đặc biệt ở Amsterdam, thì khác. Trong số những người bạn Ðức đồng nghiệp, Heiner Goebbels là người có cùng quan điểm với tôi: ông viết một loại nhạc rất sáng tạo và sắc sảo nhưng không quá như Brian Ferneyhough. Berlin thì có vẻ rất chủ động và tôi hi vọng ở đây rồi sẽ có những giao lai.

Về nước Anh thì tôi không thể phán đoán. Tôi nghĩ trong một cung cách nào đó, Anh gần với Hà Lan hơn là gần với Pháp và Ðức. Tuy nhiên, ở Anh sự đa dạng thấy rất rõ. Bạn có các nhà soạn nhạc trang nhã kiểu [George] Benjamin của bạn. Bạn có các nhà soạn nhạc kiểu [Michael] Finnissy của bạn. Không chỉ có một tuyến phát triển. Hôm nay tình hình này có lẽ chỉ có ở những xứ nhỏ. Thế rồi tôi nghĩ có một cách viết nhạc lạc quan kiểu Stravinsky mà tôi thấy trong một số nhà soạn nhạc Ai Len như Gerald Barry, Colin Matthews, Julian Anderson, họ là những nhà tân-Stravinsky. Có nhiều nhạc sĩ tương tự ở lứa tuổi 30. Và không nên đánh giá nhẹ một nhà soạn nhạc như Harry Birtwistle. Ông không chỉ đơn giản là một nhà soạn nhạc kiểu Schönberg hoặc Stravinsky (dù có thiên về Stravinsky hơn là thiên về Schönberg). Ông là một nhà soạn nhạc rất quyến rũ.

JC: Ở thời điểm này, ông đang sáng tác gì?

LA: Tôi đã hoàn tất vở ôpera thứ hai với Peter Greenaway [Writing to Vermer, 1999], đối với tôi đây là một loại nhạc hoàn toàn khác. Tôi nghĩ đến Ravel khi viết cho vở ôpera này. Nhưng nó cũng không xa Stravinsky mấy. Hiện nay tôi rất quan tâm đến sự phối hợp giữa giữa âm thức và hình ảnh, cho nên tôi có nhiều hoạt động với các nghệ sĩ thị giác. Tất nhiên, tôi đã nhận được phúc lợi đặc biệt khi làm việc với Greenaway: ông là một bậc kì tài. Lúc này tôi đang làm việc với một nhà làm phim khác ở New York, Hal Hartley, người mà tôi rất yêu chuộng. Chúng tôi đã hoàn thành một viđêô [The New Math(s), 2001]. Chúng tôi hi vọng sẽ thực hiện một cuốn khác. Có lẽ trong thời gian tới chúng tôi sẽ thực hiện một vở kịch. Nhưng thời điểm này thì tôi đang viết một côngxéctô đúp.

JC: Thế có phải ngay cả lúc này khi anh đang ngồi sáng tác anh có ý thức là cái bóng của Stravinsky đang ngả trên anh không?

LA: Anh thấy đấy, trên chiếc đàn dương cầm của tôi, phía tay phải là một bức ảnh nhỏ chụp nhà tôi, và phía tay trái là một bức ảnh lạ lùng, chụp Stravinsky với Balanchine, đứng phía sau, nhìn lên vai ông. Ðây là một bức ảnh hết sức ấn tượng. Anh biết đấy. Ðối với tôi, Stravinsky như một người bạn. Tất nhiên, cha tôi là người gần gũi hơn vì ông là cha tôi. (Chỉ tay vào các ngăn sách) Ðây là tất cả những quyển sách viết về Stravinsky – thậm chí có những quyển viết bằng các ngôn ngữ tôi không thể đọc, như tiếng Phần Lan hoặc tiếng Nga. Nơi kia thì có tất cả những tổng phổ của ông và tất cả những tác phẩm viết cho đàn dương cầm. Tôi đã bàn với Craft về khả năng viết một tổ khúc cho dàn nhạc dựa trên The Rake’s Progress, nhưng tôi nghĩ chắc tôi sẽ không thực hiện điều này, bởi tôi cần kèn trombone. Khi bạn thu hồi các giọng hát thì bạn cần thêm vào nhạc khí, và tôi thấy điều này quá khó, bởi trong sự phối khí nguyên thủy không có kèn trombone. Tôi không thể làm điều này. Có lẽ tôi còn quá khắt khe trong chuyện này.

© 2004 talawas


[1]Buổi nói chuyện diễn ra tại nhà Louis Andriessen [một trong những nhà soạn đương đại nổi tiếng nhất của Hà Lan] ở Amsterdam ngày 12/02/2001.
[2]Andriessen và Schonberg, The Apollonian Clockwork, 101.
[3]Josquin Des Prez (1450-1521), một trong những nhà soạn nhạc lớn nhất của thời Phục Hưng, và ảnh hưởng nhất của âm nhạc Phương Tây.
[4]Jacques Maritain (1882-1973), nhà triết học Pháp.
[5]Hendrik Andriessen (1892-1981) nhà soạn nhạc Hà Lan.

 
© talawas 2026