Vừa rồi, trên talawas tác giả N. Xu có bài talawas có thực sự hướng đến cộng đồng không? Tôi không có ý định tranh luận cùng tác giả, nhưng cũng không thể ngồi im mà đọc. Vì có một ý N. Xu nêu ra khiến tôi rất tâm đắc, nó như gãi đúng vào chỗ ngứa lâu nay của mình: tính hướng đến cộng đồng, tính thực tiễn của tri thức và trí thức Việt.

Cái tính này, nói thực, là rất mơ hồ, nếu không nói một cách cực đoan là không hề có. Có chăng, chỉ là đôi mánh khóe ranh mãnh của người nông dân suốt đời chỉ biết đi loanh quanh không quá khỏi gốc tre làng. Và sau này, cho dù họ có hòa vào làn sóng di cư hỗn loạn ra các thành phố, họ vẫn mang theo nguyên vẹn bản tính đó. Tôi không có ý chê bai họ, nhưng không thể không nhớ.

Bạn hãy đi trên đường phố Hà Nội, từ 7 giờ sáng tới 11 giờ tối tại bất cứ địa điểm nào. Sẽ bắt gặp nhan nhản những người nông dân phóng xe máy đời mới loạn xạ như trên đường làng mình, bất chợt tạt ngang mũi xe người khác, và điềm nhiên dừng phịch xe lại mặc cho kẻ đằng sau phanh gấp dúi dụi. Họ cướp nhau từng mét đường, dường như họ vội lắm, để rồi sau đó dăm phút thấy họ mài đít trong quán cà phê cả buổi.

Ngày trước đi học, chẳng ai dạy họ phải sống thế nào với mọi người xung quanh, chẳng cuốn sách giáo khoa nào bày cho họ về những quy tắc cộng đồng. Người ta đang mải dạy những cái cao siêu hơn, kiểu như “nhân chi sơ, tính bản thiện” (sau này có kẻ nhại thành “nhân chi sơ, tính bần tiện”). Người ta thích bàn đến những cụm từ kêu choang choang đầy cao cả, kiểu như “ý nghĩa cuộc đời là gì”, “tôi là ai”, còn chuyện phải dạy cho bọn trẻ những kỹ năng sống thì không. Có lẽ đó là chuyện vặt không đáng?

Thế mới có chuyện, giới trẻ bây giờ nhao nhao tôn sùng thần tượng như một thứ mốt. Mà thần tượng đó là ai? Rặt ca sĩ. Là Lam Trường, Ðan Trường- hai nhân vật suốt ngày chỉ lo cạnh tranh nhau với những bài hát não nùng. Là Phi Hùng, biết nhảy nhót loạn xạ hơn là biết hát. Là Quang Vinh, không biết là trai hay gái với một giọng hát yếu xìu như sắp hết hơi. Vậy mà kiếm bộn tiền. Tin cho hay, cuối năm nay, khá nhiều ca sĩ trẻ đã mua nhà lớn. Những người trẻ lập ra các FC (fan club) để ủng hộ cho ca sĩ mà mình thích. Họ sẵn sàng bỏ ra cả buổi chầu chực chờ gặp thần tượng, mặc kệ ông bà mình đang ốm nằm nhà. Họ sẵn sàng theo chân thần tượng đi thâu đêm, quên cả bố mẹ mình đang vất vả làm lụng.

Vì có ai nói cho chúng biết đâu?

Bây giờ, mời bạn giở cuốn sách giáo khoa “Giáo dục công dân” lớp 10 (lớp đầu cấp trung học phổ thông) ra. Bạn thấy gì? Ðầu tiên, người ta dạy cho những công dân tương lai đang thích những gì sống động này biết vật chất là gì, ý thức là gì – điều mà chúng lại tiếp tục phải thuộc lòng lần hai khi vào đại học. N.Ð.Q., một trong những tác giả của cuốn sách này, có lần đã thốt lên: “Môn Giáo dục công dân đã quá đề cao điều mà người lớn chúng ta muốn, chứ không quan tâm đến điều mà bọn trẻ cần”.

Nhân đây, xin mở ngoặc về cái sự “nhai lại” trong chương trình học của chúng ta: hệ trung học cơ sở – học tiếng Anh, lên hệ trung học phổ thông- học tiếng Anh, rồi đại học- học tiếng Anh, cao học- học tiếng Anh nữa, tất cả đều giống nhau ở một điểm: lên một bậc cao hơn, học ngoại ngữ không phải là sự tiếp nối, mà là quay trở về ban đầu với các chữ cái a, b, c. Kết quả: học tiếng Anh cả chục năm, để rồi cuối cùng trở thành cuốn ngữ pháp di động, không dùng được trong giao tiếp, nói gì đến học thuật.

Vì có ai dạy cho chúng làm thế nào dùng được đâu?

Một anh bạn học ở Pháp về, có lần đã rất băn khoăn mà nói rằng, khi xem chương trình giáo dục của Việt Nam, đặc biệt là đại học, thấy nó có vẻ xa rời cuộc sống hiện đại lắm. Chẳng hạn như ở một trường đại học nọ, người ta vẫn bắt sinh viên phải học và thi về hệ điều hành DOS trong môn Tin học, không biết để làm gì. “Tại sao họ không dạy cho sinh viên cách dùng Internet như một công cụ trong thương mại điện tử?”, anh hỏi. Biết trả lời sao đây?

Các trí thức của chúng ta (nếu họ đúng là trí thức thật), với mảnh bằng kè kè đeo bên mình, vậy là có quyền tự cho mình biết tuốt. Có lần tôi mang nhã ý là tặng một khoa chuyên môn nọ một đĩa CD, trong đó gồm vài trăm cuốn sách triết học, xã hội học, kinh tế học, chính trị học… từ cổ chí kim của thế giới, nói chung là rất quý. Thế nhưng tôi đã được tiếp đón không mấy hào hứng. Lý do: không ai trong khoa đọc được tiếng Anh, kể cả các giáo sư và tiến sĩ. Và mọi người còn bận đi dạy kiếm tiền hơn là dành thời gian nghiên cứu.

Ðào tạo ra thạc sĩ và tiến sĩ, nhiều giáo sư ngồi trong hội đồng chỉ lo bắt lỗi về quan điểm, về cấu trúc luận văn, về câu chữ, còn không mấy quan tâm đến giá trị khoa học cũng như thực tiễn của nó. Một nghiên cứu sinh buồn rầu tâm sự: “Hội đồng khoa học cơ sở, có lẽ chẳng ai đọc toàn văn luận án của tôi, mà chỉ đọc bản tóm tắt”. Người ta vì thế đã vo tròn mọi ý tưởng của tác giả, nhào nặn nó không thương tiếc theo ý muốn của mình, bất chấp tinh thần khoa học, kết quả là cho ra lò khá nhiều những sản phẩm cao cấp không có giá trị thực hành.

Nhưng xét cho cùng, có ai cần điều đó đâu nhỉ?

Người cần bằng cấp, thì đã có rồi. Người ngồi hội đồng, thì đã xong việc rồi. Người cần báo cáo thành tích, thì đã có thêm các con số vui tươi rồi.

Không, vẫn có người cần đấy.

Ðất nước này cần, dân tộc này cần. Cần những sự thực tế, cụ thể, sao cho bớt nghèo đi, bớt lạc hậu đi. Chứ không phải là những sự sáo rỗng của ngôn từ hô khẩu hiệu, sự hào nhoáng trên sân khấu. Những thứ đó, có thể chỉ mang lại lợi ích cho một thiểu số người, chứ không cho cộng đồng.

© 2003 talawas