Thưa ông Trần Hinh,

Tôi vừa đọc bài Bài học từ tiểu thuyết Camus của ông đăng trên tuần báo Văn nghệ số 28 (2269) ra ngày 12/7/2003, trong đó, tôi (tuy không được chỉ đích danh) trở thành đối tượng mổ xẻ. Ông đã nêu bản tiếng Việt Người Dưng do tôi chuyển ngữ từ tác phẩm L’étranger của A. Camus như “một ví dụ cụ thể” về sự “xuyên tạc tư tưởng Camus.” Ông đã dành không dưới một phần năm bài viết để lên án tôi về cái tội “không những chỉ tỏ ra không hiểu mà còn thể hiện thái độ thiếu trân trọng đối với văn bản tác phẩm” và để làm việc ấy, ông chỉ tập trung vào cách dịch cái đầu đề và câu mở đầu cuốn sách. Và chỉ căn cứ vào chừng nấy, ông dõng dạc kết luận là người dịch “xuyên tạc tư tưởng” của tác giả và hơn thế nữa, “làm hỏng toàn bộ tác phẩm”.

Dưới đây, tôi xin phép được thưa lại đôi điều:

1. Về cái đầu đề Người Dưng

Quả thực, tôi không hiểu nổi cách phân cấp của ông Trần Hinh giữa từ người dưng mà ông coi “chỉ đơn thuần ở cấp độ thông báo như một lời nói hàng ngày” với từ người xa lạ mà ông cho là “đã mang dáng dấp một ngôn từ nghệ thuật.” Theo hiểu biết nông cạn của tôi, thì đó là hai từ đồng nghĩa bình đẳng (do tôi gạch dưới). Tất nhiên, những từ đồng nghĩa không bao giờ có nội hàm y hệt nhau, mà mang những sắc thái chênh nhau một cách tinh tế, điều này ai cũng biết. Nhưng không thể phủ nhận người dưng và người xa lạ là hai từ đồng nghĩa. Bất cứ ai soạn một Từ điển từ đồng nghĩa tiếng Việt ắt phải xếp hai từ này vào cùng một từ mục. Và thử hỏi nếu phải giải thích từ người dưng cho một người Pháp, thì ông Trần Hinh sẽ dùng từ nào khác đắt hơn étranger? Vậy là chí ít, về nghĩa đen tôi đã không “xuyên tạc” Camus.

Bây giờ thử xem cái đầu đề Người Dưng có “xuyên tạc tư tưởng Camus” như ông Trần Hinh khẳng định hay không. Thưa ông Trần Hinh, không kể lần đầu tiên vào năm 1956 (đọc thông tầm một ngày liền ngay tại thư viện) và lần thứ hai (nhẩn nha hơn khi được bạn gửi tặng một bản) vào năm 1957, khi nhận dịch L’étranger cho NXB Văn Học, tôi đã đọc kỹ lại tác phẩm không dưới ba lần nữa đến mức thuộc lòng một số đoạn (tôi cố tập cho mình thói quen học thuộc lòng những đoạn khó xử lý để cả những lúc không ngồi ở bàn viết, cũng có thể nghĩ cách dịch cho thoả đáng và vừa ý). Năm lần đọc đi đọc lại đủ cho tôi thấy ra được một trong những nốt chủ âm của tư tưởng tác phẩm nằm ngay trong cái đầu đề: cảm giác xa lạ đến tuyệt vọng, xa lạ giữa một xã hội chỉ một mực kết tội và lên án, xa lạ với tất cả, với mọi người kể cả bản thân mình.

Vậy tại sao tôi lại chọn dịch là Người Dưng? Tôi có thói quen không bao giờ bằng lòng với một cách dịch duy nhất cho một từ hay một cụm từ, tất nhiên trừ nhưng trường hợp bất khả không nhiều lắm. Càng có nhiều phương án dịch, càng có điều kiện để lựa chọn cái tối ưu. Với cái tít L’étranger, tôi có ba phương án: Người Xa Lạ, Người Dưng và Tha Nhân. Tôi loại Tha Nhân trước, vì nó có phần mơ hồ, mông lung so với chủ đề tác phẩm, mặc dù âm chữ nghe khá gợi (tôi vốn thích sức gợi của âm chữ). Còn Người Xa Lạ? Thực ra, một người mới học tiếng Pháp cũng có thể dịch L’étranger là Người Xa Lạ. Hơn nữa, và nhất là, tôi không thích ăn sẵn. Nên tôi chọn Người Dưng. Không cần phải tinh tường lắm, người đọc chăm chú cũng có thể nhận ra ở L’étranger một nốt chủ âm khác bao trùm tác phẩm: sự dửng dưng, sự dửng dưng êm ái ấy, cette tendre indifférence, để dùng lại đúng chữ của chính Camus – anh chàng Meursault, nhân vật chính của tác phẩm, vấp phải sự dửng dưng của một thế giới vô cảm một cách phi nhân, đến lượt mình lại dửng dưng với tất cả, với mọi người, với sự sinh thành cũng như cái chết, dửng dưng với cả số phận của chính mình. Thiết nghĩ Người Dưng, chỉ riêng về mặt ngữ âm, chí ít cũng gợi được phần nào nét chủ đề này.

Cho đến nay, tôi vẫn giữ quan điểm “người dịch – đồng tác giả” mà tôi dã có dịp phát biểu nhiều lần: dịch văn học là tái tạo nguyên tác và một bản dịch lý tưởng phải có cả 100% tác giả và 100% dịch giả, nói cách khác là phải mang dấu ấn của người dịch. Chọn cái đầu đề “Người Dưng”, tôi muốn ký tên tôi vào bản dịch của tôi. Tôi không thể ăn sẵn, tôi không thể đi theo lối vạch sẵn, tôi phải làm khác. Mà cái khác bao giờ cũng khó được chấp nhận, thậm chí bị phỉ báng, giập vùi. Dịch L’étranger là Người Dưng, tôi chấp nhận thách thức ấy.

2. Về cách dịch câu đầu tiên của tác phẩm

Ông Trần Hinh lên án tôi đã “làm hỏng toàn bộ tác phẩm” khi dịch câu mở đầu cuốn sách là: “Mẹ tôi tịch hôm nay. Hoặc có thể là hôm qua cũng nên, tôi chả biết.” Ông viết: “Ai lại có thể tin được một người con xưng hô ^[1] với mẹ mình là maman, trước cái chết của mẹ lại có thể nói năng buồn cười như thế: mẹ tôi tịch… (?)” Buồn cười? Chẳng lẽ ông Trần Hinh không biết chữ tịch là tiếng nhà Phật? Giả sử, tôi tự hỏi, ông Trần Hinh đến thăm lại một ngôi chùa, hỏi thăm về vị sư trụ trì ông đã gặp lần trước và được trả lời: “Sư cụ tôi tịch tháng trước”, liệu ông có mắng người ta “nói năng buồn cười” không nhỉ? Cố nhiên, trong đời sống ngôn ngữ, chữ tịch không tránh khỏi bị sàm hoá như mọi từ nghiêm chỉnh khác, nhưng không phải trong trường hợp này. Ở miệng Meursault, con người dửng dưng với tất thảy kể cả với cái chết của mẹ mình (tôi sẽ trở lại ý này ở phần dưới), chữ tịch chỉ mang cái tinh thần dửng dưng đó, một chữ dùng rất trung tính (neutre) như toàn bộ cách viết của Camus trong tác phẩm này ^[2] . Cũng xin cảm ơn ông đã giảng cho tôi “chữ ‘maman’ trong tiếng Pháp là từ gọi mẹ thân thiết”, mặc dù điều này mặc nhiên đã thấm vào tôi từ hồi 5, 6 tuổi khi tôi bắt đầu được luyện giao tiếp bằng tiếng Pháp trong gia đình. Nhưng từ “maman” ở miệng Meursault, con người dửng dưng tuyệt đối này, chỉ là cách nói theo thói quen, chứ không mang một hàm ý thương mến nào. Tôi dám thách ông Trần Hinh tìm ra bất kỳ một biểu hiện âu yếm nào ở Meursault đối với mẹ trên ngần nấy trang sách. Meursault hoàn toàn dửng dưng với mẹ, với cái chết của mẹ. Ðiều đó biểu hiện rất rõ ở hai câu đầu sách đã dẫn trên kia: Meursault không biết (hay không cần biết) đích xác mẹ mình chết “hôm nay” hay “hôm qua”. Nếu tôi hỏi một người đang chịu tang mẹ: “Cụ nhà mất hôm qua hay hôm nay?” và được trả lời: “Không biết,” thì tôi không thể tin rằng anh ta quan tâm đến mẹ mình (chưa nói đến yêu), bất kể anh ta gọi bà bằng “mẹ,” hay “đẻ”, hay “má,” hay “u”… Và không phải chỉ có thế. Hai lần, ông giám đốc trại dưỡng lão và bác gác cổng gợi ý nhắc anh ta nhìn mặt mẹ lần cuối, khi quan tài chưa đóng nắp, Meursault đều từ chối. Cả một năm cuối cùng, anh không tới trại thăm mẹ, vì “như thế thì tôi mất đứt ngày chủ nhật – chưa kể công sức để đi ra bến xe buýt, mua vé và hai tiếng đồng hồ đi đường” (parce que cela me prenait mon dimanche – sans compter l’effort pour aller à l’autobus, prendre des tickets et faire deux heures de route). Việc đến trại dự đám tang mẹ cũng chỉ là bắt buộc, một gánh nặng mà anh chỉ trút được khi trở về thành phố (“… niềm vui của tôi khi chiếc xe buýt đi vào vùng ánh sáng của Alger…”). Liệu còn có gì có thể dửng dưng hơn thế?

Thưa ông Trần Hinh.

Bản thân việc ông – một người tôi chưa có hân hạnh được quen biết – công kích tôi, không làm tôi ngạc nhiên bằng thái độ nếu không phải là cừu địch thì chí ít cũng đầy hiềm kỵ của ông, bộc lộ ý đồ “sổ toẹt” tôi với tư cách là dịch giả. Lẽ ra tôi không định trả lời, vì xưa nay ngay cả với bạn thân, tôi cũng không biết cãi và không thích cãi. Nay về già, lại thấy nên cãi ít ra là một lần, cãi như là một di chúc ấy. Vì vậy nên có bài này.

Năm ngoái, bà Thuỵ Khuê, một nhà nghiên cứu – phê bình văn học sống ở Pháp cũng đã góp ý với tôi – tất nhiên bằng lời lẽ thân tình, thiện ý, khiêm nhường và lịch sự hơn nhiều – về cái đầu đề Người Dưng ấy. Tôi trân trọng phần xác đáng khác trong lời góp ý, song vẫn giữ nguyên cách dịch L’étranger là Người Dưng. Bởi lẽ tôi muốn ký tên tôi vào bản dịch của tôi. Của tôi chứ không phải của ai khác. Bản dịch của tôi theo nghĩa đúng và đẹp toàn vẹn, nhiều khi đến mức cầu toàn như bạn bè vẫn thường “chê trách” tôi, chứ không chỉ đúng từng từ nhưng cả câu thì sai, hoặc đúng từng câu nhưng toàn cục thì méo.

Dù sao cũng xin cảm ơn ông và mong đọc thêm những lời bình phẩm khác nữa của ông.

21/7/2003

Nhân tiện, xin phép nhắc ông: cụm từ style de l’absence (báo in sai thành style de absence) trong đoạn ông dẫn Roland Barthes (từ dòng 8 đến dòng 13, cột 4) tuyệt đối không thể dịch là sự vắng bóng phong cách được đâu. Dịch thế, người ta bảo là đọc không vỡ chữ đấy! L’absence de style và le style de l’absence là hai khái niệm khác nhau như mặt trăng với mặt trời! Nhớ hồi tôi học lớp 6 hiện đại (sixième moderne) ở Lycée Louis Pasteur cách đây 60 năm, thày giáo Pháp văn của chúng tôi rất nghiêm, cô cậu nào mắc lỗi cỡ ấy cứ gọi là phải chép pensum đến gẫy tay.

---

^[1]Do tôi gạch dưới. Ai lại xưng “maman” với mẹ mình bao giờ! Như thế có buồn cười không, thưa ông Trần Hinh?
^[2]Xin lưu ý ông Trần Hinh, đây là một đặc điểm rất quan trọng của văn phong Camus. Từ điển Le Petit Robert des Noms Propres ở từ mục L’étranger nhấn mạnh: ” Par son écriiture neutre, l’étranger constitue une étape capitale dans la genèse de la sensibilité littéraire moderne” (Với lối viết trung tính của nó, Người Dưng tạo nên một chặng chủ yếu trong sự hình thành của cảm năng văn học hiện đại) – Từ điển LE PETIT ROBERT DES NOMS PROPRES, 2002.