Phan Nhiên Hạo
Trong bài “Lưu vong trên đất mẹ”, Phan Huyền Thư đưa ra một số đặc điểm nghệ thuật và nhiệm vụ của cái gọi là “thơ trẻ” Việt Nam hiện nay.
Các đặc điểm nghệ thuật “thơ trẻ” mà Phan Huyền Thư chỉ ra, theo tôi là không mới, và không làm nên sự khác biệt của “thơ trẻ”. Tuy nhiên, như tác giả thừa nhận, đây chỉ là “vài phát hiện nho nhỏ” của cá nhân. Ðiều đáng bàn hơn là những nhiệm vụ mà Phan Huyền Thư đưa ra cho “thơ trẻ”. Tác giả viết: “và nếu thơ của lớp đàn anh chúng tôi, đã làm xong cái phần đóng góp cho sự nghiệp chung của dân tộc, thơ của thế hệ trẻ chúng tôi, có lẽ sẽ làm nốt cái phần còn lại: thơ sẽ nói lên nghệ thuật của sự tưởng niệm, và mỗi bài thơ, được viết đúng lúc như thế đó, sẽ trở thành một khúc kinh cầu”.
Tôi nghĩ tác giả nên khai triển ý kiến này sâu hơn vì có nhiều khái niệm khó hiểu trong phát biểu này. Tại sao Phan Huyền Thư muốn thơ trẻ phải là “nghệ thuật của sự tưởng niệm”? Và tưởng niệm gì? Có phải cái quá khứ chiến tranh của những “đàn anh”? Và tại sao thơ nên là kinh cầu? Dù thế nào đi chăng nữa, tôi nghĩ một quan niệm sáng tạo như vậy cũng không có gì khác với quan niệm của các bậc “đàn anh” Phan Huyền Thư. Có khác chăng chỉ là những nhiệm vụ mang tính giai đoạn.
Nên chăng là một ý thức sáng tạo mới hơn? Theo tôi, điều quan trọng đối với những nhà”thơ trẻ” hiện nay không phải là sự công nhận của các bậc đàn anh, mà trước tiên, và quan trọng nhất, là một ý thức sáng tạo mới (có thể chỉ mới đối với Việt Nam thôi cũng được). Chỉ với một quan niệm mỹ học khác với những gì được dạy trong nhà trường từ hàng chục năm nay, các nhà thơ trẻ mới có khả năng thoát khỏi những con đường mòn, mà vì quán tính, hay vì không có một lựa chọn nào khác, họ vẫn tiếp tục bước đi, đằng sau những cái bóng mà họ muốn từ bỏ.
Trong khi tìm tài liệu để viết một bài khác, tôi tình cờ đọc lại Joseph Brodsky. Tôi nghĩ những ý kiến của ông có thể sẽ hữu ích cho những người làm thơ, đặc biệt là những nhà thơ trẻ, trong việc xây dựng một quan niệm sáng tạo đích thực. Tôi trích dịch lại dưới đây như một tài liệu tham khảo cho tất cả những ai quan tâm. Dĩ nhiên, mỗi nhà thơ đều có quyền chọn cho mình một phương hướng, và đôi khi cả chiến thuật lắt léo, để tiến lên.
Bài này được dịch từ phần II, và cũng là phần quan trọng nhất, trong diễn văn Nobel của Brodsky. Tựa bài do tôi đặt. Các bạn có thể đọc toàn bộ diễn văn này trên web site:
http://www.nobel.se/literature/laureates/1987/brodsky-lecture.html
Chú thích: Joseph Brodsky sinh 1940 tại Leningrad. Bị trục xuất khỏi Liên Xô năm 1972, Brodsky lưu vong đến Hoa Kỳ, nơi ông viết trong cảm nhận sâu sắc tự do sáng tạo của một nghệ sĩ. Ông là giáo sư thỉnh giảng của nhiều đại học và là người giữ những chức vụ quan trọng của hội đồng thơ quốc gia Hoa Kỳ. Không chỉ làm thơ, Brodsky còn là nhà tiểu luận sắc sảo, tác giả của tập tiểu luận nổi tiếng “Less Than One” được giải thưởng National Book Critic’s Award for Criticisism của Mỹ. Brodsky làm thơ tiếng bằng tiếng Nga rồi tự dịch phần lớn thơ mình sang tiếng Anh. Một thứ tiếng Anh phong phú, tuyệt đẹp, và hoàn hảo. Thời gian sau ông cũng làm thơ trực tiếp bằng Anh ngữ. Ông được trao giải Nobel văn chương 1987, với tư cách một công dân Hoa Kỳ. Brodsky mất năm 1996.
Joseph Brodsky
Nghệ Thuật Dạy Cho Chúng Ta Sự Riêng Tư Rất Người.
(trích diễn văn Nobel, 8 tháng 12, 1987)
…
Nếu nghệ thuật dạy cho chúng ta (trước tiên là nghệ sĩ) bất cứ điều gì, thì đó chính là sự riêng tư của con người. Cổ xưa nhất và là biểu hiện chính xác nhất của sự riêng tư, nó nuôi dưỡng trong mỗi người, một cách ý thức hay không nhận biết, cái cảm thức về tính đặc thù của hắn ta, về tính cá nhân, và sự khu biệt — và vì thế biến hắn từ một động vật xã hội thành một cái “Tôi” tự chủ. Rất nhiều thứ có thể được chung chạ: một chiếc giường, mẫu bánh mì, sự kết án, một tình nhân, nhưng không thể là một bài thơ, như của Rainer Maria Rilker, chẳng hạn. Một tác phẩm nghệ thuật, nhất là tác phẩm văn chương, và cụ thể là một bài thơ, tiếp cận một-chọi-một với mỗi con người, đi vào hắn một cách trực tiếp — không qua quan hệ trung gian nào.
Chính vì lý do này mà nghệ thuật nói chung, đặc biệt văn chương, và cụ thể là thơ ca, không được ưa chuộng bởi những kẻ cổ xuý cho lợi ích tập thể, các bậc thầy của đám đông, những sứ giả của sự cần thiết lịch sử. Vì ở những nơi mà nghệ thuật bước vào, nơi mà một bài thơ được đọc, chúng nhìn thấy, trên mảnh đất của sự cho phép và vâng phục đã được dự đoán, những sự giống nhau và đơn điệu; trên mảnh đất của những lời kêu gọi hành động, sự thờ ơ và đáng chán. Nói cách khác, bên trong những con số zeró nhỏ bé mà những kẻ cổ xuý lợi ích tập thể và những thủ lãnh của đám đông vận hành, nghệ thuật mang đến “dấu chấm, dấu chấm, dấu phẩy, và một dấu trừ “, chuyển hoá mỗi con số zeró thành một mặt người bé nhỏ, cho dù không phải luôn là những khuôn mặt xinh đẹp.
Khi nói về nàng Thơ của mình, Baratynsky đã khắc hoạ nàng như “một khuôn mặt riêng biệt”. Chính thông qua sự sở hữu “một khuôn mặt riêng biệt” này mà con người tồn tại, bởi vì sự không giống ai này, từ bản chất, đã được chuẩn bị bởi các yếu tố di truyền. Bất kể bạn là ai, một nhà văn hay một đọc giả, nhiệm vụ trên hết của bạn là làm chủ lấy đời sống của chính bạn, một đời sống không phải được áp đặt hay cho từ bên ngoài, cho dù vẻ ngoài của chúng quý phái đến đâu. Bởi mỗi chúng ta chỉ được giao phó một cuộc đời, và chúng ta biết rõ rằng rồi nó sẽ kết thúc. Thật đáng tiếc để hoang phí cơ hội duy nhất này vì vẻ ngoài của kẻ khác, kinh nghiệm của kẻ khác, vì những sự lặp lại vô ích — và càng đáng tiếc hơn vì những sứ giả của sự cần thiết lịch sử, những kẻ mà vì lời hô hào của họ, ngưòi ta sẵn sàng đồng ý với sự lặp lại vô ích này, những kẻ đó sẽ không đi xuống mồ cùng với bạn hay ban phát một lời cảm ơn.
Ngôn ngữ, và có thể văn chương, là những điều cổ xưa, bản chất, và có sức bền hơn bất cứ một hình thái tổ chức xã hội nào. Sự ghê sợ hay đồng loã, thường được diễn tả bởi văn chương đối với thể chế, mỉa mai thay, về bản chất là phản ứng của sự lâu bền — hay đúng hơn, là sự vĩnh hằng — chống lại cái tạm thời, chống lại cái giới hạn. Nói một cách tối thiểu, khi thể chế tự cho phép mình can thiệp vào công việc của văn chương, thì văn chương cũng có quyền can thiệp vào công việc của thể chế. Một hệ thống chính trị, một hình thái tổ chức xã hội, hay bất cứ hệ thống nào nói chung, đều có thể được định nghĩa như một hiện thân của thì quá khứ với tham vọng cỡi lên trên thì hiện tại (và thường cả tương lai); nhà văn là những người cuối cùng có thể tự cho phép mình quên lãng điều này. Sự nguy hiểm thật sự đối với một nhà văn không hẳn là cái khả năng (và thường là chắn chắn) bị kết án bởi thể chế, mà chính là nguy cơ bị thôi miên bởi những tính cách của thể chế, cho dù đó là một thể chế quái dị hay đang trên đường cải hoá, luôn có tính tạm bợ.
Triết học của một thể chế, đạo đức của nó — chưa nói đến mỹ học — luôn là “ngày hôm qua”. Ngôn ngữ và văn chương luôn là “hôm nay”, và thông thưòng — trong trường hợp dưới một thể chế chính thống — là “ngày mai”. Một trong những phẩm chất cao quý của văn chương, một cách chính xác, là khả năng giúp con người cụ thể hoá thời đại của hắn, phân biệt chính hắn với đám đông những kẻ đi trước và những kẻ đương thời, tránh được sự lập lại vô ích — cái số phận mà nếu không tránh được, đã được gọi bằng tên gọi khủng khiếp, “nạn nhân của lịch sử”. Ðiều khiến cho nghệ thuật nói chung, và văn chương nói riêng, tạo được dấu ấn, trở nên độc đáo, là vì nó thù ghét sự lặp lại. Trong đời thường bạn có thể lập lại câu đùa hai lần và cả hai lần đều gây cười, biến mình thành cây đinh bữa tiệc. Trong nghệ thuật, một hành động như vậy được xem là “cliché”.
Nghệ thuật là một khẩu súng không giật, và sự phát triển của nó được quyết định không phải bởi mỗi cá nhân nghệ sĩ, mà bởi những động lực và logic vật chất, bởi số phận của hoàn cảnh mà trong đó đòi hỏi (hay đề nghị) một giải pháp mỹ học mới mẻ về chất lượng. Với một phả hệ, những động lực, logic, và tương lai riêng, nghệ thuật không đồng nghĩa, mà chỉ, trong trường hợp tốt nhất, song song với lịch sử; và nó tồn tại bằng cách sáng tạo liên tục những thực tại mỹ học mới. Ðó là lý do tại sao nghệ thuật luôn “đi trước sự phát triển”, đi trước lịch sử, cái lịch sử với công cụ chủ yếu — một lần nữa, dựa trên Marx – là sự “cliché”.
Ngày nay, đang tồn tại rộng rãi một quan điểm, mặc nhiên cho rằng một nhà văn, nhất là một nhà thơ, nên đưa vào sử dụng các ngôn ngữ của đường phố, của đám đông. Mặc dù quan điểm này có vẻ ngoài dân chủ và mang lại một vài lợi thế rõ ràng cho nhà văn, đây là một tuyên bố hoàn toàn ngớ ngẩn đại diện cho những cố gắng nhằm giáng cấp nghệ thuật, trong trường hợp này là văn chương, trước lịch sử. Nếu chúng ta thoả thuận với nhau rằng đây là khoảng thời gian mà loài người thôi không còn tiến hoá, thì văn chương sẽ nói ngôn ngữ của đám đông. Bằng không, đám đông nên nói ngôn ngữ của văn chương.
Một cách tổng quát, mỗi thực tại thẩm mỹ mới sẽ làm cho đạo đức chính xác hơn. Bởi vì mỹ học là mẹ của đạo đức học. Các phạm trù “tốt” và “xấu”, trước tiên và chính yếu nhất, là những phạm trù mỹ học, ít nhất về mặt từ nguyên học chúng cũng đứng trước các phạm trù “tốt” và “ác quỷ”. Nếu trong đạo đức học, “không phải tất cả đều được phép”, chính xác vì “không phải tất cả đều được cho phép”, trong mỹ học, sự không được phép này bị giới hạn chỉ bởi số lượng của các màu sắc trên quang phổ. Một đứa bé dịu dàng, khóc và đẩy một người lạ ra xa hoặc một đứa bé, ngược lại, vươn tay đến kẻ lạ đó, khi làm như vậy, một cách bản năng, đã thực hiện một chọn lựa thẩm mỹ, chứ không phải một chọn lựa đạo đức.
Chọn lựa mỹ học là một vấn đề có tính cá nhân cao độ, mỗi kinh nghiệm mỹ học luôn là một kinh nghiệm cá nhân. Những thực tại mỹ học mới chỉ càng khiến cho kinh nghiệm mỗi người trở nên riêng tư hơn; và sự riêng tư này, thể hiện ra qua khẩu vị văn chương, có thể biến chính nó, nếu không phải là một bảo đảm, thì cũng là một hình thái tự vệ chống lại sự nô lệ hoá. Với một khẩu vị thẩm mỹ, cụ thể là khẩu vị văn chương, người ta ít bị mê hoặc hơn trước những phù chú nhịp nhàng của các trò chính trị mị dân. Vấn đề đưa ra không có ý nói rằng đức hạnh sẽ không bao gồm một bảo đảm cho sự sáng tạo những tác phẩm bậc thầy, cũng như không nhất thiết rằng bọn ma quỷ, nhất là ma quỷ chính trị, là những kẻ viết lách rất tệ. Bề dày của kinh nghiệm mỹ học cá nhân sẽ cho chúng ta một khẩu vị tốt hơn, một sự tập trung đạo đức sắc bén hơn, và tự do hơn – mặc dù không nhất thiết sẽ hạnh phúc hơn.
Chính trong ý nghĩa chính xác này, chứ không phải là một ý nghĩa kiểu Platon, chúng ta sẽ hiểu điều mà Dostoevski nói, rằng cái đẹp cứu chuộc thế giới, hoặc như niềm tin của Matthew Arnold, rằng chúng ta sẽ được cứu thoát bởi thơ ca. Có lẽ điều này quá muộn đối với thế giới, nhưng đối với mỗi cá nhân, vẫn còn đó một cơ hội.
…
(Phan Nhiên Hạo dịch từ bản tiếng Anh của Barry Rubin.)