Nhận lời mời của Literaturwerkstatt và được sự bảo trợ của Viện Goethe, hai nhà thơ Tô Thuỳ Yên đến từ Mỹ và Nguyễn Hữu Hồng Minh từ Việt Nam đã có hai buổi đọc thơ ở Ðức. Tôi có tham dự buổi đọc thơ thứ hai ở Munich.

19 giờ 45 tối mùa thu, trời khá lạnh, chúng tôi bước vào Viện Goethe sang trọng. Toà nhà rất lớn, được xây dựng theo kiến trúc Ðức hiện đại. Bên ngoài, trên cao, trang nghiêm một hàng chữ kiểu Roman, Goethe-Institut. Hội trường thật lộng lẫy. Trần cao vút, có những hàng đèn tuyệt đẹp. Trên sân khấu bày 4 chiếc ghế bành da màu đen. Phía dưới, những bộ bàn ghế hiện đại được sắp theo kiểu phòng trà.

Trong hội trường có khoảng trên dưới 30 người. Một phần ba trong số đó là người Việt, phần lớn đã đứng tuổi. Tôi không ngạc nhiên chút nào về số lượng khán giả, vì vốn dĩ thơ là một món “khó nhá” cho số đông cả Việt lẫn Tây.

Sau lời giới thiệu của một bà người Ðức, chị Thái Kim Lan bước lên sân khấu, theo sau là một sinh viên Đức, người sẽ đọc những bài dịch Ðức ngữ. Tiếp theo, hai thi sĩ, nhân vật chính hôm nay, cũng bước lên. Mọi người thoải mái trong những chiếc ghế bành da. Ánh sáng trên trần từ từ tối dịu xuống, đèn sân khấu sáng lên, cùng lúc người dẫn chương trình giới thiệu về hai thi sĩ. Tiếng chị nhỏ nhẹ, mang âm Huế rất ấm. Chị vừa nói tiếng Việt với hai tác giả, vừa quay xuống khán giả với tiếng Ðức rất nhuần nhuyễn. Một điều thú vị là những bài thơ mà nhà thơ Tô Thùy Yên trình bày hôm nay đều do chị chuyển ngữ, một công việc không dễ tí nào, một bài thơ nhiều khi chị phải mất 2, 3 ngày mới dịch xong.

Nhà thơ Tô Thùy Yên thì chúng tôi không lạ. Bản nhạc “Chiều trên phá Tam Giang”, một thời rất nhiều người biết, được phổ từ thơ của ông. Hay bài thơ nổi tiếng “Ta về”, có những đoạn dưới đây mà tôi rất thích:

“Ta về một bóng trên đường lớn

Thơ chẳng ai đề vạt áo phai

Sao bỗng nghe đau mềm phế phủ

Mười năm đá cũng ngậm ngùi thay.

…

Ta về cúi mái đầu sương điểm

Nghe nặng từ tâm lượng đá trời

Cám ơn hoa đã vì ta nở

Thế giới vui từ mỗi lẻ loi

…

Ta về như đá rơi về cội

Bếp lửa nhân quần ấm tối nay

Chút rượu hồng đây xin rưới xuống

Giải oan cho cuộc bể dâu này…”

Cảm ơn tác giả đã tặng cho đời những tuyệt tác. Không biết liệu Tô Thùy Yên có tên trong Thi nhân Việt Nam, chính thức xuất bản trong nước không nhỉ?

Còn Nguyễn Hữu Hồng Minh thì hoàn toàn xa lạ với chúng tôi. Trước khi đến đây, tôi đã vào Google.de để tìm. Thấy một loạt các trang Web ở Việt Nam đưa tin chàng thi sĩ trẻ này sẽ lên đường sang Ðức đọc thơ, rằng anh ấp ủ mang một thông điệp: “Phải thông tin làm sao cho những người yêu thơ Ðức thấy được dung mạo khái quát của nền thơ Việt Nam với những vẻ đẹp truyền thống, có chiều sâu của nó…” Các trang cũng giới thiệu thi sĩ trẻ này đã gây sốc trên văn đàn về sự đổi mới quyết liệt trong thơ ca… Và rất nhiều những mỹ từ khác dùng cho anh.

Những câu thơ của Nguyễn Hữu Hồng Minh, theo cái đầu dốt đặc của tôi về thơ, khá hay. Chúng được làm theo kiểu thơ tự do, mang những hình ảnh ngồn ngộn, cách nhấn nhá, bỏ câu từ khá đắt. Chúng phần lớn mang tâm trạng buồn buồn (hình như đây là nét chung của thơ Việt thì phải). Thật tình, tôi thấy lối làm thơ này đâu có gì mới. Những bậc tiền bối như Lê Ðạt, Văn Cao, Hoàng Cầm cũng đã thử nghiệm và có những bài thơ rất hay về thể loại này. Có khác chăng, thời các cụ lối thơ này không được giới chính thống trong nước chấp nhận. Ngay mới đây thôi, nhà thơ Trần Mạnh Hảo cũng đã đập tơi bời thể loại thơ “loạn” này. Còn bây giờ, giới chính thống đã hiểu ra (tuy hơi chậm!) cái hay của loại thơ này, nên những thi sĩ như Nguyễn Hữu Hồng Minh mới được nâng lên hàng cách tân, đột phá. Thiết nghĩ, nhiều năm sau nữa, khi giới chính thống công nhận loại thơ mà tôi tạm gọi là “Trừu tượng” của nhóm Mở Miệng ở Sài Gòn, thì chắc cũng sẽ lại có một nhân vật mới đột phá thơ chăng?… Ðiều đáng buồn ở đây là hình như bi kịch này cứ lặp đi lặp lại ở cái xứ hình chữ S thân thương của chúng ta. Cái gì được giới chính thống cho phép thì mới gọi là cách tân, còn không thì chỉ là phá phách, nhảm nhí.

Ðến lượt thi sĩ Tô Thùy Yên. Vẻ xúc động, ông đứng lên bày tỏ tình cảm của mình bằng một lối nói rất lôi cuốn. Thơ của ông, khi được dich sang Ðức ngữ, tôi thấy mặc dù sự chuyển ngữ rất khéo léo, vẫn chỉ chuyển được nghĩa thôi, còn cái hồn của nó thì lực bất tòng tâm. Những tinh tế của câu từ thì cái ngôn ngữ Ðức kia chịu chết… Dẫu sao, đây cũng là một cố gắng rất quý báu của ban tổ chức nhằm giới thiệu thơ Việt ra thế giới. Chúng tôi ở dưới nghe rất say sưa. Còn những người Ðức, không biết họ có thấy hay hay không, mà sao thấy họ cũng vỗ tay rất to.

Ðến phần khán giả đặt câu hỏi cho tác giả. Trả lời câu hỏi, có phải lớp trẻ Việt Nam trong nước, do sự chèn ép của chính thống, mà có những hướng đột phá, tìm cho mình hướng đi riêng chăng, Nguyễn Hữu Hồng Minh nói khá dài, nhưng đại ý anh xác định điều đó có một phần đúng. Tôi hỏi nhà thơ Tô Thùy Yên về cảm giác khi ông làm thơ ở trong nước và ở nước ngoài. Ông nói đầy vẻ xúc động, giọng nhỏ gần như tâm sự, về nỗi đau tù ngục trong nước, và sự thiếu quê hương khi ở nước ngoài.

Ðang lúc cao trào của buổi đọc thơ, mọi người còn muốn hỏi hai thi si nữa, người dẫn chương trình cũng hứa sẽ đề cập đến thể loại thơ lục bát phổ biến ở Việt Nam, bỗng nhiên bà người Ðức (giới thiệu ban đầu) đứng lên nói buổi đọc thơ nên dừng ở đây, nếu cần trao đổi với tác giả thì các bạn có thể ra hành lang, nơi có những chiếc bàn đứng và những ly rượu vang… Chúng tôi chưng hửng! Phần trả lời câu hỏi mới vẻn vẹn 3 câu, mà cũng chỉ do 3 người Việt hỏi. Người Ðức thì chưa đến lượt, hay họ chưa hỏi mà đã chấm dứt. Sao lại có chuyện kì khôi vậy? Một là Viện Goethe tiết kiệm điện (cũng có thể lắm, vì giá điện lại tăng trong thời gian này ở Ðức), hai là bà lão này buồn ngủ nên muốn giãn tuồng về nhà sớm thì phải. Khi ra ngoài hành lang, tôi vẫn thấy tức, muốn kiếm bà ấy, hỏi cho ra lý do nào lại đóng cửa sớm, khi mà buổi đọc thơ mới chưa đầy hai tiếng, lại đang hồi “gay cấn,” nhưng không tìm thấy bà đâu cả. (Tôi định bụng về nhà sẽ viết thư gửi Viện Goethe hỏi, xem họ trả lời sao.)

Mặc dù bị chấm dứt đột ngột, tôi vẫn thấy buổi đọc thơ của hai thi sĩ Việt Nam rất hấp dẫn. Mong có những buổi như thế này nhiều hơn. Nhân đây, cũng cám ơn và chúc hai thi sĩ sức khoẻ để cống hiến cho đời những tuyệt tác.

Chiều thu, Munich 11.11.2005

© 2005 talawas