Nếu như anh Nguyễn Hưng Quốc mất đến hơn 20 năm cố gắng gạn lọc và gột rửa những gì đã học 20 năm trước đó mà còn không sạch – vĩnh viễn không sạch, thì tôi mong đợi những gì từ những nhà thiết kế chương trình không bao giờ có ý định gột rửa?

Ý kiến của anh Nguyễn Hưng Quốc về việc thiết kế chương trình dạy văn rất đáng quan tâm. Tôi là một kẻ ngoại đạo, xin đóng góp ý kiến ở một khía cạnh khác. Đó là về mục đích của môn văn ở trường phổ thông và cách mà người ta tiếp cận việc dạy và học nó như thế nào.

Tôi thử đặt một câu hỏi: mục đích của môn văn ở phổ thông là gì? Dựa trên kinh nghiệm cá nhân, tôi cho rằng có hai mục đích: để biết được chúng ta đã có một nền văn học như thế nào, và để biết xem cái nền văn học ấy nói về cái gì.

Đương nhiên thì văn học sử, và đương nhiên, ý nghĩa tư tưởng của tác phẩm, thông điệp chính trị của nó (hoặc của tác giả) là những điều quan trọng nhất. Liệu có một tác phẩm văn học nào không ca ngợi những cái hay cái đẹp đã được kiểm định, không tố cáo xã hội phong kiến thực dân, không ca ngợi tinh thần yêu nước, bất khuất, dũng cảm,… được đưa vào sách giáo khoa không? Liệu có một cách hiểu nào đi xa khỏi những cách hiểu đã được kiểm định về các hình tượng văn học kia được phép tồn tại không? Học Văn, rốt cuộc xoay quanh việc làm thế nào để hiểu ĐÚNG tác phẩm và tác giả đã được trích dẫn. ĐÚNG, là một tiêu chuẩn quan trọng, nếu không nói là quan trọng nhất, trong đánh giá việc tiếp cận văn học. Điều này quan trọng vô cùng vì nó hạn chế đến mức tối đa nhất sự sáng tạo, khai phá của cả người học văn lẫn dạy văn.

Hiện thực Việt nam chưa xa lắm với việc xa rời đường lối, sai lệch tư tưởng trong văn chương. Còn những vụ án chưa được xử phúc thẩm, còn những tên tuổi không được phép nhắc đến. Những điều thêm vào này làm thành những yếu tố quan trọng khiến cho việc giảng dạy văn học cần phải dựa vào những khuôn mẫu đã được đúc sẵn, được kiểm duyệt và đóng dấu an toàn. Văn mẫu được ngầm định coi là hiểu, phân tích đúng tác giá và tác phẩm. Sách giáo khoa đã là một lần gạn lọc những cái đúng, và hiểu đúng những cái gì ở trong sách giáo khoa là lần chắt lọc tiếp theo.

Thực sự thì văn mẫu là sản phẩm, không phải của các giáo sư trong ngành giáo dục, mà là của một cơ chế quản lí tư tưởng. Dưới bóng của nó, các giáo sư cũng không được phép xa rời những điều đã được thẩm định và kiểm duyệt, các nhà nghiên cứu văn học quay về với các khu vực an toàn, các giáo viên lại càng không đi xa hơn trong việc dạy văn. Tất nhiên, học sinh thì chỉ còn mỗi một việc là xem các bài bình văn mẫu mực nói gì. Tiếp cận cổ văn đầu tiên, theo dòng lịch sử, ngoài những yếu tố thuận tiện về việc thiết kế chương trình, còn là sự an toàn tối đa vì sự đã-được-kiểm-nghiệm của thời gian. Văn học hiện đại và hậu hiện đại ư? Xin chờ cho đến đại học và sau đại học. Mà nói chung thì cũng đừng nên khám phá những thứ chưa được kiểm định và ít giá trị cuồn cuộn về tư tưởng.

Khuân mẫu và sự e sợ khi tiếp cận những giá trị trong văn chương nói chung làm cho học sinh giỏi lẫn kém văn chán học văn vì nhàm chán, cứng nhắc và thô thiển. Giáo viên giỏi chán dạy văn cũng cùng một nguyên nhân. Học sinh diễn đạt kém, nhất là trong các bài thi, một phần vì kiến thức ngôn ngữ và văn học kém, một phần vì không biết như thế nào cho ĐÚNG. Thậm chí ngay cả các giáo sư nghiên cứu văn học cũng như vậy: không chắc lắm về “ĐÚNG” trong khi cố gắng để “ĐÚNG”. (Xem GS Nguyễn Đăng Mạnh phân bua về thơ Hồ Chí Minh, GS Trần Đình Sửvà việc soạn sách giáo khoa, rất tiếc, đoạn gay cấn nhất thì ông yêu cầu phóng viên tắt máy). Tranh chiếc kẹo chân lí (Nguyễn Bình, talawas 1/10/03) chắc chắn không phải vì chiếc kẹo “đúng” đó ngon mà vì sợ bản thân bị giúi cho chiếc kẹo “không đúng”.

Những tranh luận có vẻ như lặt vặt trên các phương tiện thông tin về việc hiểu một bài văn, một đoạn thơ, tuy chỉ có vẻ lặt vặt, nhưng giúp hiểu phần chìm của một vấn đề có tính quyết định: văn học có tồn tại độc lập khỏi những thông điệp chính trị, những kiểm duyệt về tư tưởng không? Dạy và học văn chỉ là bức tranh cô đọng hơn của một môi trường văn học – tư tưởng rộng lớn hơn của xã hội. Liệu giữ nguyên cách tiếp cận dạy và học văn, chỉ thay đổi trình tự tiếp cận chúng theo thời gian, có giải quyết được “vấn nạn” học văn không? Hay là cái gì có nguyên nhân từ một cơ chế quản lí thì chỉ có thể giải quyết được thoả đáng bằng những thay đổi trong cơ chế quản lí đó mà thôi?

© 2003 tala