Trên đường công du Âu Châu, ngoại trưởng Hoa Kỳ Condoleezza Rice đã quả quyết rằng việc tấn công Iran “vào thời điểm này đơn giản là không nằm trong chương trình nghị sự.” Tuy vậy những phát biểu gần đây nhất của chính quyền Bush đã tạo liên tưởng rõ rệt đến cung cách biện luận vào những tháng trước khi chiến cuộc Iraq bùng nổ, từ diễn văn của Bush về tình thế quốc gia rồi đến những nhận định của phó tổng thống Cheney về khả năng Israel có thể tấn công Iran. Bản thân Rice cũng đã nói rõ rằng “những vi phạm nhân quyền cũng như đường lối cai trị nhân dân của chế độ Tehran rất đáng bị khinh bỉ.” Đường lối ngoại giao Hoa Kỳ áp dụng cho vùng Cận Đông – chủ yếu cho Iran – vẫn thường được bọc trong ngôn ngữ bảo vệ nhân quyền. Không ai phủ nhận rằng sự đeo đuổi các mục đích ấy là quan trọng. Tuy vậy, đối với những người hoạt động nhân quyền và công việc của họ, nguy cơ một cuộc tấn công quân sự vào đất nước này là một tai họa lớn.

Tình hình nhân quyền tại Iran thật không lý tưởng chút nào! Các lực lượng an ninh xiết nghẹn họng các nhân vật đứng lên bảo vệ nhân quyền cùng những ai muốn xây dựng một xã hội dân sự. Những người này bị ném vào tù và có khi còn bị tra tấn. Các nhà báo hay văn sĩ phát biểu thẳng thắn đều bị các cơ quan công quyền đối xử cứng rắn. Báo chí bị cấm đều đều. Các trại giam đầy nghẹt tù nhân chính trị. Những nhân vật chỉ trích chế độ thường bị dọa nạt qua những giấy triệu tập vô cớ của toà án. Và những vụ bắt bớ tùy tiện chẳng hiếm hoi gì!

Tuy vậy nhân dân Iran không hề cam chịu thân phận bị cưỡng ép ngậm câm. Ngay trong những điều kiện bất lợi, các nhân vật tiên phong quảng bá cho xã hội dân sự đã luôn kiên cường đấu tranh cho những cải tổ chính trị thực chất cũng như cho một nền chính trị đa nguyên. Nhiều độc giả phương Tây hẳn sẽ rất kinh ngạc nếu biết được những tổ chức nhân quyền tại Iran đã xuất hiện kiên quyết như thế nào. Vào mùa thu năm qua, khi lực lượng an ninh bắt giữ hai mươi nhà báo cũng như tác giả viết tường thuật hàng ngày trên mạng internet vì những lời phát biểu của họ, các tổ chức như Trung tâm Bảo vệ Nhân quyền, Hiệp hội Báo giới cho Tự do Báo chí hay Tổng hội Sinh viên Ũng hộ Nhân quyền đã khởi động ngay phong trào đòi trả tự do cho những nhân vật bị giam giữ. Những tiếng hô báo động của các tổ chức này, được sự ủng hộ của cộng đồng thế giới và tổ chức quốc tế như Human Rights Watch, đã thật sự đưa đến việc họ được trả tự do. Rồi những tố giác về những sự hành hạ mà những người trẻ tuổi này phải chịu đựng trong tù đã mạnh mẽ đến độ một số đại diện cao cấp của chính quyền Iran phải đứng ra bênh vực họ.

Trong công cuộc thúc đẩy thực hiện nhân quyền tại Iran, không thể thiếu vắng các tổ chức hoạt động độc lập. Nhưng mối đe dọa xuất phát từ khả năng can thiệp quân sự của bên ngoài sẽ đưa vào tay nhà cầm quyền những cớ hết sức thích hợp để đánh sập hay ngăn chặn bước tiến của các tổ chức nói trên. Các thuộc hạ của chính quyền, những kẻ xâm phạm nhân quyền, sẽ không bỏ qua cơ hội để bịt miệng những người chỉ trích chế độ và đóng cho họ dấu ấn là quân đoàn thứ năm ^[1] của kẻ thù. Khi quân đội của Saddam Hussein đột kích Iran năm 1980 thì đợt sóng tinh thần quốc gia đã trào dâng trên đất nước này. Và những kẻ cầm quyền lúc bấy giờ đã lạm dụng nó để thẳng tay diệt trừ những nhân vật bất đồng chính kiến.

Quan sát việc Washington nhiều năm dễ dãi phớt lờ những vi phạm nhân quyền, nhất là quyền của phụ nữ, của những đồng minh như Saudi Ả Rập, người ta khó có thể không coi những tố cáo của chính quyền Bush về các vi phạm nhân quyền nặng nề tại Iran chỉ là một tấm màn che và không đoán rằng động cơ thật sự của đường lối chính trị hiện tại đối với Iran là những quyền lợi chiến lược to lớn hơn của Mỹ. Tôn trọng nhân quyền – bất kỳ tại quốc gia nào – đều phải bắt nguồn từ ước muốn của nhân dân cũng như phải là một bộ phận của quá trình dân chủ hóa thực sự. Và không thể nào dùng phương tiện quân sự để áp đặt sự tôn trọng ấy từ ngoài vào được. Cách tiếp cận của Washington đã hàm chứa mâu thuẫn ngay trong bản thân: Việc quân đội nước ngoài rầm rập tiến vào đây chẳng những sẽ chôn vùi sự ủng hộ rộng rãi của nhân dân Iran dành cho phong trào nhân quyền mà còn phá huỷ cả đời sống dân sự cùng với những cơ sở và kiến tạo cơ bản của nó, qua đó sẽ đẩy đất nước này vào hỗn loạn và bất ổn. Và sự tôn trọng nhân quyền sẽ nạn nhân đầu tiên.

Con đường tốt nhất để bảo vệ nhân quyền tại Iran là dành cho những người tiên phong của phong trào sự ủng hộ tinh thần và sự công nhận quốc tế, và đòi hỏi Iran phải tôn trọng các công ước quốc tế mà họ đã ký kết. Làm chính quyền Tehran phải thực hiện điều này là mục tiêu tối cao của phong trào nhân quyền. Sự can thiệp quân sự sẽ là con đường chắc chắn nhất để làm hại sự nghiệp của phong trào nhân quyền, đồng thời đẩy mục tiêu đã định đến phương trời xa tít tắp!

Shirin Ebadi nhận giải Nobel Hòa bình năm 2003, là sáng lập viên Trung tâm Bảo vệ Nhân quyền tại Tehran. Hadi Ghaemi là chuyên gia khoa học của tổ chức Human Rights Watch.