Vô Ngôn Thứ Lang
Tôi biết Nguyễn Hữu Hồng Minh từ truyện ngắn “Hoa lá xanh tươi” đăng trên tạp chí Cửa Việt. Về sau, Hồng Minh in lại truyện này trong tập “Tháo đáy”1. Một tập truyện ngắn rậm rịt, dữ dội, phức tạp; rất đáng đọc. Nhưng, với riêng tôi, “Hoa lá xanh tươi” vẫn tách riêng khỏi toàn bộ phần còn lại của tập sách, như một khối rắn rỏi, vững chãi, khỏe khoắn, thuần khiết. Không phải ngẫu nhiên đây là truyện ngắn khép lại “Tháo đáy”: nó báo trước sự ra đời “Chất trụ”2 hai năm sau.
Lúc còn đang thai nghén tập thơ, Nguyễn Hữu Hồng Minh từng hỏi ý tôi về cái tựa đề nên đặt cho nó. Và, giữa nhiều cái tên được đưa ra làm “ứng viên”, tôi đã khuyên anh chọn cái tên này: Chất trụ. Vì sao vậy? Tôi cảm thấy, sau những mông lung “mơ hồ” và cuồng nộ phá tung “tháo đáy”, đây là lúc Hồng Minh trở về, quy tâm, là lúc anh đã tìm thấy cái duy nhất và cuối cùng còn lại, sau khi đã trải qua, và bỏ qua, tất cả mọi cái khác.
Và chính trong “Chất trụ” này, với tôi, Nguyễn Hữu Hồng Minh đã, ở mức độ nào đó, đạt đến cái cuối cùng còn lại này. Với tôi, Cái Đó là nhận thức về bản thể tối hậu của chính mình, trong tương quan với vũ trụ và trật tự siêu ẩn, tối thượng của nó. Quả là một nỗ lực ngoạn mục và đáng kính trọng khi Nguyễn Hữu Hồng Minh đã đạt tới điều đó bằng chính cái tiếng nói gần nhất với bản thể anh: Thơ.
Thơ, ở tận cùng yếu tính của nó, là một phương tiện hé mở cho chúng ta những thoáng nhìn về cái vô hạn, đồng thời, chính chúng là những khoảng mở của cái vô hạn. Thơ mở ra những chiều kích lớn hơn cái vũ trụ hữu hình và hữu hạn quen thuộc của chúng ta, những chiều kích lớn hơn của chính chúng ta. Hoặc, cho ta thấy cái thế giới hữu hình hữu hạn ấy trong tính toàn vẹn của nó. Thơ, xả bỏ mọi cái bề ngoài, mọi sự chia cắt, phân ly, và mọi sự quy ngã, nhằm đạt tới yếu tính, cái toàn thể, và cái vô hạn. Thơ đánh thức và phục hồi cảm giác về cái vô hạn và toàn thể tính này trong mỗi chúng ta.
Có lẽ không ai nói về điều này hay hơn Octavio Paz:
… Giữa những gì tôi thấy và nói, giữa những gì tôi nói và im
giữa những gì tôi im và mơ, giữa những gì tôi mơ và quên là thơ
Thơ len vào giữa có và không: thơ nói những gì tôi im
thơ im những gì tôi nói, thơ mơ những gì tôi quên
Thơ không phải là nói, thơ là làm
Thơ: một sự làm vốn là sự nói
Thơ tự nói và tự nghe: thơ có thật
Và tôi vừa nói “thơ có thật”, thơ liền biến mất
Như vậy chẳng phải thơ càng có thật hơn sao?
(Bản dịch của Dương Tường)
Thơ tự nói: đó là khi nhà thơ không còn viết từ cái ngã và bằng cái ngã; khi không còn sự chia cắt nào giữa nhà thơ với cái đẹp sâu kín ẩn trong cái vĩnh hằng.
Tôi gặp Thơ ở dạng thức hoàn mỹ nhất của nó ở không nhiều nhà thơ, trong đó có Bashô, thi hào haiku Nhật bản mà tôi yêu mến:
Biển tối dần
Tiếng nhạn
Mơ hồ màu trắng
(VNTL dịch nghĩa)
“Tiếng nhạn, mơ hồ màu trắng”… Bạn có hình dung được không? Đó là Thơ: nó làm bật lên những cảm thức nằm ngoài lý trí phân tích. Như trên đã nói, trong một khoảnh khắc bừng sáng, ta bỗng ngộ ra một chiều kích khác của vũ trụ cùng vẻ đẹp của nó, cái đẹp ta không bao giờ biết tới trong cuộc sống thường ngày. Đúng hơn, ta bỗng nhận ra rằng cái đẹp đó, cảm thức về chiều kích đó từng không ít lần lướt qua ngay bên cạnh ta, nhưng ta chưa bao giờ sẵn sàng để nắm bắt được nó. Thơ làm việc đó: nó nắm bắt khoảnh khắc chợt hiện này của cái Đẹp vô hình từ cõi vô biên, định vị nó ở một nơi hữu hình trong thế giới thường nhật, biến nó thành thường trụ giữa chúng ta, một đầu mối, một chìa khóa, một nốt sáo thần nối thế giới chúng ta với Nó, cái Đẹp đó. Và mỗi khi ta quay lại với Thơ, một lần nữa cái Đẹp này hiển lộ với ta, nhắc ta về cõi vĩnh hằng vốn là cội nguồn đầu tiên, tiền thân nguyên thủy của chúng ta; và, đọc Thơ đó, ta vừa sung sướng mình đã nhớ lại cội nguồn đó, vừa xót xa rằng đã quá lâu ta quên điều đó và bao lâu nữa nhân loại sẽ tiếp tục quên điều đó.
Cũng như giữa triệu tỷ khả năng của vô trật tự có một khả năng duy nhất của trật tự đã cho phép hình thành Thái dương hệ và thế giới của những sinh vật có trí tuệ là loài người, giữa vô lượng hình tướng hỗn độn, trạng thái bất toàn ở nhiều cấp độ, sự khai triển hoặc thái quá hoặc bất cập những nguồn lực của hiện hữu, có một điểm kỳ diệu (miraculous singularity), nơi duy nhất ta tìm thấy một trật tự hoàn mỹ. Thơ, những bài thơ đích thực, tuyệt tác, là hình chiếu của điểm kỳ diệu đó, vừa bất chợt vừa vĩnh cửu, lên cái bất toàn thường hằng và phù du của chúng ta.
Không chỉ Thơ; bất cứ nghệ thuật nào đạt tới chỗ đó là nghệ thuật đích thực, là thành tựu tinh thần tối thượng.
Và tôi đã thật sự bất ngờ khi đọc tập thơ của Nguyễn Hữu Hồng Minh.
Không phải bài thơ nào của Nguyễn Hữu Hồng Minh tôi cũng thích, bởi, không phải khi nào cái tôi sáng tạo của anh cũng đủ cân bằng, bình dị và rỗng không.
Những bài thơ hay nhất đểu tựu thành trong nhẫn nại, khiêm nhường, lặng lẽ và sâu kín. Một số bài thơ của anh dừng lại ở cấp độ một cuộc phiêu lưu giữa những từ và âm thanh của chúng, một cuộc lai ghép và phối hưởng các trường nghĩa khác nhau của những từ, tuy ngoạn mục, nhưng không diễn ra dưới sự kiểm soát và điều ngự của một minh triết bình thản và siêu ngã, nên chỉ cho ra kết quả là một cõi hỗn mang. Đó là thơ ở một tầng thấp hơn, hay đúng hơn, nằm ở vùng ngoài của Thơ, còn xa yếu tính của tồn tại. Tôi không lạ Nguyễn Hữu Hồng Minh trong những bài thơ đó, nhưng đó là một Hồng Minh khác, không phải Hồng Minh của Chất trụ mà tôi biết. Nhưng, khi Hồng Minh hoàn toàn giản dị, giản dị cùng cực, tuyệt đối khiêm nhường, và trung thực đến đáy (chữ của Nguyễn Huy Thiệp), anh có thể viết những vần thơ mà, với tôi, chính là Thơ trong nghĩa cao nhất:
… Yêu sự giản dị của em
Như yêu câu thơ nhỏ nhoi
gửi trong lòng thế giới
(Luân phiên ánh sáng)
hay:
… Sự trong suốt của anh, tôi và tất cả chúng ta
Như tiếng lá thầm thào với rễ cây
Có liên hệ bí mật nào giữa ngôi sao và bầu trời
Những ý nghĩ, ngón tay
Sự tỏa hơi lâng lâng
của những điều đang khám phá?
(Gương mặt ẩn chìm)
hay
Cái chết tới ngưỡng tự nó hé lộ ánh sáng
(Về thơ)
và đây nữa:
… Thời khắc qua
Vũ trụ bao la, thơ một dòng
Tôi như cái phong bì lộn ngược
Gửi trả về vô tận
(Vũ trụ bao la, thơ một dòng)
Chính trong những bài thơ này, Nguyễn Hữu Hồng Minh làm được điều các nhà thơ lớn của thế giới đã làm: lập một mối tương giao với cõi rộng lớn hơn chúng ta, nói được điều tưởng như không thể nói về sự hiện hữu của cõi đó, vô hạn và phi thời gian, ngay trong từng khoảnh khắc giữa những sự vật quanh ta và trong chính ta.
Những bài thơ này cho ta thấy nỗi suy tư lớn nhất của anh: bản thể của nhà thơ, tại sao Nhà thơ, và tại sao Thơ? Nhà thơ có thể nào không là chính hắn không, và làm thơ có phải là một sự chẳng đặng đừng đối với hắn không? Và hình như, bằng những bài thơ, anh vẫn chưa tìm thấy câu trả lời tối hậu, chung quyết. Nhưng, chẳng phải trong mọi cuộc truy tìm cái đẹp và chân lý, quan trọng nhất không phải câu trả lời mà là chính câu hỏi sao? Và, chẳng phải thật nực cười cho bất cứ ai trong chúng ta đưa ra những đòi hỏi tuyệt đối cho một thế giới trước hết và cơ bản thuộc về những gì tương đối sao? Những câu hỏi miên man đó, đậm đặc trong suốt những bài của phần đầu Bùng nổ từ ghi chú, như Những từ lang thang, Tiếng nói bội trương, Neo trọng lực, Tôi sẽ được tìm thấy, và nhiều nữa, khiến một số người đọc, theo quán tính cũ, có thể cảm thấy khô khan, nặng nề. Tuy nhiên, nhà thơ của chúng ta không phải bao giờ cũng “khô khan” và “triết lý” như thế. Có những lúc anh hòa mình vào thế giới hiện tồn, và cả ở đó, khi anh giản dị, không quy mọi sự về bản thân, với một tình yêu thương đích thực đối với đồng loại và vạn vật, thơ anh đạt đến một phương diện khác của sự tựu thành: qua những cảm xúc và tri giác về những sự vật bình thường, thơ phát lộ tính toàn thể trong cái riêng biệt, sự lớn lao trong cái nhỏ nhoi:
Cúi xuống, hỡi em!
Nơi những phận người nhỏ nhoi
không thể bay lên bằng đôi cánh
Nhưng từ đôi mắt niềm vui cháy không nguôi
Nơi những cánh hoa li ti khuất vào bình lặng
Cuộc sống đứng lên thật khó khăn biết bao
Thế rồi
… Cúi xuống, hỡi em!
Nghe tiếng hát của loài hoa không tuổi tên
Như tôi cúi xuống câu thơ
Đã gặp nỗi hổ nhục chính mình khi từng ngợi ca những vẻ đẹp hoang đàng và rỉ sét.
(Cúi xuống, hỡi em!)
Con mắt nhà thơ nhìn thấu tự nhiên, khi anh đã đến chỗ thống hợp với tự nhiên một cách hữu thức, và khi đó, anh trao cho vạn vật một tiếng nói chúng chưa hề có nhưng ngay từ khi tiếng nói này ra đời, nó chính là tiếng nói của chúng, hình dáng của bản thể chúng, phát ngôn của linh hồn chúng:
Trong bão táp tháng Mười
tôi lắng nghe dự cảm của cây liễu
Bầu trời là vòm cung, thân cây là mũi cung
Sự hoang bạo của gió làm những mũi tên run lên
Như chuẩn bị bắn vào nỗi khát vọng chưa rõ mặt
Qua bình yên nắng tháng Hai
tôi không còn nghe chúng nói
Nhưng dưới thảm lá đã để lộ một cuộc sống
thật khó nhọc và bền bỉ
Tiếng rễ quẫy mạnh da thịt đất đai
Rách toạc mãnh liệt bí huyền
Khởi nguồn dự cảm trong xanh
chờ cơn bão tới…
(Dự cảm cây liễu)
Không dưới một người từng nói với tôi: những bài thơ đầu của Nguyễn Hữu Hồng Minh trong “Giọng nói mơ hồ”3 thơ hơn so với “Chất trụ”, nơi anh đã hơi quá sa vào triết lý, siêu hình. Cách đọc và lượng giá thơ này, hiển nhiên, dựa trên một tiên đề hầu như bất di bất dịch rằng nhà thơ Việt Nam, đặc biệt các nhà thơ trẻ, không nên triết lý về những gì mình (hiển nhiên) không thật sự biết; làm như sự hạn chế tầm nhìn và thiểu năng triết học là nằm sẵn trong gen các nhà thơ và nghệ sĩ chúng ta. Ở Nguyễn Hữu Hồng Minh, vấn đề không phải anh biết hay không và biết đến đâu những vấn đề triết lý của mình; mà là anh sống những vấn đề đó; anh trải nghiệm chúng trong từng phút tồn tại của anh. Chỉ một con người như vậy mới có thể viết về sự viết:
Máu đổi thay, mực đổi thay
Cái chết của mực chính là của máu
Chất trụ nào réo trong khoảng mực kia
Khi hòa với máu câu thơ mơ cắt đôi thế giới?
(Chất trụ)
Bên cạnh vinh quang và lòng dũng cảm của những nhà leo núi dưới ống kính truyền hình, tiền hô hậu ủng, có những nhà leo núi độc hành mà ngay đến ý niệm của người đời về cái vinh và cái dũng cũng nằm lại sau lưng họ. Nguyễn Hữu Hồng Minh thuộc số những kẻ leo núi đơn độc đó. Cũng như Hoàng Ngọc Hiến từng nói về Nguyễn Huy Thiệp, tôi không chúc cho anh một hành trình dễ dàng. Tôi cũng không vội chúc anh tới được điểm sau cùng. Bởi, như mọi người lữ hành đích thực, anh tìm thấy sự an lạc trong chính con đường mình đã chọn và từng khoảnh khắc tiến lên trên con đường đó; không phóng chiếu niềm an lạc đó vào cái đích sau cùng và những gì chờ đợi anh ở phía sau nó.
© Talawas 2002
1 NXB Thanh Niên 2000
2 NXB Thuận Hóa 2002
3 NXB Trẻ 1999