Tiến sĩ Nguyễn Thanh Giang là một người tôi kính trọng, không phải bởi vì 2 chữ tiến sĩ, cũng không phải bởi vì khi ông là tiến sĩ rồi thì tôi vẫn còn bôi bẩn giấy mực ở một trường phổ thông. Tôi sẽ viết về một í nhỏ, nhỏ đến không đáng kể trong một bài viết của ông với cùng một lí do đã khiến cho tôi kính trọng ông. Nguyên nhân tôi chọn bài của ông hoàn toàn chỉ bởi nó mới mẻ nhất trong bộ nhớ của tôi.

Trong một bài viết bênh vực một luật sư trẻ gần gây, ông viết : “Cụ Hoàng Minh Chính ( đã ngoại 80 ), đại tá Phạm Quế Dương ( đã ngoại 70 ) hay chúng tôi đều là bậc cha chú, bậc thầy của các ông. Tuy chúng tôi đã nghỉ hưu, không còn đảm trách chức vụ gì nhưng trong xã hội, trước pháp luât, cũng như thân sinh ra các ông, chúng tôi hiện đều là những công dân đáng kính của quốc gia. Cớ sao trong cáo trạng các ông dám viết ” Ðối với một số đối tượng có liên quan như : Phạm Quế Dương, Nguyễn Thanh Giang, Hoàng Minh Chính, Trần Dũng Tiến, Hoàng Tiến … Cơ quan an ninh cùng các cơ quan chức năng đang theo dõi đièu tra xử lý sau nên không xem xét trách nhiệm trong vụ án này “. Thử hỏi nếu có đứa trẻ nào dám gọi tên thân sinh các ông trước công chúng một cách xếch mé như vậy thì các ông có thấy cần nhổ vào mặt chúng hay quất cho chúng mấy roi để dậy chúng lễ độ không ? Có người giục chúng tôi kiện ông ra toà nhưng chúng tôi thấy chẳng đáng. Có chăng con cháu chúng tôi sẽ làm việc đó.” (Nguyễn Thanh Giang, 24-10-2002, Một bản cáo trạng không nên có: www.ykien.net)

Chi tiết dù nhỏ, nhưng làm tôi suy nghĩ: không lẽ vì thiếu một chữ ông hay một chữ cụ, thiếu một chút lễ phép vô hình trong một bản công văn đã làm ông phản ứng như vậy trong đoạn văn trên? Hơn thế nữa, còn có người khuyến dụ ông thưa kiện về chuyện đó. Không phải để bênh vực người đã làm ông tức giận, tôi muốn đi tìm một nguyên nhân văn hoá. Và, tôi tìm thấy gía trị ở đây là một hình ảnh, và cái bóng của nó là sự sứt mẻ.

Ở đâu đó người ta nói: Tôi tư duy – tôi tồn tại. Có lẽ chúng ta không tự tin như vậy, nên thay vào đó chúng ta có thể nói: Tôi tồn tại – trong cách người ta xưng hô với tôi như thế nào. Hoặc là: Tôi tồn tại – trong cái người ta nghĩ tôi là. Và bởi vì ‘người ta xưng hô với’/’người ta nghĩ về’ tôi là giá trị văn hoá của tôi nên người ta mới loanh quanh trong cái bóng của chúng: sự sứt mẻ của một hình ảnh, của một bóng dáng. Ai đó sẽ gọi tên chúng là những sĩ diện, những danh tiếng, những bộ mặt, những thể diện, … Vướng vít trong cái bóng của những tăm tiếng, những diện mạo, những ám ảnh về ‘cái người ta nghĩ tôi là’ còn làm cho một người dễ dị ứng trước bất kể những góp í, những phê bình, những chỉ trích, những nhận xét. Thay vì theo đuổi những giá trị, những chân lí, những kết quả của tư duy, chúng ta tìm cách làm tròn những bóng dáng hoặc làm sứt mẻ những hình ảnh của nhau.

Ngày xưa, một người có thể bị chu di vì dám gọi tên vua, hoặc thậm chí tên một ông cụ ông kị nào đó của đấng quân vương. Ngày nay, việc dám/cố í không để í đến tuổi tác và quá khứ của một người đáng kính trong một văn bản, bài viết là một sự xúc phạm nghiêm trọng. Tôi dám tin rằng suốt lịch sử văn hiến của chúng ta, ông cha ta đã chẳng để lại nhiều văn viết là bởi vì các cụ [ông/bà] không thể nào quyết định được vấn đề xưng hô sao cho phải. Cái gọi là cho phải này không chỉ là đối với những nhân vật đương thời mà còn cả với con cháu chút chít của họ nữa. Khó khăn này được nhân lên gấp bội cho những ông/bà viết trẻ tuổi của chúng ta. Thế là thay vì chấp bút, họ đã đành phải đợi cho đến khi nào già hơn tất cả, hoặc có uy tín hơn tất cả những người đương thời. Đó là đối với bên ngoài. Đối với chính bản thân thì có một cách là không viết gì cả: nhật kí, thư từ, suy nghĩ … Tóm lại là những cái gì có liên quan đến cá nhân. Chúng, những chi tiết cá nhân ấy không làm sứt mẻ chỗ này thì chỗ khác. Cuối cùng, chúng ta chỉ cho phép mình viết về hoặc là hoa lá, cây cỏ, núi non một cách có chọn lọc, hoặc là những tình cảm cao quí, vĩnh hằng. Ít ra, chúng cũng phải được che chở bởi một mục đích cao quí, vĩnh hằng nào đó. Đó luôn phải là một cái bóng xum xuê để bóng dáng của chúng ta nương nhờ.

Núp mãi dưới cái bóng của diện mạo làm người ta hãi sợ bất cứ cái gì đe doạ đến sự toàn vẹn của cái diện mạo ấy, kể cả những nguyên nhân cách xa hàng ngàn kilo mét. Có ai mà không cảm thấy mình bé nhỏ thảm hại trước một câu nói: khi tao đang xông pha mũi tên hòn đạn thì mày còn đang bám gấu váy mẹ. Đó không phải là một sự khinh thường. Đó là một cách phòng ngừa. Ở Việt nam, tôi cứ nghĩ rằng mọi chỗ đều như một quân trường: những kẻ nhỏ nhất là những cậu tân binh, không phải trong cái nghĩa phục dịch mà trong cái nghĩa tuân thủ một cách vô điều kiện những khung, những trần, những giới hạn được thiết lập bởi các sĩ, úy, tá, và tướng. Để được lên cấp, chúng cần biết cách hoà nhập với những khuôn phép ấy. Điều này cộng với thực tế các khuôn phép tự tạo làm cho quá trình hoà nhập trở nên là một cực hình, hay là một sự lãng phí sức lực khủng khiếp.

Tuổi trẻ ơi, giới hạn của ngươi không phải là ngươi, cũng không phải những hãi sợ của ngươi, mà là những hãi sợ của thế giới ở trên đầu ngươi.

Xét từ khía cạnh ổn định thì đó có thể là một yếu tố tích cực: kinh nghiệm sẽ đảm bảo cho sự an toàn của một xã hội trước những biến động có tính chu kì. Hình ảnh có công dụng đồng nhất. Nó làm cho mọi cá nhân có nghĩa vụ phải chau chuốt và rèn luyện cho phù hợp với các tiêu chuẩn thẩm mĩ đạo đức và văn hoá của xã hội. Điều đáng giận là sự xâm lăng và chèn ép đến từ bên ngoài hay là sự xuất hiện của những chân trời mới. Đứng trước nó, một mái đầu bạc có thể không hơn nhiều một mái tóc xanh. Những tiêu chuẩn đạo đức và văn hoá không còn là duy nhất. Điều đáng giận hơn nữa là một lượng lớn thông tin và kinh nghiệm hôm nay được cất giữ và truyền thụ không qua những cá nhân mà là qua các công cụ truyền tin, qua sách báo và các phương tiện phổ cập thông tin khác. Giá trị của kinh nghiệm, tuổi tác và hình ảnh tự dưng trở nên lung lay. Đối với đa số, đó là một điều khủng khiếp. Đối với nhiều người, chúng có tác dụng hủy diệt. Đó có phải là nguyên nhân đầu tiên của những giấu sách, ém thông tin, tường lửa,… và những bám víu vào các khung, các trần, các giá trị truyền thống một cách cực đoan?

Xưng hô cẩn trọng để phô bày sự kính trọng là một nét đẹp văn hoá hay tôi là một gã mất gốc? Nhún nhường trước tuổi tác, kinh nghiệm, công lao ở mọi lúc, mọi nơi, tuyệt đối hay tôi là một gã có nhân cách chẳng ra gì?

Làm sao tôi biết mọi người nghĩ về tôi như thế nào? Viết mà run sợ.

1-11-2002

© Talawas 2002