Lịch sử lập lại như sau Đệ nhị thế chiến. Kẻ thắng chia nhau kiểm soát phần đất của người thua. Nhưng Ba Lan lần này lại ngồi chiếu trên. Con đường đi từ vị thế của một nước bị xẻ đất thành người chia đất chứa đựng nhiều kỳ thú cần được khám phá, đặc biệt là từ góc nhìn của Việt Nam, một nước từng biết đến Ba Lan cũng qua một vụ chia đất khác – hiệp ước Genève.

1. Sau Đệ nhị thế chiến, đồng minh ngoảnh mặt làm ngơ cho Nga cắt bớt một nửa Ba Lan ném sang Belarusia, Ukraina, và xén một ít miền đông nước Đức nhập vào cho Ba Lan quản. Trước đó, Pháp bỏ mặc hiệp ước đồng minh, khoanh tay đứng nhìn Đức quốc xã thôn tính phía Tây Ba Lan, còn Liên Xô chuyển quân chiếm giữ phía Đông Ba Lan. Con đường tồn tại của một quốc gia thất thế như Ba Lan không hề dễ dàng, từ sau ngày tái xuất hiện trên bản đồ thế giới nhờ ảnh hưởng từ Cách mạng Nga 1918, sau gần 300 năm mất nước.
2. Thế nhưng, chẳng mấy chốc sau năm 1945, Ba Lan đã quay ngược trở lại sân khấu chính trị quốc tế, dù với vai trò vẫn còn mờ nhạt là giám sát viên của ủy ban kiểm soát đình chiến ở Việt Nam CIC. Sau đó thì cái tên Warszawa đã gắn liền với khối quân sự Đông Âu đối kháng lại NATO. Đến khi có người Ba Lan lên làm Giáo hoàng, có sự kiện Công đoàn đoàn kết làm lay chuyển cả khối Đông Âu, dẫn đến hồi kết của chế độ Xã hội chủ nghĩa, thì thế giới mới thực sự nhắc nhiều đến hai chữ Ba Lan. Bắt đầu từ thập niên 90, người ta dần nhận ra các nước cờ ngày càng mạnh bạo hơn của Ba Lan khi họ tham gia những trận cờ quốc tế. Vị thế của Ba Lan ở NATO, vai trò của Ba Lan trong EU, tất cả đó không phải là ân huệ, cũng không phải là phần thưởng dành cho cậu học trò ngoan, mà là chiến thắng từ những bước đi liều lĩnh táo bạo nhưng đầy cân nhắc và thông minh. Với điều kiện hiện có, Ba Lan chớp nhoáng giải cứu đặc nhiệm Mỹ trước cuộc chiến vùng Vịnh lần I, khôn khéo điều quân giúp ổn định Balcan, thực tập vai trò hậu chiến ở Afganistan. Và sau một loạt thành tích, kinh nghiệm ghi trong hồ sơ, Ba Lan gần như là hiển nhiên được chọn kiểm soát một vùng hành chính của Iraq, được xem như là một tiêu điểm chính trị quyết định vận mệnh Iraq bên cạnh hai nước đầy tiềm lực và thành tích như Anh và Mỹ.
3. Báo Pháp Les Echos^[1] xem đây chẳng qua là quà tặng của Mỹ dành cho Ba Lan, trả lễ chuyện Ba Lan gửi 200 quân giúp Mỹ và đặt mua của Mỹ cả chục chiếc F-16, cũng là đòn của Mỹ chia rẽ châu Âu lục địa. Bruno Tertrais từ Trung tâm nghiên cứu chiến lược ở Paris^[2] nhận định chuyến này Ba Lan quá hời khi đổi 200 lính lấy vị thế quốc tế. Vị trí chiến lược trong một thế giới mới sau ngày 11 tháng 9 chính là mục tiêu cho các nỗ lực ngoại giao của Ba Lan trong vài năm trở lại đây. Giáo sư Marek Belka, năm 1997 từng là chuyên gia cho chính phủ Albani trong chương trình tái thiết, nhiều năm liền là cố vấn đặc biệt của tổng thống Ba Lan, nhận định nếu lần này Ba Lan hoàn thành nhiệm vụ ổn định Iraq thì sẽ được chuyển ngay sang lớp trên của sân khấu chính trị quốc tế. Vị thế đó đã được không ít giới chuyên gia Đông Âu ủng hộ ngay lập tức. Cựu phó chủ tịch hội đồng An ninh quốc phòng Ukraina Zimonij Kulyk cho rằng nếu xét trên lợi ích quốc gia và các phép tính cơ bản, thì Ukraina phải ủng hộ Ba Lan làm đầu tầu cho khu vực Trung và Đông Âu, lính Ukraina phải tiếp tục đi cùng với lính Ba Lan làm nhiệm vụ ở Iraq cũng như từng hợp tác trước đây ở Kosovo và Bosnia.
4. Nhìn từ bên ngoài, có vẻ như thành công của Ba Lan chỉ là nhờ may mắn và quyết định chớp nhoáng tóm lấy cơ hội vừa lóe ra trên trường quốc tế, như không ít ý kiến nhận định như vậy. Thế nhưng, nếu nhìn từ bên trong, sẽ thấy Ba Lan đã phải nỗ lực rất nhiều để chuẩn bị khả năng, rồi tóm lấy thời cơ khi nó lộ ra, và trong lúc cố gắng tận dụng cơ hội thì đã phải chuẩn bị tiếp khả năng cho các tình huống mới. Đây là cả một quá trình dài, đòi hỏi công sức của nhiều người, nhiều phe phái, mà một chút ít hé mở cũng đem lại nhiều bổ ích cho các nước đang tìm tòi bươn chải trong ma trận quốc tế, như Việt Nam chẳng hạn.
5. Môi trường trí thức: Trí thức, nhất là sinh viên, vẫn thường được xã hội Ba Lan ưu đãi. Dưới thời cộng sản, dù không được truyền bá tư tưởng đối kháng, nhưng trí thức vẫn được phép nghiên cứu với sách vở còn giữ nguyên trong thư viện, và ghi lại công trình với số lượng ấn bản giới hạn. Thời dân chủ, thành phần trí thức được trọng dụng trong cơ cấu chính phủ. Nhiều giáo sư tiến sĩ từ trường đại học được mời thẳng vào ghế thứ trưởng, bộ trưởng ̣(hay thậm chí thủ tướng như giáo sư Jerzy Buzek) và hết nhiệm kỳ lại quay trở về dạy học. Hệ thống cố vấn cho tổng thống, được tuyển chọn kỹ lưỡng từ khối đại học, đóng vai trò quan trọng không chỉ trong công tác soạn thảo chiến lược mà còn là môi trường đệm để xúc tiến các quan hệ ngoại giao. Cần phải nhìn nhận thêm một đặc điểm của trí thức Ba Lan là có không ít người sau thời gian đào tạo ở nước ngoài đã tạo chỗ đứng riêng trong môi trường đại học ở đó, mở đường cho các thế hệ sinh viên kế cận, và tạo môi trường trao đổi kiến thức về sau này giữa hai hệ thống đào tạo. Không ít giáo sư Ba Lan đang giữ vị trí quan trọng trong các trường đại học danh tiếng trên thế giới. Họ được các trường đại học trong nước phong tặng chức danh Tiến sĩ danh dự, thỉnh giảng các khóa ngắn ngày cho sinh viên trong nước, hoặc mời tham gia các hội thảo khoa học.
6. Ngoại giao trí thức: Nếu nhìn lại quá trình phấn đấu của không ít các vị trí thức trong cơ cấu chính phủ Ba Lan, chúng ta chắc chắn sẽ liên tục nhìn thấy tên các suất học bổng quan thuộc mà chính phủ phương Tây tài trợ cho các nước đang phát triển. Đối với không ít trí thức Ba Lan, du học nước ngoài không chỉ đơn giản là cơ hội nhồi nhét kiến thức, mà còn là thay đổi tầm nhìn và thiết lập quan hệ mới cho sau này. Và có lẽ xu hướng này đã hình thành nên một kiểu mô hình ngoại giao trí thức. Trong nước, chính vì mối liên hệ gần gũi giữa chính quyền và trí thức, mà các sự kiện, hoạt động trong môi trường trí thức là mảnh đất để các quan hệ được thiết lập, trao đổi, các cơ cấu được hoà tan hoặc hình thành. Mô hình này được Ba Lan áp dụng vào đối ngoại từ vài năm trở lại đây. Năm 2000 họ đã tổ chức một hội thảo dân chủ, lôi kéo hàng chục tên tuổi lớn từ giới trí thức tầm cỡ thế giới, (thường được nhắc tên trong các tranh cãi của talawas) mà hệ quả của nó không chỉ là hàng trăm bài giảng, sách giáo khoa được đưa vào làm mới hệ thống đào tạo, mà còn cả hàng chục các trường mới, hội thảo mới, quan hệ mới được mở ra, tạo điều kiện cho các phát triển sau này. Ba Lan không chỉ lấy cho mình, mà còn chia bớt cho các nước phía Đông, từ láng giềng gần như Belarusia, Ukraina, cho đến các nước xa như Kazachstan, Uzbekistan… Từ đó, vai trò trung chuyển của Ba Lan dần định hình và thêm vững chắc. Sáng kiến hội thảo – conference được tổng thống Ba Lan ủng hộ, nắm bắt và vận dụng cho các hoạt động chính trị càng lúc càng thêm định hướng quốc tế của ông. Vài tháng sau vụ 11 tháng 9, tổng thống Ba Lan vội vàng đi Mỹ rồi quay về đăng cai tổ chức hội thảo với nguyên thủ các nước Trung và Đông Âu, có tổng thống Bush trò chuyện qua cầu truyền hình.
7. Hành lang phụ: Và tất nhiên, vận động hậu thuẫn mới chỉ là các điều kiện cần. Để có đủ phải chờ xuất hiện thời cơ, cũng như phải gặp may để kịp tóm thời cơ và biến thành tài sản. Thời cơ rải rác xuất hiện. Đó là khi nhóm biệt kích Mỹ còn kẹt lại ở Iraq năm 1991 cần giải cứu bằng một phương pháp thật vớ vẩn là đóng giả công nhân dầu khí Ba Lan say bí tỉ trên chiếc xe buýt sơ tán khỏi Baghdad. Đó là khi xung đột Kosovo và Bosnia cần người đem thân ra cản các nhóm sắc tộc đánh nhau. Đó là Afganistan cần lính gỡ mìn, phòng vệ hóa học và y tế. Và đó là Baghdad 2003 – một cuộc chiến có vẻ như đến tận giờ chiến thắng liên quân vẫn chưa kịp có kế hoạch gì, cả về quân sự lẫn mặt trận vận động ngoại giao. Đó là lúc Ba Lan có thể tung lá bài của mình ra kéo một ván ù, để rồi nghiễm nhiên được mời lên ghế trên ngồi phân chia lại Iraq. Và theo thời gian, biết đâu sẽ là việc chia lại Trung Đông, hay chia lại cả bàn cờ thế giới ? Có ai ngờ Ba Lan lại có ngày đàng hoàng mời Đức vào giúp việc cho mình kiểm soát một khu ở Iraq, một giải pháp mà Đức có thể tận dụng nếu muốn quay lại với Mỹ. Hầu hết mọi học giả Hoa Kỳ đều nói thế giới sau ngày 11 tháng 9 là một thế giới mới với trật tự mới, với sức mạnh của Hoa Kỳ sẽ giữ vai trò xoay chuyển nhiều cờ thế không thể ngờ trước. Thế nhưng đúng lúc mà ngay người cầm thế lực trong tay còn chưa biết xoay như thế nào thì Ba Lan đã biết khéo léo đưa ra một đòn bẩy nhỏ nhưng thông minh và hiệu quả để bàn cờ ngoan ngoãn hạ xuống cho Ba Lan cùng ngồi cầm quân bên cạnh Anh-Mỹ. Rõ ràng là một nước cờ ngoạn mục, vượt khỏi tầm mức bàn cờ thông thường trong một thế giới thông thường. Đó là một nước cờ truyền thống trong một bàn cờ mới của thế giới mới.
8. Vậy còn Việt Nam ?: So về vị thế địa lý chính trị, Việt Nam hoàn toàn có thể đi một nước cờ tương tự như Ba Lan, nhưng áp dụng cho vùng Đông Nam Á Thái Bình Dương. Không thiếu sinh viên Việt Nam được đi học theo các chương trình Fullbright, Chevening, AusAid, Ford… Cũng có vài nghìn lưu học sinh Việt Nam từng được hấp thụ văn hóa giảng đường Ba Lan. Nhưng câu hỏi là họ đang nghĩ gì, đang muốn gì, và Việt Nam muốn chọn con đường nào cho mình trong thế giới đang biến động này.

© 2003 talawas