Seymour Hersh – Ảnh: dpa

Xin chúc mừng ông, Mr. Hersh! Tại Berlin ông được trao "Giải thưởng Dân chủ" ("Demokratie-Preis") ^[1] , còn ở trên chính xứ sở của mình thì ông lại bị chính quyền Bush lăng mạ rằng ông là một kẻ phản bội và nói dối.

Ôi dào, điều này thì chẳng có gì đặc biệt. Tôi đã quen với điều này từ thời chiến tranh Việt Nam. Và được nhận giải thưởng thì bao giờ cũng là một điều thích thú.

Bài báo gây chấn động đầu tiên của ông là phóng sự vạch trần cuộc thảm sát tại Mỹ Lai (Việt Nam) vào năm 1969, đến năm 2004 ông lại tiếp tục đem ra ánh sáng xì căng đan tra tấn tù nhân ở Abu Ghraib (Iraq). Đối với các nhà báo, tình trạng nói chung có thay đổi gì không từ dạo ấy đến giờ?

Các vị hãy nhìn ra ngoài cửa sổ, chúng ta đang ngồi đây trong một khách sạn nằm kề bên Cổng Brandenburg ^[2] . Đã có một vài thay đổi trên thế giới. Nhưng đồng thời cũng có những thứ chẳng đổi thay gì cả. 40 năm sau cuộc chiến tranh ngu xuẩn và không cần thiết chống lại một nền văn hoá Đông Nam Á xa lạ, một cuộc chiến tranh được bắt đầu bằng những giả định sai lầm và khiến Hoa Kỳ rốt cuộc phải nhận thất bại thảm hại, có ai ngờ rằng Hoa Kỳ lại lặp lại ở Iraq đúng những lỗi lầm trầm trọng mà nó đã mắc phải ở Việt Nam? Bởi có thứ đã chẳng chút mảy may thay đổi, đấy là: Cái năng khiếu đáng kinh ngạc của những kẻ cầm quyền: năng khiếu giết người hàng loạt.

Có bao giờ ông có cảm giác mình như là một thứ "khủng long" của bộ môn báo chí chuyên điều tra và vạch trần (investigative)?

Internet và Blogs đã làm thay đổi nhiều thứ. Và ngành báo chí Hoa Kỳ hiện nay đang có nhiều vấn đề. Internet đã lấy đi của nó nhiều thu nhập từ quảng cáo, và các nhà xuất bản đã phản ứng như thế nào? Họ đóng cửa các văn phòng của họ ở nước ngoài, sa thải phóng viên và hạn chế công tác phóng sự. Thay vì tìm cách làm cho sản phẩm của họ hấp dẫn hơn thì họ lại tàn phá nó. Mà các nhà báo cũng có phần lỗi của mình. Chúng tôi đã thành những người có tiền bạc rủng rỉnh và cũng trở nên biếng nhác, dễ dãi với mình. Lúc bắt đầu bước vào nghề báo, thời những năm 60, tôi đã làm việc và chung đụng với những biên tập viên làm việc cật lực, những kẻ không xuất thân từ đại học. Đấy là những con người thật sự có đầu óc. Ngày nay thì các phóng viên tinh ranh hơn và đồng thời cũng ngu xuẩn hơn – Các vị chỉ cần liên tưởng đến bộ phận báo giới túc trực ở Washington.

Tổng thống Clinton bị tấn công vì bất cứ một chuyện nhỏ nhặt nào, còn Tổng thống Bush lại được để yên một thời gian dài, mà có phê bình chỉ trích thì cũng chẳng gây ấn tượng nào ở ông ta. Tại sao lại thế?

Xin các vị đừng quên ngày 11 tháng 9. Truyền thông Hoa Kỳ đã gia nhập vào dàn đồng ca để hát bài: Chúng ta phải bắt những tên tội phạm! Tại sao chúng tôi đã chấp nhận những hành động vi phạm nhân quyền ư? Nước Mỹ muốn trả thù và khối truyền thông vỗ tay cổ vũ. Chúng tôi đã không nhận ra bản chất của sự việc – những trò dối trá của chính phủ, những bản tường trình về cái gọi là vũ khí giết người hàng loạt của Iraq. Không ai đặt câu hỏi về tính đạo đức của cuộc chiến tranh này, thực sự vẫn chưa có ai. Những câu hỏi then chốt vẫn chưa được đặt ra. Chúng tôi phải suy nghĩ rốt ráo hơn nữa là đất nước của tôi – nước Mỹ – đang làm cái gì.

Thế nghĩa là sao? Ông nghĩ rằng đấy vẫn là một nhiệm vụ của báo chí ư?

Người ta phải đặt câu hỏi: Liệu tầng lớp lãnh đạo của chúng tôi có mất sáng suốt đến độ rồi họ sẽ tấn công Iran? Liệu chúng ta có đang đứng trước một cuộc khủng hoảng thế giới to lớn và nó sẽ nuốt trọn chúng ta trong những thập niên tới? Con số những nạn nhân dân sự ở Iraq rõ ràng là cao hơn ước đoán rất nhiều. Chúng ta chẳng bận tâm chút nào về bi kịch trợ giúp nhân đạo những người tị nạn trốn chạy khỏi Iraq, và xin hãy liên tưởng đến những người tị nạn Palestine. Tất cả đều là những con người bị bứng ra khỏi gốc rễ của họ – không ai mường tượng được hết là điều này về lâu về dài sẽ có ý nghĩa gì.

Nhưng ta không thể qui trách nhiệm về điều này cho riêng một mình chính phủ Bush.

Đúng như thế. Các chính phủ châu Âu đã xử sự quá ư hèn nhát vào thời điểm cần buộc Bush phải trực diện với những hậu quả sinh ra từ một cuộc chiến tranh với Iraq. Và có một kẻ đã nhận ra điều này, đấy là Tổng thống Venezuela Hugo Chavez, dẫu bình thường ông ta có điên tới mức nào đi chăng nữa: châu Âu đã chẳng làm gì cả. Giờ thì Chavez đang huy động nhiều nước, cả ở châu Á, để hình thành một liên minh chống lại Hoa Kỳ. Chung qui cũng vì thế giới phương Tây đã thất bại.

Năm 2005 ông đã cho công bố trên tờ New Yorker một bài điều tra lớn về những kế hoạch tấn công Iran của chính phủ Mỹ. Hiện nay ông đánh giá tình hình như thế nào?

Tôi không phải là một chính khách, tôi không biết tường tận. Nhưng tôi nghĩ rằng khả năng xảy ra một cuộc tấn công Iran đã không giảm bớt.

Có nghĩa rằng mọi vạch trần tố cáo đều vô tác dụng?

Điều bất ngờ cho Toà Bạch ốc là một bộ phận lớn của báo chí Mỹ đã tỏ ra tin tưởng Bush về việc phải gia tăng quân số tại Iraq. Việc gia tăng quân số này thực chất chỉ để nhằm thực hiện một cuộc "thanh lọc về sắc tộc". Người Shiite đã biến mất khỏi một số tỉnh nhất định ^[3] . Tình hình có vẻ đã yên ắng hơn: Người ta không thể giết ai nữa khi ở đấy chẳng còn ai mà giết. Iraq xem như đã thất bại, tình hình ở Afghanistan thì rất xấu. Bush còn nắm quyền 16 tháng nữa. Tôi thấy nguy cơ của một cuộc leo thang chiến tranh.

Với những chính trị gia đã bị ông kiên trì điều tra và viết về họ, ông có cảm nhận như đấy là một mối tư thù hay không?

Tôi muốn kể cho các vị điều này: Tôi có một vị nha sĩ tuyệt vời, và đối với ông ta, chữa răng cho một người của Đảng Dân chủ hay Đảng Cộng hoà hay bất kỳ ai khác thì cũng như nhau mà thôi. Tôi cũng xử sự đúng y như thế trong tư cách nhà báo. Niềm đam mê và trực giác của tôi đem tôi đến với một số đề tài nhất định. Nhưng những sự kiện thực tế vẫn là yếu tố quyết định.

Ông cũng là một "người tạo ra dư luận".

Trước cuộc chiến tranh Iraq thì tất cả những đánh giá, nhận định khách quan đều cho rằng: Cuộc chiến tranh này sẽ thay đổi nước Mỹ mạnh mẽ hơn những gì nước Mỹ có thể thay đổi ở Iraq. Bây giờ tôi vẫn nghĩ như thế. Bush là vị Tổng thống tệ lậu nhất mà nước chúng tôi từng có. Không phải chỉ là chuyện dầu hoả, mà hẳn Bush còn thực sự tin tưởng vào (việc truyền bá) dân chủ, và chính điều này lại là điều khiến ta kinh hãi. Đây không phải chỉ là chuyện của riêng cá nhân tôi. Tôi luôn luôn giữ khoảng cách, dưới thời vợ chồng Clinton cũng đã như thế. Tôi không muốn được bất cứ vị Tổng thống nào mời tiệc tùng. Tôi không muốn dự phần vào những trò có tính lễ nghi này. Mà ngược lại thì họ cũng chẳng bao giờ nghĩ đến chuyện mời tôi đâu. Xưa nay chưa từng có vị Tổng thống nào chịu nổi được tôi. Và tôi xem đấy như là một lời khen.

Thế Tổng thống mới của Hoa Kỳ sẽ có thể thay đổi được điều gì?

Tôi e rằng sẽ chẳng thay đổi được gì nhiều. Chúng tôi sẽ phải bắt đầu ra tay xoá bỏ cái tình trạng bất hạnh đầy khó khăn này. Nếu Barack Obama được bầu thì chúng tôi sẽ có một hình ảnh tốt đẹp hơn tại những nước thế giới thứ ba. Nhưng chắc Obama sẽ không thành công. Tôi hoàn toàn không chắc rằng Đảng Dân chủ sẽ thắng.

Nghe ông nói thì thấy ông cực kỳ bi quan. Ông không tin rằng sẽ có một sự thay đổi ở Washington nữa hay sao?

Nhiều thứ ở Hoa Kỳ nằm dưới sự kiểm soát của Đảng Cộng hoà, họ muốn được bầu lại. Và Đảng Dân chủ thì đã thất bại thảm hại trong trong mảng đề tài chiến tranh, họ sa vào mọi cái bẫy mà chính quyền Bush đã giăng. Và trong vấn đề Iran: Chính Barack Obama và Hillary Clinton cũng bị sức ép nặng nề từ phía Israel và Uỷ ban Do Thái Hoa Kỳ (American Jewish Committee), uỷ ban này ủng hộ việc ném bom Iran. Và chuyện này dĩ nhiên liên quan đến rất nhiều tiền mà người ta cần cho việc tranh cử. Nhưng biết đâu Hillary sẽ làm chúng ta bị bất ngờ, trong trường hợp bà đắc cử.

Trong bài đọc của ông tại buổi lễ trao giải ở Berlin, ông phát biểu rằng việc chỉ trích gay gắt giới lãnh đạo chính trị của chính nước mình tại xứ người là một điều đau đớn. Đối với ông, thế nào là một người yêu nước?

Các vị thực tâm muốn biết điều này ư? Vấn đề ở đây là lòng tin cậy. Tôi không nói dối vợ tôi, tôi không nói dối con tôi. Những gì đúng trong gia đình thì cũng có giá trị với chính trị. Người ta không lừa dối kẻ khác. Ngay chính những kẻ nắm trong tay quyền sinh sát cũng phải hành xử như thế. Johnson, Nixon, Kissinger, họ đều là những kẻ nói dối.

Thế nào là định nghĩa của ông về một chính thể bạo quyền?

Chúng tôi không sống dưới một chính thể bạo quyền. Không, chưa đến độ như thế. Thế nhưng bảy năm vừa qua đã chỉ ra rằng dân chủ là một thứ dễ vỡ. Một lớp vỏ cực mỏng, nhưng lớp vỏ này vẫn chưa bị vỡ. Chiến tranh thường đi kèm với chuyện tham nhũng thối nát, và cuộc chiến tranh Iraq là cuộc chiến tranh thối nát nhất mà chúng ta từng chứng kiến. Quả là có nhiều điều kích thích tôi! Tất cả rồi sẽ được phanh phui, đấy chỉ là vấn đề thời gian. Nhưng chuyện Iran đối với tôi hiện nay quan trọng hơn. Tương quan chiến lược tổng thể là quan trọng.

Bản tiếng Việt © 2007 talawas

^[1]Ngày 26.09.2007 vừa qua tại Berlin, Seymour Hersh đã được trao "Giải thưởng Dân chủ" của tờ tạp chí Đức Blätter für deutsche und internationale Politik cho những phóng sự mang tính phê phán của ông, theo lời ban phát giải: "Ông là người đã dùng phương pháp (làm báo) điều tra và vạch trần để kiểm soát bộ máy quyền lực của đất nước ông", và: "Từ 40 năm nay ông là người soi rọi cơ cấu của quyền lực như chưa từng có ai đã làm được như thế". (Tất cả chú thích đều của người dịch)
^[2]"Brandenburger Tor": nằm tại Berlin, một thời được xem như là biểu tượng của một nước Đức bị chia cắt.
^[3]Một trong những "thành công to lớn" của chiến dịch mang tên "Surge" – được phát động từ tháng 01.2007 như là một phản ứng của chính quyền Bush trước tình hình bi thảm tại Iraq – là việc hơn 100.000 người Shiite đã phải rời khỏi tỉnh Anbar và hiện nay đang phải sống trong những khu nhà ổ chuột của Bagdad (http://www.spiegel.de/politik/ausland/0,1518,508353,00.html và http://www.taz.de/index.php?id=digitaz-artikel&ressort=sw&dig=2007/09/29/a0142&no_cache=1&src=GI).