Ngay sau thảm hoạ 11.09.2001 báo chí trong nước cũng chạy hàng tít Một ngày rung chuyển thế giới,
những phương tiện truyền thông khác cũng phổ biến sốt dẻo thời sự, tất
cả đều lấy thẳng từ các nguồn tin phương Tây. Lắm kẻ cầu may ở Sài Gòn
đã cá cược, như giữa mùa bóng đá thế giới, xem Mỹ có dám nện
Afghanistan thật, hay chỉ hù doạ, và tiền chồng cho cái thủ cấp của Bin
Laden bây giờ càng cao. Người Hà Nội đã được thêm một cách nói vu vơ
vào tai hàng xóm đang xây nhà năm tầng cộng tum, rằng có giỏi thì cứ
chọc trời, hàng không Việt Nam tiết kiệm xăng, bay thấp lắm. Rồi tiếng
Việt dân gian sẽ chặt đầu, chặt đuôi, động từ hoá, tính từ hoá và tiếu
lâm hoá Taliban, khiến chữ ấy chỉ còn gây cười, để chậm nhất mười năm sau không ai biết nguồn gốc nữa, trẻ em Việt cũng hồn nhiên hít le nhau như thế.

Những phản ứng ấy không có gì chung với cơn ác mộng bùng nổ ở phương
Tây và xâm chiếm toàn bộ cái gọi là thế giới văn minh, khiến thế giới
ấy phải chuẩn bị sống với một kỉ nguyên mới, kỉ nguyên sau 11 tháng
Chín. Cũng không có gì chung với sự cuồng nhiệt khốc liệt của khủng bố,
một thế giới khác, còn xa lạ với người Việt hơn phương Tây nhiều lần.
Biên niên sử của chúng ta có lẽ sẽ không chép ngày này; thị trường
chứng khoán trong nước hôm ấy không sụp đổ; quan điểm trung lập, ôn hoà
của nhà nước Việt Nam, phản đối cả khủng bố lẫn chiến tranh trả đũa,
không làm nghiêng chút nào cán cân quốc tế.

Việt Nam có thật đứng bên lề một biến cố chưa ai tính hết hậu quả như
vậy không? Đã bao giờ là bộ phận của phương Tây để lúc này có nhu cầu
chia sẻ những tổn thất, có phận sự bảo vệ những giá trị nền tảng của xã
hội phương Tây trước hiểm họa bị mệnh danh là man rợ? Đã va chạm gì với
thế giới Hồi giáo để phải cảnh giác hơn sự cảnh giác cố hữu với chính
phương Tây? Lấy gì mà xét đoán cuộc đụng độ giữa những nền văn minh bên
ngoài, khi gốc rễ văn hoá của chính mình thì lung lay dù được một chủ
nghĩa dân tộc bền bỉ chống đỡ? Nghĩ thế nào về thái độ bài Mĩ, một
trong những hằng số của sinh hoạt tinh thần tại chính phương Tây, và
lòng căm hờn chống Mĩ ở biết bao nơi tại cái gọi là thế giới thứ ba,
trong khi mình đã thôi bận tâm về cuộc chiến tranh không đội trời chung
với Mĩ thuở nào của chính mình, còn lại chỉ là chút ác cảm để lúc này
thoáng phần hả dạ? Và cái nhân loại tiến bộ từng bầu dân tộc Việt đi
tiên phong trên tuyến đầu chống Mĩ thuở ấy bây giờ ở đâu? Hay đang tề
tựu trong Liên minh của công lí bền vững và tự do vô tận? Hay một lần nữa lại về bám trụ trong lí trí phê phán, nơi chúng ta dường như chưa từng bước vào?

Talawas ý thức rõ khó khăn khi đưa chủ đề này ra thảo luận. Một
bên là khối lượng không thể bao quát của những thảo luận quốc tế, đặc
biệt ở chính phương Tây với tất cả khả năng phê phán, phân tích, so
sánh, tranh biện và phản biện, tự vấn và tự trào, diễn đạt và cả diễn
trò của nó. Phát biểu của Jean Baudrillard (Pháp), Umberto Eco (Ý),
Bernard-Henri Lévy (Pháp), Kenzaburo Oe (Nhật), Jürgen Habermas (Đức),
Arundhati Roy (Ấn), Edward Said (Mĩ) và Susan Sontag (Mĩ) mà chúng tôi
giới thiệu sau đây chỉ là một tuyển chọn nhỏ, không hề đại diện cho tất
cả. Và một bên là sự dè dặt, im ắng, tự hạn chế trong vai quan sát của
dư luận Việt, như thể không có gì để nói, hay không biết nói để làm gì,
hay chưa tìm ra tiếng nói đáng nghe của mình và cho mình. Song chính sự
im lặng ấy có thể là xuất phát điểm cho thảo luận.