Có vẻ như từ vi tính vẫn lởn vởn trong mục ngôn ngữ của talawas. Tôi xin đóng góp một vài lời ngắn.

Chúng ta biết rằng toàn bộ vụ việc bắt đầu từ chỗ có người tuyên bố rằng “dùng từ vi tính là sai”. Trong bài này, tôi cho thấy tuyên bố đó có những hệ quả khá kỳ quặc.

Trước hết bàn về từ sai. Theo một cách hiểu, từ này được dùng để nói về một mệnh đề. Một mệnh đề P mô tả một sự tình S. Nếu S hiện hữu trên thế giới, chúng ta nói rằng P đúng. Nếu S không hiện hữu trên thế giới, chúng ta nói rằng P sai. Tôi sẽ không bàn về câu hỏi thế nào là mô tả một sự tình, thế nào là hiện hữu v.v.

Nếu hiểu sai theo nghĩa này thì không thể nói “dùng từ vi tính là sai” được. Trên thế giới này có một hiện tượng, đó là: người Việt dùng từ vi tính. Một hiện tượng không thể đúng, cũng không thể sai. Một mệnh đề nói về sự tồn tại của một hiện tượng, ví dụ mệnh đề “người Việt dùng từ vi tính“, có thể đúng hoặc sai, nhưng bản thân cái hiện tượng thì không thể đúng hoặc sai được. Ngoài ra, tôi nghĩ không ai nói rằng mệnh đề “người Việt dùng từ vi tính” là một mệnh đề sai, vì ai cũng biết rằng người Việt có dùng từ vi tính.

Nhưng từ sai còn có một nghĩa nữa, đó là “không tuân theo quy tắc ngữ pháp”. Hiểu theo nghĩa này, tuyên bố “dùng từ vi tính là sai” sẽ tương đương với nói rằng ngữ pháp tiếng Việt không cho phép có từ vi tính. Tôi nghĩ đây là ý của các tác giả anti-vi tính.

Thế nào là “ngữ pháp tiếng Việt”? Nếu hiểu khái niệm “ngữ pháp” theo nghĩa thông thường nhất, tức là lý thuyết mô tả lời ăn tiếng nói của một cộng đồng ngôn ngữ, thì rõ ràng là ngữ pháp tiếng Việt có cho phép có từ vi tính, vì người Việt có sử dụng từ này.

Ta kết luận rằng để tuyên bố “dùng từ vi tính là sai”, khái niệm “ngữ pháp” phải được hiểu theo một cách khác.

Giả sử ngữ pháp tiếng Việt là “những gì người Việt thường nói”. Như vậy, tuyên bố “dùng từ vi tính là sai” sẽ ngang với nói rằng “từ vi tính không có cấu trúc như những từ ghép khác trong tiếng Việt.”

Nhưng trong tiếng Việt có những từ ghép khác có cấu trúc như từ vi tính, ví dụ như nữ nhà văn, mãnh cọp, siêu người mẫu, siêu sao. Tôi nghĩ chúng ta không thể phủ nhận sự tồn tại của những cấu trúc này. Cũng không có lý do gì để nói rằng, nếu trong tương lai có xuất hiện một khái niệm “X” nào đó, và X là một từ thuần Việt như sao, ta lại không thể có siêu X.

Vậy để có thể tuyên bố “dùng từ vi tính là sai”, có lẽ ta phải làm những việc sau: (a) đưa ra một quy tắc ngữ pháp R nào đó cho tiếng Việt sao cho R loại trừ từ vi tính. Vì R sẽ loại trừ luôn cả nữ nhà văn, mãnh cọp, siêu người mẫu và siêu sao, ta sẽ (b) coi những từ này là không phải tiếng Việt. Và vì có nhiều người Việt dùng những từ vi tính, nữ nhà văn, mãnh cọp, siêu người mẫu và siêu sao, ta sẽ (c) coi những người này là không biết nói tiếng Việt.

Ba việc này là ba việc ta cần phải làm, nếu như ta muốn tuyên bố rằng “dùng từ vi tính là sai”. Ai đọc lướt qua mục ngôn ngữ của talawas đều có thể thấy rằng không thiếu gì người đã làm đúng như vậy.

Nói cho cùng thì ba việc nói trên cũng chỉ là một việc, và tính chất của nó cũng không có gì khác thường cho lắm. Cô giáo dạy toán lớp tám của tôi luôn bắt học trò nói xăng-ti-mét, vì “nói thế mới là đúng”. Ai nói xen-ti-mét sẽ bị cô bảo là nhà quê, là bố mẹ vô học v.v. Một trường hợp nữa là anh họ tôi. Anh định nghĩa phở phải là phở chín và không được có trứng, vì “thế mới đúng là phở”. Ai ăn phở tái hay ăn trứng kèm sẽ bị anh coi là thô lậu, là không biết ăn. Việc bảo từ vi tính là sai ngữ pháp cũng đại loại như vậy. Có lẽ đây là một việc làm ưa thích của con người. Nguồn gốc sinh học và những thuận lợi về mặt chọn lọc tự nhiên của nó có thể trở thành một đề tài nghiên cứu hay.

Vì vậy, cái khác thường của cuộc tranh luận xung quanh từ vi tính không phải là có người tuyên bố rằng “dùng từ vi tính là sai”, mà là có người bận tâm đi tranh cãi với những người này. Khi một người tuyên bố một cấu trúc là sai ngữ pháp tiếng Việt với lý do là anh ta bảo ngữ pháp tiếng Việt không cho phép có cấu trúc đó, thì tranh cãi với người này cũng chẳng khác gì đi thuyết phục anh họ tôi là phở tái cũng là phở.

Để kết thúc, một trong những đặc điểm của các cuộc tranh luận về ngữ pháp, theo tôi, là sự đánh giá thấp tính phức tạp của nó. Ngữ pháp là một kiến thức hết sức phức tạp, một cấu trúc tâm sinh lý phần lớn vẫn nằm trong bóng tối, mặc dù trong vòng 50 năm qua, ngôn ngữ học đã có những bước tiến đáng kể. Chúng ta không thể hy vọng một quy tắc như “một tính từ gốc Hán không đi trước một danh từ gốc Việt” lại có thể nắm bắt được những cái tinh vi trong từ ghép tiếng Việt được.

© 2005 talawas