trang chủ talaCu ▼ 2005 – 2008 2009 – 2010 Ý kiến ngắn spectrum sách mới tòa soạn hỗ trợ talawas
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đinh Bá Anh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Minh Ngọc
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Lưu Linh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Diễm Chi (2822)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Nguyễn Đăng Thường
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đào Nguyên (3097)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Hoàng Ngọc Hiến
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Thơ và Thơ Trẻ
2.11.2008
Hoàng Hưng
Giáo dục
2.11.2008
Nam Đan
Lịch sử
2.11.2008
Jorn Rusen
talawas chủ nhật
2.11.2008
Walter Skrobanek
Tủ sách talawas
1.11.2008
Nguyễn Mộng Giác
Tôn giáo
1.11.2008
Walter Russel Mead
25.11.2002
Phan Nhiên Hạo
Về Tân Hình Thức, Thơ Tự Do, và “tươi mát hồn nhiên”
 

Không ai có thể phủ nhận nhiệt tình làm mới thơ ca của Khế Iêm và tạp chí Thơ. Tạp chí Thơ, trong khi cổ vũ Tân Hình Thức, vẫn là một tạp chí dân chủ quy tụ được nhiều phong cách khác nhau. Tính dân chủ đó, được thể hiện trong việc điều hành tạp chí Thơ và trong các tiếp xúc cá nhân, nhưng rất tiếc lại không được thể hiện trong các lý luận, biện giải về Tân Hình Thức của những người chủ trương. Mặc khác, bản thân các lý luận của Tân Hình Thức Việt Nam cũng khá lủng củng và mâu thuẫn.

Trong bài “Những Nẻo Ðường Quá Khứ”, sau khi dài dòng điểm qua lịch sử văn học từ thời Phục Hưng cho đến hiện đại, Khế Iêm kết luận: “Ðặng Ðình Hưng, Lê Ðạt, Thanh Tâm Tuyền đã từng bị chối bỏ, chẳng phải bởi những thế hệ đi trước, mà ngay cả nơi thế hệ đồng thời với họ. Lịch sử tái diễn, chúng ta sẽ hoài công tìm kiếm người đọc từ những thế hệ đi trước và đồng thời, và chỉ từ nơi những thế hệ đi sau, sống với thời đại cách mạng điện toán và đời sống thị dân. Và như những nhà thơ Tân hình thức Hoa Kỳ, giã từ thơ Ngôn ngữ, làm một cuộc chia tay thế hệ, không hề ngoảnh lại. Và chúng ta cũng không có chọn lựa nào khác.” Trước hết Thanh Tâm Tuyền không phải là một nhà thơ bị chối bỏ trong thời đại của ông. Ông là người tiếng tăm ở Sài Gòn từ trước 1975, và hiện nay, trong khi đang còn sống tận bên Mỹ, tên tuổi ông đang là mốt ở miền Bắc. Ðặng Ðình Hưng và Lê Ðạt, nếu bị chối bỏ trước kia là do cơ chế chính trị, chứ không phải do sự phán định của giới văn học thực sự (không phải quan chức văn hoá), hay công chúng. Nếu Tân Hình Thức hôm nay có được một người làm thơ như Thanh Tâm Tuyền trước 1975, tôi chắc Tân Hình Thức không phải đợi đến thế hệ mai sau để được công nhận. Và quan trọng hơn, có thật là để thoát khỏi tình trạng bế tắc của thơ Việt Nam hiện nay, chúng ta không có một chọn lựa nào khác ngoài việc chia tay với thơ tự do để đi theo Tân Hình Thức? Tôi tin rằng để giải quyết tình trạng ì ạch của thơ và văn nghệ nói chung hiện nay, người ta phải dấn thân một cách can đảm hơn nhiều so với chuyện làm thơ theo thể này hay thể kia. Ðiều quan trọng cho văn chương là một môi trường trong đó người viết đựơc sáng tạo tự do và có công chúng. Nhưng đây là một đề tài khác.

Những người chủ trương Tân Hình Thức tin rằng họ không chỉ cách tân “hình thức” của thơ, dù hình thức trong trường hợp này rất quan trọng, mà cũng đang mang đến một quan điểm thẩm mỹ tiên phong, “hậu hiện đại” cho thơ Việt Nam. Trong bài “Cảm Ơn Cái Lồng Hạc Của Nguyễn Quốc Chánh”, Nguyễn Ðăng Thường viết: ” Người làm thơ THT thì dùng ngôn ngữ đời thường và hiện đại, trực tiếp, làm thơ cho mọi người cùng đọc, nên rất trân trọng đọc giả.” Các nhà thơ Tân Hình Thức có trân trọng đọc giả không thì cũng còn tuỳ người. Theo nhận xét cá nhân, tôi thấy nhiều tác giả Tân Hình Thức có vẻ dễ dãi hơn là “trân trọng đọc giả”. Mặc khác, những quan điểm của chủ nghĩa “hậu hiện đại”, đặc biệt quan điểm chống lại “high art”của chủ nghĩa hiện đại, nếu được áp dụng một cách cực đoan, thường kéo nghệ thuật ra xa người đọc hơn là gần lại. “Naked Lunch” của Burroughs chẳng hạn, thật ra rất khó đọc. Một ví dụ dễ thấy khác là các tác phẩm sắp đặt “hậu hiện đại” xử dụng vật liệu và ngôn ngữ của đời sống hàng ngày nhưng cũng chẳng mấy ai hiểu. Bản thân “hậu hiện đại” là một khái niệm lỏng lẻo và gây nhiều tranh cãi. Ở những xứ xở mà sự hiểu biết lờ mờ ngự trị, nó dễ dàng biến thành một khái niệm tân kỳ dùng để che đậy sự dễ dãi, thoả hiệp với cái hiện tại bệ rạc, hoặc làm dáng trí thức. Nền tảng quan trọng nhất của “hậu hiện đại” là một xã hội tiêu thụ (consumer society) và một thái độ hội hè (celebrate) đối với hiện thực, là những điều hoàn toàn thiếu vắng trong xã hội Việt Nam lúc này, mặc dù hội hè trong sinh hoạt văn chương thì quá thừa. Mặc khác, nhiều yếu tố mà “hậu hiện đại” đề cao như sự ngắt quãng (discontinuity) hay sự vụn vỡ (fragmentation) là những yếu tố cũng đã được thể hiện bởi chủ nghĩa hiện đại. “Finnegans Wake” của James Joyce chẳng hạn, hoàn toàn “hậu hiện đại”. Chính vì vậy, đã có những đề nghị thay khái niệm “hậu hiện đại” (post-modernism) bằng khái niệm “hiện đại đương thời” (comtemporaty modernism). “Hậu hiện đại” không có nghĩa là làm một cuộc chia tay không ngoảnh lại với quá khứ như Khế Iêm đề nghị. Nguyễn Ðăng Thường có vẻ dân chủ hơn khi nói rằng Tân Hình Thức đang làm một cuộc “nối vòng tay lớn” với quá khứ và các thể thơ khác, nhưng sự thật lại dè bỉu thơ tự do.

Nhận xét về thơ tự do Việt Nam, Nguyễn Ðăng Thường viết: “Như vậy, nàng thơ tự do Việt chẳng khác gì một cô gái mặt bự son phấn, cố che đậy những nếp nhăn bằng sự diêm dúa, không còn cái tươi mát hồn nhiên của tuổi thanh xuân”. Ðây là một nhận định chính xác, cho dù chua chát. Chỉ có điều nhận định này nên áp dụng chung cho toàn bộ thơ Việt hơn là chỉ thơ tự do. Vì thơ vần, kể cả thơ theo kiểu Tân Hình Thức, cho đến giờ phút này cũng không có vẻ gì đã được giải phẩu thẩm mỹ cho hết mấy cái nếp nhăn đó. Sự đổi mới của văn chương phải được tiến hành sâu xa hơn là sự đổi mới hình thức. Các nhà thơ Tân Hình Thức Việt Nam nói về đời sống hiện đại, xã hội điện toán, nhưng các sáng tác của họ vẫn thể hiện những cách nhìn và kinh nghiệm cũ kỹ. Không có gì thật sự hiện đại trong những sáng tác này, ngoại trừ lớp vỏ Tân Hình Thức được cải tạo lại từ một thể thơ đã khá lỗi thời. Sự đổi mới của văn chương phải đến từ những cảm nhận văn hoá mới mẻ như Ðinh Linh hay từ một ý thức văn nghệ tự do triệt để như của Nguyễn Quốc Chánh, chứ không phải đến từ những cái gạch chéo của Du Tử Lê hay những bài thơ vắt dòng của Tân Hình Thức.

Mặc dù tuyên bố tính dân chủ và “hậu hiện đại” của Tân Hình Thức như trên, ở một đoạn khác, Nguyễn Ðăng Thường lại viết: “THT không ‘chạy theo chiều chuộng thị hiếu tiêu dùng của người đọc’ vì THT chọn những đề tài mới lạ, thường không hợp khẩu vị độc giả. Không chỉ riêng thơ tự do, mà văn chương nghệ thuật nói chung luôn luôn phục vụ một thiểu số”. Nói như vậy phải chăng là tự mâu thuẫn với tuyên bố “làm thơ cho mọi người cùng đọc” trên kia? Và nếu Tân Hình Thức cũng chỉ nhắm vào một thiểu số đọc giả như thơ tự do, Tân Hình Thức có nên bài bác cái “tháp ngà” của thơ tự do?

“Tháp ngà” hay không cũng không phải là một vấn đề của thơ tự do như một phương cách sáng tạo. Có những nhà thơ tự do “tháp ngà” và những nhà thơ tự do dấn thân. Có những người làm thơ tự do phục vụ sự quản chế và có những nhà thơ tự do không bao giờ thoả mãn với thứ tự do được cho phép. Cái không thuyết phục trong lập luận của Nguyễn Ðăng Thường là quy chiếu thơ tự do vào chỉ một vài trường hợp cá biệt. Cũng trong bài nói trên, Nguyễn Ðăng Thường trích dẫn thơ của Nguyễn Ðình Thi, Tố Hữu, và ca từ của Trịnh Công Sơn để ngụ ý về sự kém cỏi và diêm dúa của thơ tự do. Nhưng rõ ràng, những tác giả này không phải là những đại diện của thơ tự do Việt Nam, mặc dù họ nổi tiếng vì những lý do khác. Mà nói chung, thơ tự do không cần một đại diện nào cả. Chỉ có những nhà thơ tự do hay và vô số những nhà thơ tự do “cơm gạo”. Thơ tự do không phải là một trường phái (school) hay chủ nghĩa duy nhất, mà nó đủ rộng để chứa đựng tất cả những trường phái và chủ nghĩa khác nhau. Trên tinh thần đó, Tân Hình Thức nên hài lòng với vai trò là một đóng góp vào thơ tự do hơn là tìm cách thay thế nó. Ngược lại, các nhà thơ tự do cũng nên mạnh dạn ứng dụng một số kỹ thuật mà Tân Hình Thức đề nghị, như kỹ thuật vắt dòng hiện cũng rất phổ biến trong thơ hiện đại Mỹ, vào những bài thơ tự do (như Nguyễn Quốc Chánh đã làm và Nguyễn Ðăng Thường trích lại). Nhưng ứng dụng một số kỹ thuật của Tân Hình Thức vào thơ tự do hình như không phải là điều mà những người chủ trương Tân Hình Thức khuyến khích. Họ tin rằng chỉ có làm thơ đúng mẫu Tân Hình Thức thì mới khá lên được.

Nguyễn Ðăng Thường ngầm ví Tân Hình Thức như nhạc Rap. Tôi thấy nhạc Rap cũng không tệ. Có thể một ngày kia tôi sẽ thử làm một vài bài thơ Tân Hình Thức. Nhưng nhạc Rap mà tôi nghe nhất định phải là loại Rap được trình bày bởi những ca sĩ trẻ trung, sinh lực thật sự, chứ không phải bởi những ca sĩ “tươi mát hồn nhiên” chỉ bởi những bộ quần áo. Và cho dù nghe nhạc Rap, tôi nhất định sẽ không từ bỏ nhạc jazz hay rock.

© Talawas 2002

 
© talawas 2026