Nhân đọc bài của ông Vương Trí Nhàn – “Từ thiên kiến tùy tiện trong tìm hiểu về người đến dễ dãi và ‘vơ vào’ khi nói về mình”, báo Người Hà Nội, số ra ngày 8/4/2005, tôi không khỏi ngạc nhiên vì một lối phê bình mang tính chụp mũ mà ông Vương, một nhà phê bình có danh, không hiểu sao lại đem ra thực hành đối với nhà nghiên cứu văn hóa Phan Ngọc.

Ông Vương viết: “Phan Ngọc nói đi nói lại rằng văn hóa Trung Hoa như một nền văn hóa lạnh lẽo, cực đoan, duy lý thậm chí dị hợm, tàn nhẫn, xa lạ với nhân tính thông thường”, nhưng tôi tìm đi tìm lại trong các tác phẩm về văn hoá của ông Phan Ngọc mà tôi sưu tầm đầy đủ cũng không thấy một câu, một ý nào như thế. Đành rằng ông Phan Ngọc so sánh văn hóa Việt Nam với văn hóa Trung Hoa (cũng như với các nền văn hóa khác) để tìm ra cái đặc sắc, cái riêng biệt của văn hóa Việt Nam, thì đó là một công việc rất bình thường, thậm chí là bắt buộc – với tư cách là một công trình về văn hóa học – không có gì là “một lối so sánh không đàng hoàng” nhằm đến cái đích là “họ cực đoan tức là ta chừng mực, họ dị hình dị dạng tức là ta duyên dáng đáng yêu, họ quyết liệt sát phạt nhau tức là ta bao dung nhân ái” như ông Vương chụp mũ cho ông Phan Ngọc. Xin nói thêm là tất cả những từ như dị hợm, dị hình, dị dạng v.v… đều là những từ ông Vương gán cho ông Phan Ngọc.

Ông Phan Ngọc chỉ viết rằng nền văn hóa Trung Hoa khiến ông khâm phục, nhưng lại sợ nó, bởi nó “có cái gì như pháp thuật, kỳ đặc” (ông dùng chữ không hề có ý chê bai). Ông lấy các ví dụ về chữ viết, về hội họa, thi ca, võ thuật, ẩm thực, dược học, sân khấu, kiến trúc… trong bất kỳ lĩnh vực nào, người Trung Hoa cũng đều cố gắng đi đến cái tuyệt đối, cái gì cũng có quy phạm, trường phái, tổ sư, môn đệ, khổ công trau dồi. To lớn, kỳ vĩ thì không gì bằng Vạn Lý Trường Thành; nhỏ bé, tỉ mỉ thì khắc một bài phú trên hạt gạo. Chế biến món ăn cũng cầu kỳ đến mức người ăn không còn biết đấy là món làm từ thức gì. Bản thân tôi đã chứng kiến cách rót nước trà của người Trung Hoa cách xa đến 3 mét không làm rớt một giọt, từng nếm những miếng ăn mỏng như tờ giấy, cho vào miệng dòn tan, hỏi ra mới biết là thịt lợn sữa. Đấy quả thật là những thứ đi đến tuyệt nghệ, cực đoan, không bình thường, loài người không làm nổi, như là ma thuật, như là phi tự nhiên (chứ không phải “phi nhân tính” như ông Vương hiểu sai ý Phan Ngọc). Làm cái gì người Trung Hoa cũng không có giới hạn, muốn đi đến tận cùng – “Đó là nền văn hóa không biết đến mức độ”, như Phan Ngọc đã nhận xét. Những cái phi thường ấy làm chúng ta phục, thậm chí chúng ta sợ, nhưng gần ngàn năm Bắc thuộc, cùng hàng ngàn năm tiếp thu văn hóa Hán, người Việt Nam chúng ta không học cái ấy, không có khả năng và cũng không muốn học. Đó là vì nó không phù hợp với ta, vì ta khác họ, ta có khả năng và nhu cầu riêng của ta, chứ không phải vì chê họ. Ta “chuộng cái bình thường, vừa phải, gần gũi, quen thuộc, tránh mọi cực đoan”, nên “văn hóa Việt Nam là của một nước nhỏ và nghèo, với một chính quyền trung ương phải dựa trên một biển làng xã. Cho nên nó theo một phương châm làm nhỏ, nhưng chu đáo, cẩn thận. Nó tránh cầu kỳ. Nó đi vào cái nên thơ, bình dị, nhưng tha thiết với cuộc sống con người”. Ông Phan Ngọc nói về văn hóa Việt Nam như thế đâu có ý gì hạ thấp bất cứ một nền văn hóa nào khác. Ông Vương có thể bác bỏ cái ý kiến ấy của ông Phan Ngọc, nhưng sao không tranh luận một cách trực diện mà lại làm theo cách là vu cho ông Phan Ngọc tùy tiện nói xấu Trung Hoa để vơ vào cho Việt Nam.

Nhân đây, tôi xin kể, khi đi thăm Vạn Lý Trường Thành và Lăng Tần Thủy Hoàng (lúc mới khai quật một phần nhỏ), chúng tôi ai cũng vô cùng thán phục và kinh sợ trước sự vĩ đại của các công trình này và càng kinh sợ hơn khi nghĩ đến bao nhiêu sức người sức của đã đổ ra. Để có Vạn Lý Trường Thành như hôm nay, một đất nước vĩ đại như Trung Hoa đã phải mất trên 15 thế kỷ. Biết bao thế hệ thanh niên trai tráng ra đi lúc đôi mươi, mười người ra đi một người trở về, người trở về tóc đã bạc phơ. Vâng, chúng tôi vô cùng khâm phục, thậm chí kính sợ, nhưng cũng thấy vô cùng may mắn là ông cha chúng ta đã không học theo người Trung Hoa. Hàng ngàn năm qua, chúng ta cũng luôn phải đối phó với xâm lược từ phương Bắc, nhưng chúng ta không hề có một chiến lũy, một tường thành nào. Chúng ta nhỏ và nghèo lắm, chúng ta buộc phải làm theo cách của chúng ta: giặc đến không đánh được thì làm vườn không nhà trống, chạy vào rừng, chờ chúng mỏi mệt mới xông ra tập kích, ta đánh chỉ cốt để chúng từ bỏ dã tâm chiếm nước ta mà rút về, rồi lập tức chủ động hòa hiếu với chúng. Trường thành của ta là toàn dân đoàn kết, trên dưới một lòng. Khi nào giữ được điều ấy thì chúng ta không thể mất nước, dù địch mạnh đến đâu cũng phải thất bại. Đó là một sự thật được lịch sử chứng minh. Suy nghĩ này của tôi chắc chắn là cũng là của nhiều người, nhiều thế hệ người Việt Nam, vậy ông Vương có cho suy nghĩ như thế là hạ thấp nền văn hóa Trung Hoa không, là tùy tiện tìm hiểu về người đến dễ dãi “vơ vào” khi nói về mình không? Tôi kể ấn tượng của mình ra đây không định bàn chuyện ông Phan Ngọc đúng hay không đúng. Tôi thiết nghĩ chuyện đúng sai trong khoa học là chuyện đâu có thể phán một câu là xong, nếu thế thì chẳng cần đến khoa học. Tôi chỉ mong mỗi công trình khoa học có thêm cho ta một góc nhìn, một cách tiếp cận với sự vật, một hạt nhân hợp lý khiến ta có thể tiến thêm một chút trong việc hiểu được sự vật. Và những cuốn sách của ông Phan Ngọc thuộc số không nhiều những công trình như vậy.

Khi Phan Ngọc nói nước Trung Hoa thống nhất bởi chữ viết chứ không phải bởi kinh tế và văn hóa, thì ông Vương thắc mắc: “Thế ra chữ viết không phải là một bộ phận của văn hóa hay sao?”. Hỏi như ông thì “hòa cả làng” rồi còn gì đáng bàn nữa. Chính Phan Ngọc từng viết rằng cái gì cũng có mặt văn hóa của nó, nhưng không có cái gì chỉ là cái văn hóa cả. Thật lạ là ở đây ông Vương còn vặn vẹo ông Phan Ngọc trong khi chính ông cũng hiểu điều ấy (bằng chứng là chính ông viết tiếp ngay sau đó: “Mà cả kinh tế, sự phát đạt của kinh tế một nước và cả tư duy con người khi làm kinh tế nữa, chẳng phải cũng là bằng chứng cho thấy sự phát triển văn hóa của nước đó đấy sao?”).

Trong bài của ông Vương còn nhiều vấn đề có thể trao đổi lại nữa, nhưng tôi nghĩ mình cũng nên có “mức độ”, vậy xin dừng ở đây.

Có một điều tôi cứ băn khoăn tự hỏi: Trước ông Vương vài tháng từng có một ông xưng danh là Cố Nhân phê phán Phan Ngọc giống hệt ông Vương. Chúng tôi nghĩ ông Cố Nhân chắc không phải dân trong nghề, đọc Phan Ngọc có lẽ cũng không kỹ nên không hiểu thì cũng chẳng có gì lạ. Nhưng một cây bút tả xung hữu đột lâu nay như Vương Trí Nhàn sao có thể mắc phải thiếu sót đáng tiếc ấy. Không thể có chuyện ấy. Thưa ông, xin mạo muội hỏi thẳng ông, có phải ông cố tình làm thế để đạt được một điều gì khác chăng?