Lời bình của Nguyễn Vũ Tiềm

Một bài thơ đọc lên gợi ra nhiều cảm nhận và suy nghĩ về nhiều lẽ là một bài thơ đạt tới một thành công nhất định. Bài thơ “Bây giờ là lúc” của Nguyễn Khoa Điềm trong trường hợp như thế. Bài thơ được in cách đây 3 tháng. Trong thời gian không nhiều nhưng tôi được nghe nhiều ý kiến, chủ yếu là khen bài thơ này. Tôi cũng nhận thấy bài thơ có một số ưu điểm, tác giả dùng nhiều hình ảnh, từ ngữ giản dị, thậm chí cả tiếng lóng đường phố tổ chức thành những cụm kết hợp từ khá nhuần nhuyễn tạo nên sự mới lạ cho bài thơ:

Hoặc những câu hàm súc, gợi nhiều liên tưởng sâu xa:

Nhưng ưu điểm lớn nhất là sự chân thực trong bài thơ này. Từ đây, tôi muốn nêu lên một số cảm nhận và suy nghĩ ở cái lẽ khác.

Chúng ta từng được chứng kiến nhiều cán bộ lãnh đạo phổ biến hay giảng giải, người nghe, không khó khăn lắm, nhận ra một số điều vị cán bộ ấy không dám nói thật lòng mình. Chỉ khi thôi chức vụ, anh mới sống thực sự “là mình” hơn.

Vậy không biết từ khi nào nhỉ, người cán bộ lãnh đạo với thường dân lại có khoảng cách xa nhau đến thế? Một đằng thì:

Một đằng thì:

Là cán bộ lãnh đạo thì không được “tự do lên mạng sao”? Không thể “một mình một ba-lô và xe đạp” để đi đây đi đó gặp gỡ bè bạn sao?

Là cán bộ lãnh đạo thì không có điều kiện “làm mới cuộc đời mình” sao? Không làm mới mình được, thì làm sao lãnh đạo dân tiến hành “công cuộc đổi mới đất nước”? Khi là cán bộ lãnh đạo thì anh không thể “là một người trong mọi người”, mà phải chờ đến khi hưu trí rồi anh mới có điều kiện hoà mình được với quần chúng sao? Để lãnh đạo quần chúng, anh cứ phải đứng tách ra một khoảng cách, đứng cao hơn mọi người mới được sao?

Có lẽ bạn bảo tôi là sao lúc này mà còn làm cái việc “suy diễn chụp mũ”? Xin thưa, bây giờ không giống như hồi xưa, chụp mũ, quy kết để rồi “kiểm điểm, treo bút” tác giả được nữa. Mà chính là bài thơ gợi cho tôi nhìn rõ hơn thực trạng cán bộ lãnh đạo của chúng ta hiện nay phần nào mắc những thói tật như thế thật. Đúng là anh Điềm ngồi ở vị trí cao hơn nên anh nhìn rõ hơn chúng tôi và anh mới viết được hay như thế. Quả thật, hãy thử nhìn xem đội ngũ cán bộ của chúng ta hiện nay, đã bao nhiêu cán bộ sử dụng được vi tính và vào mạng? Không vào mạng hàng ngày thì làm sao anh cập nhật được thông tin? Anh lạc hậu hơn quần chúng thì anh nói ai nghe? Anh lãnh đạo sao được? Bạn hãy quan sát mà xem, có đúng là khi các vị đã được bầu vào vị trí này nọ, đã ngồi vào chiếc xe hơi sang trọng rồi, thì có khi nào các vị đi xe máy hay xe đạp, đeo ba lô trên lưng như mọi người xung quanh nữa hay không? Nhiều vị còn dùng xe cơ quan đưa cả vợ con đi việc riêng cơ mà! Bạn hãy để ý xem, có đúng là các vị quan chức “cà vạt, giày đen” (hoặc màu khác), nói “lời trịnh trọng” tại các hội nghị thì hầu hết toàn là những lời sáo rỗng chung chung mà ai cũng biết từ lâu cả rồi hay không? Đã thế họ lại rất thịch mở hội nghị tổng kết, mừng công, đón huân chương, bằng khen, ăn uống triền miên, phong bì quà cáp… Những việc ấy có mang lại hiệu quả gì hay không? Hay chỉ ngoạm vào công quỹ, những đồng tiền mồ hôi nước mắt của dân đóng góp? Làm cán bộ lãnh đạo như thế thì bận thật, làm gì còn thời gian mà “đọc những gì yêu thích, ghi chép những gì cần ghi chép”! Chính ví quan liêu xa rời quần chúng như thế, tệ tham nhũng ở nước ta mới trở thành quốc nạn như hiện nay mà mọi người đang phải khó khăn vất vả tẩy trừ nó đi. Tôi rất phục anh Điềm đã thẳng thắn nói ra những điều đó một cách ý nhị kín đáo nhưng cũng đủ để người đọc liên tưởng ra…

Thần thái của bài thơ thường được gửi gắm ở khúc kết:

Đọc đến khúc kết này, tôi bị bất ngờ ngạc nhiên quá. Ở phần trên, hình ảnh từ ngữ bình thường giản dị bao nhiêu thì khúc kết lại cầu kì kiểu cách bấy nhiêu. Ở trên gần gũi bao nhiêu thì ở dưới lại xa lạ bấy nhiêu. Ở trên hiền lành bao nhiêu thì ở dưới dữ dằn quyết liệt bấy nhiêu. Ta với ta cả thôi mà, làm gì phải “lộn ngược da”. Ghê quá! Rùng rợn quá! Ta với ta, có gì cứ nói thẳng ra có được không, cần gì phải dùng đến “mật khẩu”! Thì vẫn biết tính chiến đấu của nhà thơ là rất cao, “không lùi bước!”, nhưng kết thúc bài thơ bằng cách hô khẩu hiệu như thế có cần thiết không?

Quả thật, đang ở vị trí cao sang “lời trịnh trọng”, phải trở về với cuộc sống đời thường “không là gì” giống như những thường dân khác, cũng đâu có thoải mái dễ dàng!