Trước hết nói về cái tên bài viết, “Văn hóa Việt Nam thiết tha với cuộc sống con người” (Văn nghệ Trẻ, số 4, ra ngày 23.1.2005). Thật là hiền lành, thật là yêu nước, yêu văn hóa, yêu cuộc sống, yêu con người. Vậy thì còn gì để nghi ngờ? Còn gì để phải cảnh giác? Tôi không hiểu cái tít ấy do Ban Biên tập báo Văn nghệ Trẻ đặt, hay của tác giả GS Phan Ngọc, nhưng dù của ai thì cũng đều quá khéo, tuyệt vời “mật ngọt”, và chỉ cần một bước vắn tắt đến choáng váng như thế, tác giả đã ngồi hẳn được vào lòng độc giả.

Cốt lõi của bài viết, xin nói ngay, là để ca ngợi bản sắc văn hóa Việt Nam, ca ngợi cuộc sống con người, đúng như tên bài. Nhưng vấn đề là ở chỗ: GS Phan Ngọc đã không trực tiếp phân tích những nét hay, nét đẹp của văn hóa Việt Nam, để qua đó độc giả cảm nhận mà yêu mến nó một cách đàng hoàng. Ngược lại, ông dùng yêu pháp: biến nền văn hóa Trung Hoa láng giềng thành một khối cực đoan, dị hình dị dạng, để dễ bề phủ nhận vẻ đẹp của nó. Các bạn không tin ư? Thì hãy đọc chính những lời mà theo như ông, GS Phan Ngọc, đã nói với người cầm đầu môn Ðôn Hoàng học, một nhà thư pháp, họa sư, nhạc sư nổi tiếng bậc nhất Trung Hoa: “Xin lỗi ông, đó (Văn hóa Trung Hoa- CN) là nền văn hóa không biết đến mức độ. Chúng tôi không thể nào học cái văn hóa ấy được. Văn hóa chúng tôi chuộng cái bình thường, vừa phải gần gũi, quen thuộc, tránh mọi cực đoan… Tôi phục văn hóa Trung Quốc, nhưng lại sợ nó. Còn tôi yêu văn hóa Việt Nam, vì nó gần gũi, như bà mẹ của tôi“.

Sẽ có bạn hỏi, nhỡ đâu GS Phan Ngọc không ưa văn hóa Trung Hoa thật thì sao? Tất nhiên, điều đó là quyền của ông. Nhưng phải có một điều không thể chứ, đó là sự cố tình làm méo mó hình ảnh “đội bạn” chỉ vì mình không thích người ta. Lại sẽ có bạn hỏi, thì GS Phan Ngọc đã chẳng hơn một lần thề thốt “không hiểu nổi nền văn hóa Trung Hoa” đấy thôi, không hiểu thì nỗi sợ sẽ là dễ hiểu, lời nói dễ thành xúc phạm, thông cảm đi (?!) Không, với mấy chục năm học chữ Hán, GS Phan Ngọc chẳng đã từng công khai bày tỏ sự hiểu biết đến độ khâm phục nền văn hóa Trung Hoa khổng lồ kia đấy chứ? Còn nếu quả thực GS Phan Ngọc vẫn không hiểu (điều này cũng có thể xảy ra) thì ông sẽ phải nghĩ kỹ thêm nữa, chứ cớ sao lại dễ dãi bảo người ta là “không biết đến mức độ“, bảo Trung Hoa là “thích đi ngược lại cái nhìn của loài người, cái vô thắng cái hữu, cái thần thắng cái thực, cái đen trắng thắng mọi màu sắc“? Dứt điểm ở đây có sự bậy bạ.

Chúng ta yêu văn hóa Việt Nam như yêu mẹ ta, đó là tình yêu không lời nào sánh được, không điều kiện, không thể giải thích nổi. Kiểu như nhà thơ Nguyễn Duy đã viết: “Mẹ ta không có yếm đào, nón mê thay nón quai thao đội đầu, rối ren tay bí tay bầu, váy nhuộm bùn, áo nhuộm nâu bốn mùa. Cái cò, sung chát, đào chua… Câu thơ mẹ hát gió đưa về trời“, chứ tại sao cứ phải chê bai nói xấu các bà mẹ khác? Tôi không biết GS Phan Ngọc yêu văn hóa Việt Nam hơn ai, yêu mẹ mình hơn ai, nhưng tôi cũng đồ rằng, chắc gì ông ta đã dám nói như thế với vị Trưởng môn phái Ðôn Hoàng đáng kính. Nếu có, thì chắc gì ngài Nhiêu Tông Di (Jao Tsung-i) đó đã để yên, hoặc chí ít thì cũng phất áo đứng lên mà cười nhạt: “Vâng, xin kính bái mớ bái cái tấm lòng yêu nước yêu mẹ đến tuyệt vời trong trắng ấy của Ngài”?

Bây giờ chúng ta thử xem những thứ GS Phan Ngọc đã dẫn ra để quy nạp nền văn hóa Trung Hoa là vô độ, là khác đời, xem có đúng không.

Thứ nhất, ông Phan Ngọc bảo sự thống nhất của Trung Hoa không phải bằng chính quyền, kinh tế, hay văn hóa, mà là bằng chữ viết.

Ô hay, thống nhất hay không, phải là ý chí của cả một dân tộc, và bằng nhiều phương thức, biện pháp, và kéo dài trong cả một quá trình, thậm chí trong toàn bộ lịch sử hình thành và phát triển, chứ cứ đâu chỉ bằng vào chữ viết? Sao ông không hiểu điều đơn giản, là trong cái dân tộc vĩ đại có tên là Trung Hoa như ngày nay, có biết bao các dân tộc nhỏ bé đã từng bị đồng hóa vào nhau? Có thể cái bộ phận biết viết chữ Nho đầu tiên là rất văn minh, văn minh kiểu chữ nghĩa, kiểu văn tự, nhưng các bộ phận khác cũng rất văn minh, nhưng theo kiểu khác, có thể về mặt quân sự, kinh tế, chính trị… chứ? Khi đồng hóa vào nhau, cả cộng đồng chung sẽ dùng chữ Nho của người Sở, quân sự của người Tần, kinh tế của người Ngô, thể thao của người Kim, pháp quyền của người Ngụy… ví dụ thế. Và trong suốt 5000 năm đó, chỉ một số nhỏ may mắn không phải chịu chung số phận, vẫn còn là độc lập, bản sắc như Việt Nam, Triều Tiên, Nhật Bản… Chả lẽ ông lấy cộng đồng nói tiếng Anh, bảo rằng người Anh, người Mỹ, người Úc, người Tân Tây Lan, Ái Nhĩ Lan… không thống nhất được, chỉ vì họ can tội không chịu khép mình vào một quy tắc chặt chẽ như cách viết chữ Nho? Còn nếu ông bảo người Trung Hoa chỉ viết chữ Trung Hoa, thì khác nào bảo loài gà chỉ gáy tiếng gà? Chữ Nho là một trong những thành tựu của người Trung Quốc, nó có ưu và nhược điểm riêng, cũng như chữ Nôm là một trong những thành tựu của người Việt Nam, chữ tượng hình của người Ai Cập cổ, chữ Phạn của người Ấn Ðộ… không thể bảo vì người Trung Hoa dùng nó để viết mà họ đã trở thành trái khoáy, vô độ, hay độc nhất vô nhị… gì gì đó trước cả thế giới.

Thứ hai, ông Phan Ngọc bảo thư pháp Trung Hoa còn cao hơn cả thi, cao hơn cả họa, là “phi bạch” tức “cái trắng bay”, đẩy con người đến chỗ mù quáng tôn thờ cái “vô” mà quên cái “hữu”! Xin lỗi, người viết bài này từng nghe bảo mỗi chữ Nho thông thường có rất nhiều cách hiểu, “phi bạch” biết đâu không phải chỉ là “cái trắng bay”, mà còn là “cái sáng rõ bay”, “cái lời nói bay”, hay “cái không lời”, “cái dải lụa phấp phới”…? Mà dù cho có là “cái trắng bay” cắn chết “cái đen bay” của người Việt Nam học đòi viết chữ Nho đi nữa, thì đó cũng chỉ là một quan niệm, một góc nhìn, một tuyên ngôn nặng xúc cảm của một nhà thư pháp nào đó nhân lúc cao hứng mà “khởi ngôn chí”, chứ đâu phải đã đại diện cho dân tộc Trung Hoa phủ định nhân loại như ông Phan Ngọc tùy tiện quy kết? Chả lẽ tới đây nhỡ người Hà Nội vẽ hình rồng để kỷ niệm 1000 năm Thăng Long thì ông Phan Ngọc lại bảo là dân Hà thành khinh miệt dân các địa phương khác, các thủ đô khác là giun là dế ư?

Thứ ba, ông Phan Ngọc bảo “văn hóa Trung Quốc là để phục vụ các vương công giàu nứt đố đổ vách, có thể nuôi trong nhà hàng ngàn thực khách, những thương nhân giàu địch quốc… Còn văn hóa Việt Nam là để phục vụ một quần chúng yêu nước, gắn bó với gia đình, đồng ruộng, cuộc sống vợ con. Cho nên văn hóa Việt Nam chọn cách biểu hiện riêng là mức độ vừa phải, thường là nhỏ bé, gắn với cuộc sống hàng ngày, với con trâu, con lợn, truyền thống tiết kiệm, cần cù lao động, giữ nhân cách, không màng đến pháp thuật, đến sự vận khí, sự phủ nhận thực tại…“. Chao ôi, thực là giản dị, thô mộc và thân thương làm sao!

Có một thực tế, là dân tộc Trung Hoa vốn dĩ có một sức sống dồi dào, khả năng xâm thực và đồng hóa khổng lồ, nên họ đã liên tục lớn mạnh và đạt đến những thành tựu rực rỡ trong suốt cả mấy nghìn năm trung đại. Thành tựu của nền văn minh Trung Hoa trải rộng trên tất cả các mặt, các lĩnh vực, từ văn hóa, khoa học kỹ thuật, đến chính trị, quân sự, xã hội…, đạt những thái cực hết sức khác nhau, từ cao cả hùng vĩ nhất, đến tinh vi vô vi huyền bí nhất, từ cái sáng chói rực rỡ tót vời, đến những cái có thể coi là vô luân vô sỉ đến cùng cực…, so với Việt Nam là không thể tưởng tượng nổi. Chẳng thế mà người Trung Quốc từng nhiều đời coi mình là Hoa Hạ, tức là trung tâm thế giới, cái gì cũng có, cái gì cũng hết tầm, anh hùng cũng lắm, mà tiểu nhân cũng muôn kiểu. Trong một biên độ dao động có thể nói là thông quán như vậy, gần như chẳng có kiểu văn hóa nào là vắng mặt, và mỗi một giai tầng nhân sinh đều có thể tự chọn cho mình một lối sống phù hợp, sự đơn điệu trong văn hóa gần như là có rất ít lý do để tồn tại. Trong một môi trường đa dạng phong phú như thế, tất nhiên sẽ có những yếu tố trội, kiểu như tính trội trong ngân hàng gien các loài trong thế giới tự nhiên, giành được nhiều cơ hội hơn để tồn tại và phát triển, và điều đó thì khá là tự nguyện, khá là hợp quy luật, chẳng có gì phải phàn nàn nhiều.

Nhưng ở đây ông Phan Ngọc đã dùng phép đánh tráo thứ nguyên, đem cựa gà để chọc thủng mắt đại bàng. Sao ông lại chỉ dẫn những khía cạnh văn hóa quý tộc để bảo rằng văn hóa Trung Quốc bỏ quên đám dân đen lầm than, và ông chỉ dẫn những nét văn hóa dân gian để bảo nền văn hóa Việt Nam là biết lượng sức, không xa vời? Tổ chức văn hóa khoa học Liên Hợp Quốc (UNESCO) chẳng đã từng công nhận Nhã nhạc Cung đình Huế của chúng ta là di sản thế giới đó sao? Nó có bình dân không? Nó có thiếu khát vọng vươn tới sự hoàn thiện chăng? Hay UNESCO đã nhầm tiêu chí, xa rời con người? Còn những bài thơ ca ngợi tình yêu trai gái dân dã trong Kinh Thi, những dòng xúc động của Ðỗ Phủ, Thi Nại Am, cùng cơ man những kiệt tác dân gian Trung Quốc… thì chẳng lẽ cũng chỉ để tôn vinh, phục vụ đám khách ngồi mát ăn bát vàng vô công rồi nghề? Mỗi nền văn hóa có những đặc trưng riêng, nhưng không thể đơn giản chỉ lấy cực dương của cục pin A so sánh với cực âm của cục pin B, rồi bảo cục A tích nhiều năng lượng hơn cục B, hay A giá trị hơn B. Một người từng cả đời đọc sách, nghiên cứu, ngẫm ngợi, được phong hàm giáo sư như ông Phan Ngọc, không thể mắc những lỗi sơ đẳng kiểu ấy.

Còn gì nữa? Một người không mấy kỹ tính cũng có thể nhặt ra cơ man những “thao tác” kiểu như thế của ông. Nào món ăn Trung Quốc thích chế biến cầu kỳ, bày biện rườm rà, khoác danh màu mè điệu đàng, mất hết cả bản chất… Nào tranh vẽ Trung Hoa chỉ được vẽ khi đã gạt bỏ đối tượng thực tại khỏi tầm mắt, chỉ thích vẽ trong hồi ức và suy tưởng, vẽ xong rồi thì từ chối đóng vào khung, chỉ thích cuốn vào mở ra như những chuyến du lịch huyễn hoặc… Nào ông Khổng Tử rất giỏi về nhạc, do vậy có thể nói hầu như tối đại đa số các nhà Nho Trung Quốc cũng rất giỏi nhạc họa, còn các nhà Nho Việt Nam thì không… Nào dân Tàu tất thảy đều tập viết chữ Nho từ lúc 5 tuổi, hai tuần đầu chỉ mặc quần đùi vận khí tay không, hai tuần sau chỉ tập cầm bút cho chắc, thầy giật không rời, rồi hàng tháng sau chỉ xem mà chọn bút pháp, vẽ gì viết gì đều phải vận khí dồn gân… Ôi chao, tôi không thể kể hết những cái oái oăm kỳ cục mà ông Phan Ngọc liệt kê ra cả đống, đổ hết cho người Trung Quốc, rồi bảo họ kỳ cục lập dị, xa rời thực tiễn!

Những hành động phi thường, những sắc màu huyền bí, những thao tác trang điểm nâng cấp… cũng là một trong những khuynh hướng hấp dẫn để con người làm phong phú thêm cho đời sống của mình? Thực tế đời sống chẳng khản cổ kêu gọi phải mở rộng đường biên văn hóa đó là gì? Tại sao sách kỷ lục Guiness lúc nào cũng bán chạy, và ai cũng muốn lập một kỷ lục gì đó để được ghi tên mình trong đó? Tại sao các Pharaoh cứ ra sức xây những kim tự tháp khổng lồ không ai đọ được để quàn thể xác và linh hồn? Tại sao các chàng trai cứ phải cố công tìm kiếm những món quà thật vô tiền khoáng hậu để trao tặng các cô gái, ngõ hầu chứng tỏ được tình yêu trời biển của mình? Chẳng lẽ ông Phan Ngọc không hiểu rằng, con người là loài duy nhất luôn biết quý trọng và khao khát sáng tạo ra những giá trị tinh thần bên ngoài giá trị vật chất tầm thường? Rằng khuynh hướng vươn tới những cái phi thường cũng là một trong những bất biến dị biệt của đặc tính người? Nếu người Việt Nam chúng ta không có đủ công sức và thì giờ để vươn tới những giá trị phi thường như thế, thì là do hoàn cảnh và điều kiện lịch sử, chứ đâu phải vì chúng ta không biết trân trọng giá trị những thành tựu muôn mặt của các dân tộc khác? Ðúng, chúng ta biết yêu quý chăm chút những giá trị thân thương gần gũi của riêng mình, và chúng ta dám kiêu hãnh với những gì mình đã đạt được, nhưng không vì thế chúng ta bảo chỉ có của mình mới quý, còn của người toàn là hoang dâm vô độ. Ông Phan Ngọc nên nhớ, không phải chỉ có nhà giàu mới dễ kiêu ngạo, mà trong giới bần hàn cũng lắm kẻ lưu manh đầy bụng tham sân si.

Những thao tác giả trá của ông Phan Ngọc vừa tinh vi vừa trắng trợn, lại nhan nhản như đất. Tôi chỉ có thể nói một cách vắn tắt: Ông Phan Ngọc chỉ toàn lấy những hình ảnh kỳ lạ, những con người sự vật đã đi hết tầm tưởng tượng (mà trong một cộng đồng dân cư dày đặc, liên tục, chồng chất như Trung Quốc thì dễ hiểu là chúng có vô cùng nhiều), dùng các phép tu từ để nâng chúng lên thành kỳ quái, rồi nhanh chóng quy nạp rằng dân Tầu ưa lập dị, đặng dễ bề ca ngợi cái nguyên sơ, đơn giản của người Việt đã được ông thô sơ hóa đến mức ngô nghê. Ông làm thế để được cái gì? Ðể mọi người tin rằng ông là nhà ái quốc vĩ đại? Hay ông làm thế để chứng tỏ mình có một bản lĩnh cao cường, “bần tiện bất năng di, uy vũ bất năng khuất”? Thưa ông Phan Ngọc, lòng yêu nước, chí thương nòi nếu có thì nó phải được biểu hiện bằng sự gắng công bồi đắp, dâng hiến… nó tự nhiên lắm, không cần phải xõa tóc rên rỉ mới có. Bản lĩnh lớn, nhân cách lớn muốn được công nhận thì phải mài rũa, rèn luyện mới phần nào kết đọng. Còn cái lối khăng khăng “mục hạ vô nhân” thì cùng lắm cũng đến được cỡ AQ của văn hào Lỗ Tấn mà thôi. Chúng tôi yêu nước, yêu văn hóa Việt Nam một cách đàng hoàng; chúng tôi biết dân tộc mình còn nhược tiểu, còn nhiều mặt lạc hậu, xã hội mình còn lắm nỗi bất công, còn nhiều kẻ ăn rồng cuốn nói rồng leo làm mèo mửa, và chúng tôi đang phấn đấu để dần dần loại bỏ những oái oăm bất cập đó. Không muốn bị đồng hóa vào bất cứ thứ văn hóa ngoại lai nào khác, nhưng chúng tôi vẫn biết kính phục thực sự điều hay, vẻ đẹp của các bạn láng giềng, của cả nhân loại.

Ðôi lời cực nhọc, chắc ông khó nghe, nhưng biết làm thế nào được. Bất thiệp đến như những lời này của chúng tôi thật cũng là bất đắc dĩ quá.

T.B.: Tôi viết bài này trong tâm trạng bức xúc, do vậy rất khó tránh được sự nóng nảy. Sau khi gửi bài rồi, tôi lại bỗng bội phần xót xa, không phải vì những quan điểm mình đã bộc lộ, mà vì cảm thấy có gì đó hơi quá nặng nề, quá cay nghiệt. Liệu mình nói với một ông già đã từng thăng trầm đủ kiểu những lời muối xát vậy, có hay không? Có thể Gs Phan Ngọc cũng chỉ vì quá hăng hái bảo vệ nền văn hóa Việt Nam mà thiếu đi sự tỉnh táo và công tâm cần thiết chăng?

© 2005 talawas