Với tôi, “Phân tích sai lầm của Bùi Tín” là một bài thật sự hay mà đã lâu mới được đọc, không phải chỉ vì sự thâm thúy, ý nhị của người một cao niên, mà còn ở giá trị học thuật-thực tiễn của nó nữa.
Tuy nhiên, cũng xin trình bày vài ý:
1.
Dù không phải hoàn toàn đồng ý với diễn giải của Bùi Tín [1] , tôi không nghĩ bài viết của ông “đầy chất học trò” hay “thể hiện sự nôn nóng của con nít trong tư duy xã hội”.
Đúng như những gì Phạm Toàn muốn dẫn dắt, xã hội Việt Nam chưa được chuẩn bị đầy đủ để có những đổi thay cách mạng tận gốc rễ, nhưng điều đó không có nghĩa là không “nôn nóng kiểu con nít” để bình chân như vại mà đợi chờ sự đổi thay đó theo kiểu ban phát.
Nhiều người có thể sẽ lập luận rằng họ không bình chân như vại, họ đang thúc đẩy trên mặt trận tri thức, văn hóa đó chứ. Điều đó hoàn toàn đúng, nhưng nó sẽ từ cái đúng trở thành cái sai nếu xem việc người khác thúc đẩy một mặt trận khác ngoài mặt trận của mình là sai. Chẳng hạn, nói rộng ra một vấn đề có liên quan, là chuyện của những người đối lập: nếu họ “biết” nhận thức bối cảnh hiện nay của Việt Nam thì họ không nên “nôn nóng kiểu con nít”, nhưng nếu không có cái mặt trận “nôn nóng” của họ từ mấy chục năm nay mà chỉ có cái cục diện phẳng lặng của những người “nhận thức sâu sắc” bối cảnh Việt Nam, thì không chắc có ngay cả cái bối cảnh “dân chủ” cải lương và bị bóp méo như hiện nay chứ đừng nói chi đến một nền dân chủ thật sự.
Cái nôn nóng của Bùi Tín là nôn nóng loại đó.
2.
Triết lý cái trung tiện của Phạm Toàn lạ và đặc sắc. Thế nhưng xin hãy nhớ rằng cái trung tiện đó, theo đúng dẫn chứng của ông, từ người phụ nữ bình thường cho đến “ông thủ trưởng có học vị học hàm gấp bốn lần tác giả”, đều phải “tiện” một cách lén lút hoặc ở chốn riêng tư. Phải chăng bằng những ví dụ được nâng lên thành triết lý này, Phạm Toàn đã vô tình cho thấy một vấn nạn của giới trí thức và tinh hoa Việt Nam hiện nay: vì đã là “tiện” nên chỉ có thể len lén hoặc ở chốn riêng tư với nhau mà thôi! Mà đã len lén hoặc ở chốn riêng tư với nhau thì có thể chỉ như ý kiến của Hà Minh, năm mươi năm nén lại, “cuối cùng lộn ngược lên trên rồi bật ra thành một cái ợ”.
3.
Cái sai động thái của Bùi Tín chính là việc nêu “đích danh” một số người. Nhưng tôi nghĩ thế này, nếu việc nêu đích danh đó vào thời điểm trước hoặc sau Đại hội X, thậm chí là trước Tết vừa rồi, có thể có những người sẽ hồ hởi vì được nêu tên; còn hiện nay, điều đó khiến có những người phiền lòng. Đơn giản, cơn bão đàn áp đối lập đã có tác dụng tức thì lên nhiều trí thức – một điều không thể tránh khỏi.
Có điều là sự không thể tránh khỏi này có lẽ “đậm” đến nỗi đáng ngạc nhiên: gần đây, toàn bộ các diễn giả Việt Nam nhận lời tham gia hội thảo của Viện Goethe về một đề tài liên quan đến Việt Nam đã nhất loạt rút lui ngay trước khi nó khai diễn; Chủ nhiệm Đoàn luật sư Hà Nội cho rằng giới luật sư nơi đây (?) bất bình với Nguyễn Văn Đài và Lê Thị Công Nhân vì hành động của hai người này có thể gây khó khăn cho họ; nay thì đến lượt việc nêu tên của Bùi Tín gây khó chịu.
Khó chịu cũng có thể đúng nhưng lo sợ thì thái quá. Những người mà Bùi Tín nêu tên có thể xem như thành phần tinh hoa hàng đầu – “tinh hoa của tinh hoa”, họ đã từng lên tiếng mạnh mẽ, từng nói đến con đường dân chủ-xã hội, nhưng không vì thế mà chính quyền toàn trị đã đàn áp họ như đàn áp những người đối kháng. Việc đàn áp đối với tập thể những tên tuổi như vậy, chỉ vì bàn luận học thuật công khai chứ không đối lập, không đảng phái, có nghĩa là sẽ châm ngòi nổ cho nhận thức phản kháng trong xã hội. Giới toàn trị biết điều đó và sẽ không hành động dại dột.
4.
Tôi đồng ý với Phạm Toàn trong ý tứ của ông ở chuyện “ở ngoài nước thì mạnh mồm…”. Tuy nhiên, như những gì đã nói ở trên, tôi cho rằng việc ông xâu kết các sự việc là hơi thái quá, dù là trong bối cảnh đàn áp lúc này.
Tôi hoàn toàn không nhắm riêng đến ý kiến của Phạm Toàn, nhưng nói chung, khi bất kỳ ai tự thấy mình có tâm huyết với sự nghiệp chuyển biến dân chủ của đất nước, đều cần phải hành xử đúng trong thời điểm hiện nay.
Về mặt đạo đức, lúc gian khó nhất là lúc cần đến sự động viên, hậu thuẫn nhất cho lẫn nhau, chứ không phải là lúc “khẳng khái” khẳng định mình đúng nên mình an toàn, người ta sai nên người ta chịu hậu quả, và cố tách mình ra, đứng lên trên tầm của những người đang gặp nạn đó – như một vài ý kiến tôi đọc thấy trên net.
Về chính trị, sự phối hợp trên nhiều mặt trận là nhất thiết phải có (tôi thẳng thừng xem những người chỉ biết có mặt trận của mình, công việc của mình mà dè bỉu hoặc công kích mặt trận, công việc của người khác, là những người thiển cận). Vào những lúc gian khó nhất, sự phối hợp đó càng cần thiết nhất, càng nên có những mũi công kích mới bổ sung và thay vào cho những mũi đã có hay đang yếu thế.
Tôi nghĩ việc mà Bùi Tín muốn làm, muốn có, thông qua bài viết của mình là vậy: mở lại cuộc thảo luận về xu hướng dân chủ-xã hội để cổ xúy và ủng hộ xu hướng này trong Đảng và trong nhận thức chung… Đó là một mặt trận trong tổng thể những mặt trận nhằm chuyển hướng dân chủ. Đó là một mũi công kích hiệu quả mà chính giới tinh hoa trong Đảng cần phải tạo ra để chuyển hướng dân chủ, và giới tinh hoa ngoài Đảng cần phải ủng hộ.
Vào lúc giới bảo thủ, đứng đầu là bộ máy công an, an ninh đang mở đợt tổng tấn công vào phong trào dân chủ và dằn mặt phe cải cách; vào lúc nội bộ giới chóp bu bắt đầu hé lộ công khai những bất đồng và tranh chấp [2] , thì việc hậu thuẫn cho xu hướng cấp tiến trong Đảng bằng áp lực tri thức là cần thiết và kịp thời.
5.
Thực tế thì ngoài sự bất bình đối với động thái của Bùi Tín, Phạm Toàn chính là đã tham gia vào cuộc bàn luận đó thông qua những lý giải của ông trong bài viết, một cách đặc sắc. Mong rằng đó chính là sự mở màn cho những bàn luận tiếp theo chứ không phải là lời kết thúc cho bài viết của Bùi Tín.
© 2007 talawas
[1]Các vị đều là những người cao niên hơn tôi, nhưng xem được phép bỏ đi chữ “ông” ở đầu mỗi tên, vì vừa hơi rườm vừa có khi bị hiểu như một sự biểu thị thái độ trong danh xưng.
[2]Sau Hội nghị Trung ương 4, ngay bên ngoài tư dinh của Thủ tuớng Nguyễn Tấn Dũng tại TP. Hồ Chí Minh bom đã phát nổ, dù không nghiêm trọng. Không hề có cáo buộc nào là từ bàn tay “phản động”, vậy một nơi được canh phòng cẩn mật như thế, còn ai ra mà làm được chuyện đó? Tin này được công khai (lại bằng cách mượn miệng người khác) vào thời điểm đàn áp căng thẳng phe đối lập và ông Dũng đang bị người Việt hải ngoại “kêu réo” một cách dữ dội là “Thủ tướng công an”.
Tổng Bí thư Nông Đức Mạnh thì công khai ngăn cản “trò chơi dân chủ” nào đó ở Quốc hội khóa mới, những tinh hoa của Đảng tự ứng cử được lệnh phải rút lui hết, rồi “lây” sang tinh hoa ngoài Đảng, đến mức dù ai cũng “tự” rút nhưng ông Võ Văn Kiệt vẫn nói đến việc “tìm hiểu kỹ hơn”, “nguyên nhân thật sự”! Có lẽ ông Kiệt không nói khơi khơi vì không lẽ người của ông trong bộ máy cao nhất chịu khoanh tay ngồi nhìn.
Mới đây thôi, theo thông tin của Bùi Tín, tại phiên toà xử Linh mục Nguyễn Văn Lý, đã có tranh cãi ngay trước giờ khai mạc giữa người của Bộ Ngoại giao, Bộ Công an và Bộ Tư pháp về việc thu xếp cho ra sao các nhà ngoại giao và báo chí ngoại quốc tham dự. Chóp bu của những bộ này là những thế lực như thế nào trong Đảng, ai cũng rõ…