trang chủ talaCu ▼ 2005 – 2008 2009 – 2010 Ý kiến ngắn spectrum sách mới tòa soạn hỗ trợ talawas
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đinh Bá Anh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Minh Ngọc
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Lưu Linh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Diễm Chi (2822)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Nguyễn Đăng Thường
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đào Nguyên (3097)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Hoàng Ngọc Hiến
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Thơ và Thơ Trẻ
2.11.2008
Hoàng Hưng
Giáo dục
2.11.2008
Nam Đan
Lịch sử
2.11.2008
Jorn Rusen
talawas chủ nhật
2.11.2008
Walter Skrobanek
Tủ sách talawas
1.11.2008
Nguyễn Mộng Giác
Tôn giáo
1.11.2008
Walter Russel Mead
9.9.2002
Ngô Tự Lập
Vâng, đúng là tổ chức ngôn ngữ tạo nên tính thơ
 

Quốc Việt đã rất đúng, và đó có lẽ là điều duy nhất thuyết phục, khi khẳng định rằng “Ngô Tự Lập đã không đánh đổ được luận điểm của tác giả Phan Ngọc”. Ðúng, Ngô Tự Lập đã không đánh đổ được Phan Ngọc. Ðó là vì hai lẽ:

Trước hết, người ta chỉ có thể đánh đổ những luận điểm đứng được, trong khi luận điểm của Phan Ngọc thì không có khả năng đó. Xin nhắc lại một nguyên tắc sơ đẳng: để phủ định một kết luận, người ta chỉ cần đưa ra một trường hợp sai. Với định nghĩa của Phan Ngọc, khi tôi đưa ra ví dụ câu đối, để bảo vệ nó, ông Quốc Việt buộc phải chứng minh rằng: (i) Câu đối không đáp ứng các điều kiện của định nghĩa (thiếu ít nhất một trong hai điều kiện quái đản, và bắt người tiếp nhận phải nhớ, phải cảm xúc và, phải suy nghĩ); hoặc (ii) Mọi câu đối đều đáp ứng các điều kiện của định nghĩa và đúng là thơ. Ðiều này Quốc Việt không hề làm và tôi tin chắc không thể làm được. (Xin nói thêm rằng nếu Quốc Việt chứng minh được rằng những ví dụ tôi đưa ra đều sai thì vẫn chưa đủ để khẳng định rằng định nghĩa của Phan Ngọc đứng được: để khẳng định một kết luận người ta phải chứng minh được rằng nó đúng với mọi trường hợp).

Thứ hai, Quốc Việt đã (cố tình hay hữu ý ?) mô tả không đúng cái gọi là “mấu chốt” trong luận điểm của Phan Ngọc. Ông Phan Ngọc nói “Thơ là một cách tổ chức ngôn ngữ hết sức quái đản…” chứ không phải là “được quy định bởi” như trong cách mô tả của ông Quốc Việt. Nếu Phan Ngọc nói “Thơ được quy định bởi…” thì tôi đã không phản đối. Có điều, tôi cho rằng ngoài tổ chức ngôn ngữ, thơ còn được bị quy định bởi một loạt yếu tố khác như tu từ, ngữ nghĩa, trình độ và tâm lý người đọc…(Chính vì lẽ đó, tôi chọn câu thơ của Dương Tường “Tôi đứng về phe nước mắt”. Trong trường hợp 1 và 3, nội dung văn bản tuyệt đối giống nhau, còn nếu đọc thì cả ba trường hợp 1, 2, 3 đều không có gì khác. Cái khác ở đây là văn cảnh được quy định bởi đầu đề hoặc những mô tả bên ngoài văn bản. Xin Quốc Việt nhớ lại cho rằng tôi viết “Trong trường hợp này…” chứ không phải là “Trong mọi trường hợp”).

Tôi cho rằng người ta có thể định nghĩa thơ bằng nhiều cách khác nhau, với nhiều cách tiếp cận khác nhau, trong đó có cách tiếp cận theo quan điểm cấu trúc. Trong bài viết của mình tôi phản bác định nghĩa của Phan Ngọc chứ không phản bác một định nghĩa theo quan điểm cấu trúc. Hơn nữa, ở đây Quốc Việt lại có một nhầm lẫn khác: cái “tổ chức ngôn ngữ” chỉ là một phần của cấu trúc tác phẩm mà thôi.

Một định nghĩa thơ dù trên quan điểm nào cũng có thể và chỉ có thể chấp nhận được nếu như nó cho phép phân biệt thơ với các loại văn bản khác. Những chứng minh của tôi cho thấy rằng định nghĩa của Phan Ngọc không làm được điều đó. Nói rõ hơn, nó cho thấy rằng mọi thể loại văn học đều “là một cách tổ chức ngôn ngữ hết sức quái đản để bắt người tiếp nhận phải nhớ, phải cảm xúc và, phải suy nghĩ do chính hình thức tổ chức này.” Vì thế, định nghĩa thơ dựa trên “cách tổ chức ngôn ngữ” phải chỉ ra đặc điểm về tổ chức ngôn ngữ mà thơ và chỉ thơ mới có, hay nói như Quốc Việt, phải chỉ ra “chuyện quái đản ấy là gì“. Nếu không, làm sao luận điểm của Phan Ngọc có thể đứng được để có thể bị “đánh đổ”?


Về bản chất, Quốc Việt cũng đã phủ nhận định nghĩa thơ của Phan Ngọc khi viết : “Thế thì liệu có một kết luận hợp lô gích hơn: chính các yếu tố tổ chức ngôn ngữ đã tạo nên ấn tượng thẩm mĩ và tính thơ của văn bản?1“. Như vậy, trong quan niệm của Quốc Việt, các yếu tố tổ chức ngôn ngữ đã tạo nên “tính thơ” chứ không phải tự thân nó là“tính thơ”, tức là cái bản chất của thơ mà Phan Ngọc và tôi đang cố gắng định nghĩa. Lời khẳng định này có lẽ còn phải bàn thêm, nhưng nó cho thấy rằng Quốc Việt đã có sự nhầm lẫn đáng tiếc. Nó tương tự như sự nhầm lẫn giữa định nghĩa “hội trường là nơi để hội họp” với việc khẳng định rằng “cấu trúc của toà nhà tạo nên tính năng của một hội trường” vậy.

Vâng, đúng là cấu trúc toà nhà (và những yếu tố khác như vật liệu, địa điểm, màu sắc, trang thiết bị…) tạo nên tính năng của một hội trường.

Vâng, đúng là tổ chức ngôn ngữ (và một số yếu tố khác) tạo nên tính thơ.

© Talawas 2002

———–
1 Ngô Tự Lập nhấn mạnh.

 
© talawas 2026