Tôi ăn bún bò ở nhiều nơi, nhưng ít thấy nơi nào ngon. Năm ngoái ra Huế, ăn thử bún bò ở vài quán thì thấy rằng tô bún rất ít thịt bò, thậm chí có quán chỉ toàn thịt heo. Bạn tôi lý giải rằng, thịt bò đắt hơn thịt heo nên người nấu dùng thịt heo cho lợi, và mỗi tô chỉ có giá khoảng 5 ngàn thì làm sao mà nấu cho ngon được. Và như thế, các tô bún ấy chỉ leo đến được dưới chân đèo Hải Vân thì hết… xăng, không qua nổi ngọn đèo để đến “khẩu vị chính thống” của Huế. Vậy có lẽ nên gọi chúng là bún bò “Hải Vân trở ra” thay vì bún bò Huế chăng? Còn tô bún bò “Mụ Rớt” danh trấn thiên hạ ngày xưa thất truyền rồi sao? Có người cho rằng, tất cả các món ngon vật lạ, từ các món nấu cho đến các loại rau quả, trái cây… ở khắp miền đất nước, thì chỉ có ăn ở chợ Bến Thành của Sài Gòn là ngon hơn hết, ngon hơn cả nơi chính gốc của chúng. Ðơn giản là vì những món ấy đều được người địa phương chọn lọc từ những thành phần ưu hạng để mang về Sài Gòn bán cho được giá. Ngẫm lại thì quả là có lý, tuy rằng đó là cái lý của túi tiền.

Một tháng trước đây khu vực tôi ở có một quán ăn mới khai trương, có tên là bún bò Gia Hội. Tôi ghé lại ăn ngay buổi sáng sớm đầu tiên, quả là khá ngon, và rẻ. Mỗi tô chỉ có giá 6 ngàn. Tôi rất hài lòng về tô bún nên bắt chuyện làm quen với anh chủ quán. Hai hôm sau tôi ghé lại khoảng 9 giờ sáng, tô bún nhìn vẫn ngon như hôm trước nhưng tôi lại không thấy ngon miệng. Lý do là vì khách đông nên quán quá bẩn. Xương xẩu, lá gói chả và nhất là những mảnh giấy vệ sinh nằm la liệt, lổn nhổn trắng xóa cả sàn nhà, trên bàn thì đổ đầy nước dùng, nước mắm, ớt, hành, vỏ chanh… đến nỗi tôi không còn chỗ để đặt chân mà không phải giẫm lên rác. Thấy tôi lúng túng, anh chủ quán phân trần rằng quán mới mở nên còn nhiều sơ xuất không được như ý. Tôi bèn góp ý với anh rằng nên mua cho mỗi bàn một cái giỏ đựng rác, và cột ngay dưới chân bàn cho khách sử dụng, cứ mỗi lúc lại đem đi đổ (trước đây tôi cũng đã đề nghị với 5 quán ăn khác như thế và họ cũng đồng ý thực hiện). Vài hôm sau ghé đến, tôi thấy mỗi bàn đều có một cái giỏ rác nhựa mới toanh cột dưới chân bàn như lời đề nghị, nhưng quán vẫn bẩn không kém mọi khi. Có nghĩa là không ít người vẫn tiện tay xả rác xuống sàn nhà mà không đoái hoài gì đến cái giỏ nằm sờ sờ dưới chân bàn. Chính mắt tôi chứng kiến điều đó, và tôi nghĩ các bạn cũng từng chứng kiến như vậy. Có nhiều người ăn vận lịch sự ra vẻ “con nhà” vẫn bỏ quên chức năng của những chiếc giỏ rác xinh xinh xanh đỏ ấy. Tôi lại tài lanh hiến kế cho anh chủ quán một lần nữa, hãy cử ra một nhân viên chuyên lo về việc vệ sinh, sắm cho người ấy một cái cây gắp và một cái bao để thỉnh thoảng đi nhặt rác và lau bàn trong quán, cứ mỗi 10 phút một lần. Nhưng anh lại bảo rằng làm như thế khác nào đuổi khéo khách đi. Vả lại, quán mà sạch sẽ quá thì người ta lại không vào vì ngại bị “chặt” (?). Trời ạ, nếu thế thì đành thua rồi sao? Tôi lại đề nghị anh kẻ lại cái bảng quảng cáo ghi rõ các yếu tố như sau: NGON, ÐẸP, SẠCH VÀ RẺ – MỖI TÔ VẪN 6 NGÀN. Và hãy viết một tờ giấy có dòng chữ: XIN VUI LÒNG BỎ RÁC VÀO GIỎ cùng một mũi tên ( → ) chỉ xuống vị trí của giỏ rồi dán lên bàn. Nhưng anh đáp lại tôi bằng cái nhìn như có ý trách rằng tôi là thằng cha “nhiễu sự”, hay có thể diễn giải cái nhìn ấy ra thành, “Ăn thì ăn, không ăn thì xéo!”. Tôi hiểu rằng mình đã thất bại, trả tiền ra về, dù lòng rất ấm ức!

Tôi nhớ rằng, ngày xưa, trừ những restaurant sang trọng dọn khăn ăn cho khách dùng, thì không có quán ăn nào dùng khăn cả. Mọi người dùng khăn mu-soa của mình trong khi ăn. Có quán thì để mỗi bàn một tệp giấy cắt nhỏ, mỗi mảnh chừng một bàn tay để cho khách dùng lau muỗng đũa, và nhiều người dùng nó lau miệng như khăn ăn. Vài năm trước đây xuất hiện các cơ sở làm khăn lạnh phục vụ các quán, khăn lạnh được bỏ trong bao ni-lon, và các quán tính thêm khách một khoản tiền nhỏ (thường là 1 ngàn). Gần đây có nhiều dư luận trên báo chí lo ngại về vấn đề vệ sinh của quy trình làm khăn. Vì lý do đó có những quán ăn tự làm khăn cho khách, đây có lẽ là phương cách đáng tin cậy về mặt vệ sinh. Nhưng phần đông thì các quán ăn vẫn đặt hàng từ các cơ sở làm khăn. Sau một thời gian, những người buôn bán bình dân vì sợ mất khách, vì không muốn khách hàng phải chi trả thêm một khoản tiền cho khăn lạnh, nên đã sử dụng loại giấy vệ sinh (toilet paper). Và từ đó, hiện tượng dùng giấy vệ sinh làm khăn ăn có mặt khắp nơi trên đất nước. Người ta còn hợp thức hóa sự có mặt cuộn giấy vệ sinh trên bàn ăn bằng cách chế ra một hộp nhựa đựng nó, để khi đặt lên bàn thì cuộn giấy đã có một tư thế thật đĩnh đạc.

Tôi nghe nhiều khách ngoại quốc và Việt kiều kinh ngạc và than phiền về chuyện này. Nó không chỉ là sự sai trật về mặt vật lý mà thôi (được chế tạo với chất lượng và cấu hình để dùng cho việc này mà lại được dùng cho việc khác), mà còn mang đến một cảm giác nhớp gớm về mặt tâm lý, đặc biệt đối với những người nhạy cảm, hay những người lỡ bị trời cho giàu trí tưởng tượng. Làm sao mà có thể nuốt cho vô khi vừa dùng bữa vừa thả trí tưởng tượng đến một không gian ẩn mật mà mình hay ai đó đang trầm tư bên một cuộn giấy như thế! Chưa kể là có nhiều nơi lại áp dụng chính sách tiết kiệm bằng cách dùng giấy dổm xanh đỏ nhiều màu như ngàn hoa khoe sắc trong hội hoa đăng! Có phải cảnh tượng nhếch nhác, bẩn thỉu từ những mảnh giấy kia cũng là một trong những hiện tượng xấu ảnh hưởng đến bộ mặt của đất nước? Có thể đó cũng là một trong các chi tiết của “câu chuyện đường xa” mà du khách ngoại quốc sẽ nhớ về, hay sẽ kể lại làm quà cho bạn bè, người thân về quê hương thân yêu của chúng ta. Dù không có ác ý thì nó cũng hiện diện như một chuyện tiếu lâm đen. Thiết nghĩ, “quán bụi” chỉ nên là “bụi mà đẹp” trong ý nghĩa văn hóa thôi, chứ không nên để nó mang ý nghĩa cụ thể về tình trạng nhếch nhác trong mắt nhìn, và bất an trong vệ sinh. Tôi chắc rằng mọi người đều ý thức được tình trạng này, nhưng lý do phải chấp nhận là vì bị đặt vào thế không có sự chọn lựa. Ðã qua rồi thời kỳ khó khăn mà chúng ta phải ăn để sống, phải ăn để no. Ðã đến lúc nhu cầu ăn uống cần được nâng cao hơn: ăn ngon, ăn sạch và ăn đẹp, phải không nào?

Ở phương Tây người ta sử dụng nhiều loại khăn có chất liệu là giấy khác nhau như: kneelex (khăn giấy lụa dùng lau mặt); napkin (khăn giấy dùng thay khăn ăn), hiện nay loại khăn này được bán với giá không quá đắt, chừng 6.300 đồng cho một tập 100 miếng ở các siêu thị, hay nói cách khác là 63 đồng cho một miếng; paper towel (khăn lau tay thường để trong nhà vệ sinh, hay được dùng để lau các vật dụng khác như lau bàn, lau kiếng…); và sau cùng là toilet paper (giấy cuộn để lau…, thôi tôi đỏ mặt rồi nên không dám giải thích). Hỡi đồng bào ơi, mình đã dùng sai chức năng của loại giấy cuộn này rồi!!!

Lý giải như thế nào đây? Có phải hành vi xả rác bừa bãi là thói quen, hay tệ hơn nữa, là hành vi có ý thức mà vẫn làm của một bộ phận lớn người Việt? Có phải đây là một vấn nạn nằm trong phạm trù văn hóa thường được gọi là thái độ mặc-kệ-nó? Mình (tôi và bạn) có nên tài lanh để rón rén đề nghị phát động một phong trào đặt giỏ rác cho các quán ăn trong cả nước, và sử dụng khăn giấy napkin thay cho giấy vệ sinh như hiện nay không? Có nên phối hợp giữa các Bộ Y tế, Bộ Thông tin Văn hóa, Bộ Giáo dục… để phát động một phong trào thiết thực ấy trên các phương tiện thông tin đại chúng như TV, báo chí, và ở nhà trường chăng? Hoặc bạn có tìm được một giải pháp nào khác cho vấn nạn này đây?

Mình đã từng tự hào khi dùng hai từ văn hóa và văn minh trong nhiều trường hợp khác nhau, từ văn minh Ðông Sơn đến văn hóa ẩm thực, từ văn hóa Lý Trần đến văn minh Trống Ðồng đến khu phố (thôn, ấp, xã…) văn hóa… thì có lẽ mình cũng nên cần có thêm một nền văn hóa nữa cho bộ mặt và sức khỏe của cộng đồng, xin tạm gọi nôm na là: Văn hóa sử dụng giỏ rác, và một nền văn minh khác tạm gọi là: Văn minh sử dụng đúng chức năng của các loại khăn giấy. Bà con ơi, mình phải trả giấy vệ sinh về đúng vị trí phục vụ của nó ở trong nhà vệ sinh thay vì trên bàn ăn thôi!

26.10.2004