Ðấm bốc là một môn thể thao kết hợp cả công lẫn thủ, chiến thắng đáng kể nhất là hạ đo ván đối phương, tệ ra cũng thắng điểm, nói chung là không có hòa.

Phê bình văn học vốn lấy hòa làm chính nên thiếu hấp dẫn tuy nghe nói là mang tính nhân văn. (Thật ra môn phê bình không dùng tới tay chân nhưng chấn thương cũng rất đáng kể. Chẳng thế mà mặt người chơi đều vêu lên cả.)

Hôm nọ tôi có viết một đoạn ngắn trao đổi với Nguyễn Quang Lập về Nguyễn Thanh Sơn, trên tinh thần gắng tránh vụ đấm bốc. Nhưng rút cục, bây giờ cũng thấy một cuộc ra tay, đầu tiên là Sơn Vàng nhằm vào Sơn Xanh (mượn ý của Phạm Xuân Nguyên), sau đó mọi người lại nhè vào đầu Sơn Vàng.

Tinh thần đấu bốc làm cho mọi người hưng phấn hẳn lên, sinh động hẳn lên, chẳng kém cảnh nhà thủ trưởng bị đánh cắp.

Trò vui này chắc mới mở màn, tôi đoán thế. Nhưng kinh nghiệm của các cuộc tranh luận văn học ở xứ mình thì từ trước đến nay đều chẳng để lại gì ngoài vài dòng trong văn học sử. Rút cuộc, những cuốn sách như “Thi nhân Việt Nam” mặc dù còn rất nhiều non nớt nhưng vẫn trụ được với thời gian chứ bao nhiêu cãi vã của những bậc thầy hùng biện chỉ tốn thì giờ của một thế hệ nào đó.

Vì tất cả các cuộc cãi cọ đều nhanh chóng phóng ra khỏi địa hạt văn học. Mà khi không còn tính văn học nữa, các cuộc tranh luận của giới trí thức lại trở nên tẻ nhạt, thậm chí còn khó thưởng thức hơn màn chửi mất gà. Chẳng hiểu sao nó lại thường tuột khỏi văn học, những tranh cãi ấy ?

Nếu nghiêm khắc mà nhận xét thì Sơn Xanh chưa phải nhà phê bình văn học, điều đó thể hiện ra rất đầy đủ và dày dặn trong cuốn “Phê bình văn học của tôi”. Một cuốn sách rất hay, rất cần cho đời sống văn học, cũng như “Chân dung và đối thoại” của anh Trần Ðăng Khoa trước đây. Nhưng để trở thành sách phê bình thì như thế chưa đủ. Bởi vì cuốn sách chỉ là tập hợp những suy nghĩ tản mạn với tư cách một bạn đọc tâm huyết, đại diện cho một cá nhân, thấy hay chỗ này, thấy dở chỗ kia, ta nên thế này, ta phải thế nọ. Tất cả những bạn đọc thông minh đều viết được theo lối ấy, và chỉ có thể viết được về văn chương kiểu Vương Trí Nhàn như thế. Nguyễn Thanh Sơn sẽ còn mất rất nhiều thời gian, và điều đặc biệt là anh phải có một con đường phê bình thuần khiết, nếu như anh không muốn dừng lại ở kiểu phê bình của độc giả nghiện sách thích tranh luận với các nhà văn. Không ai dám dạy đời anh, nhưng sự thật là anh đang cần thời gian.

Ðến lượt Sơn Vàng, mục tiêu anh nhằm vào “lớp trưởng giả mới” chứ không phải là phê bình hay văn học, thậm chí không phải là Sơn Xanh. Mặc dù anh “đánh” có mục tiêu, điều này là rất đáng nể, nhưng mục tiêu ấy vốn của Ban Tư tưởng hay là Báo Văn Nghệ (không tính giai đoạn đăng truyện Nguyễn Huy Thiệp), hoàn toàn chẳng liên quan gì tới văn học.

Cuộc đấm bốc vui, lắm người tham gia. Nhưng trong thâm tâm nhiều người, vẫn mong những cuộc riêng cho văn học, phê bình với phê bình, lý luận và lý luận.

Nhưng mọi người lại bảo : “Tư duy lý luận không phải sở trường của ta”.

© Talawas 2002