1.
Thơ trẻ? Một tên gọi đầy cảm tính, chưa thể coi là thuật ngữ cần phải có. Thế nào là trẻ? Và già? Giới hạn tuổi của người sáng tác? Quan niệm mới về thơ? Thi pháp? Trong sáng tạo, tuổi hay phái tính không phải là điều quan trọng. Không phải vì tuổi đời người viết trẻ mà nhân nhượng với những bất cập nơi tác phẩm của họ. Cũng không phải vì người viết lăn lộn với chữ nghĩa lâu mà đòi ở họ những điều bất khả. Tất cả đồng đẳng trong trào lưu sáng tạo mà họ tạo thành.

2.
Ðọc các bài phê bình về (tạm gọi là) thơ trẻ của các đại gia trong làng thơ, chưa nói tới những bài chứa đựng cảm hứng phủ nhận, có cảm giác sự cổ vũ, ngợi khen các tác giả ‘thơ trẻ’ vẫn chưa được đặt trong thế bình đẳng?! Chuyện tuổi và chuyện thi pháp của người sáng tác vẫn lộn tùng phèo vào nhau. Tôi muốn tin rằng tôi sai.

3.
Và cũng có cảm giác tuyên ngôn của các tác giả ‘thơ trẻ’ trước hết là để tự thuyết phục. Nhớ thời Thơ Mới, những người tuyên ngôn nhiều là những người không làm thơ, hoặc giả làm thơ không thành công. Các tác gia được yêu thích nhất của thời này ít thấy ngôn về tác phẩm của mình.

4.
Khi đọc thơ, tôi không tin có ai lại mang các định nghĩa thơ trong từ điển hay trong trước tác của các nhà lí luận văn học ra mà khám xét bài thơ đó. Hình như, ngoài các định nghĩa đã được chuẩn hóa đó, người yêu thơ nào cũng có cho riêng mình một định nghĩa về thơ, khá là mù mờ, song phản ánh trung thực năng lực cảm thụ và tạng riêng trong cảm thụ. Thơ có ưu thế gần như là hội họa và âm nhạc, tác động trực tiếp, ngay lập tức. Không thể xem nhẹ năng lực đọc của người đọc. Âm vọng của một bài thơ, muốn nói gì thì nói, là sự cộng hưởng tâm trạng từ hai phía người viết và người đọc.

5.
Người viết và người đọc không thể đơn giản phủ nhận nhau. Người đọc không thể vì giới hạn hiểu và cảm của mình về thơ mà phang một thi phẩm và nhân thể phang luôn kẻ tạo ra nó. Nhưng người viết cũng không thể vì tính tân kì trong cảm thức hay kĩ thuật của mình mà lờ toẹt người đọc. Nên chăng việc đặt cho mình câu hỏi: Tại sao thơ mình bị coi là không phải thơ? Không phải lúc nào một tác phẩm để đời cũng cần thời gian mới được công nhận, cũng cần một khởi đầu tốt đẹp là bị lãng quên. Không ai yêu thơ thật sự lại đặt vấn đề thơ là để hiểu hay cảm. Mà ngay cả với truyện hiện nay cũng thế. Lúc sáu tuổi, tôi đọc và nhớ lập tức hai câu ‘long lanh tiếng sỏi vang vang hận – trăng nhớ Tầm dương… ‘ của Xuân Diệu: bảo là hiểu được và cảm được câu thơ đó ở tuổi đó, và những câu kiểu ‘nắng đã xế về bên xứ bạn’, hay ‘ở đây sương khói mờ nhân ảnh’, hay ‘một ngày biếc thị thành’, hay cấu trúc ‘sương rơi’… mà tôi cũng lần mò đọc hồi đó – là vớ vẩn. Làm gì có chuyện. Nhưng quả là tôi đã nhớ những câu thơ như thế cho tới bây giờ. Bỏ qua những hồi nhớ vô duyên, vấn đề còn lại: Thơ có cần được nhớ hay không? Thơ có thoát hoàn toàn khỏi ngôn ngữ và quy luật tiếp nhận ngôn ngữ hay không? Thơ có nên họa hóa và nhạc hóa không? Hay phi nhạc, phi họa, phi ý thức, trương nở, vá?

6.
Về lí thuyết, khi một trào lưu sáng tác định hình, nó đã chứa trong nó mầm mống tự hoại. Thơ Mới, thơ Sáng Tạo của Việt Nam mình, dù thế, sống hơi bị lâu. Cắt nghĩa điều này bằng vẻ đẹp của chúng e chừng chả có ý nghĩa gì. Phải xác định tâm thế xã hội mấy mươi năm chèn ép con người cá nhân từ đó đến giờ cho phép chúng tồn tại và còn được lải nhải mãi qua giọng vô khối nhà thơ tuổi đời còn trẻ. Thi pháp của họ là đồng dạng phối cảnh với thi pháp của các cụ F1, F2. Ðọc các cụ vẫn thấy hay. Ðọc con cháu các cụ, thấy mệt và nản.

7.
Các nhà thơ đang đưa thơ ca ra ngoài tính quy phạm của thơ Việt Nam trong dạng sách giáo khoa và tuyển tập thật đáng kính, đáng hoan hô. Song, xin hãy xác định gương mặt riêng bằng Thơ (với người yêu thơ, thơ không bao giờ được là thế phẩm); rồi lại xin xác định một cái tên, một thuật ngữ khác hơn là Thơ Trẻ. Sau thơ trẻ bây giờ sẽ có thơ trẻ nữa. Thôi để cái tên này, nếu nhất thiết phải có, cho con cháu.

8.
Xin nói thực, nhiều bài được gọi là thơ trẻ hiện nay tôi chả thấy vô thức ở đâu, chỉ thấy vô nghĩa, được tạo bởi từ (dĩ nhiên đã là từ thì phải có nghĩa). Ðể làm rõ ý mình, xin không phải đưa thí dụ. Chỉ xin thêm, tôi thích Ngựa biển của Hoàng Hưng từ khi nó ra đời, milimonglongtutquanchuithecongaquay với tôi là thơ. ‘Tôi muốn lấy đĩ’ là thơ. Tôi yêu Ly Hoàng Ly, Phan Huyền Thư, Nguyễn Quang Thiều, Ðỗ Kh., Thận Nhiên… Trương nở đẹp với tôi là thơ. Vá khéo với tôi là thơ. Và, tôi yêu tính im lặng, hiểu như một phẩm chất, của thơ.

9.
Nhân thể bàn ngang, đồng ý với Ngô Tự Lập rằng thơ không đối lập với văn xuôi, thơ hàm tâm trạng. Nhưng cho rằng có thể thay đổi trật tự ngôn ngữ trong một bài thơ thì e rằng… Thi sĩ có thể hoàn chỉnh một tác phẩm của mình nhiều lần, và mỗi tác phẩm ấy là một chỉnh thể. Song các biến thể của nó theo kiểu Ngô Tự Lập làm sao giữ được tác động như nhau. Ðọc dị bản đời mới ‘trèo lên cây’ của Ngô Tự Lập, khó nói rằng ‘tâm trạng’ trong nguyên bản được bảo tồn. Chua chát thì vẫn, nhưng còn đâu nỗi xót kia, và có vẻ hơi khiêu khích nhau đấy chứ! (Hì…)

10.
‘Thơ Trẻ’ có thể nói rằng là sự giải tỏa một ẩn ức của con người (Việt Nam) thăng hoa vào sáng tạo được không? Bắt đầu từ sự hình thành một tâm trạng xã hội mới dựa trên căn bản kinh tế mới. Ðặt cho tâm trạng đó cái tên ‘… đô thị hóa’ nghe to qúa. (Lại nhớ tới chữ quá độ của nhà mình). Thực tế ‘tâm trạng’ thơ hiện nay chưa mới, chỉ khác thời mới qua thôi. Liệu đây có phải là điều thi sĩ sẽ quan tâm nhiều hơn. Nếu không, mọi ngọ nguậy về hình thức đều thành xa xỉ.

11.
Các nhà thơ có thể dũng cảm nói rằng ‘Thơ tôi không dành cho bạn’. Nhưng người đọc thì muốn đọc thơ các bạn. Tội gì không đọc. Thể nào chúng ta cũng tìm được đường đến với nhau. Người đọc chả bao giờ thành nổi lực cản thơ. Lực cản thơ, nếu có, chính là thi sĩ. Thơ, về bản chất, không thể đại chúng. Nhưng nếu kiêu hãnh tự khép mình, trong hệ thống phát hành mạng, trong khuôn viên đại học, thì thân phận thơ sẽ là thân phận một Gaisa thời nay.

12.
Chối từ sự đồng sáng tạo, thơ không thể tự lôi mình mãi về phía trước.

21. 7. 2002