Thưa bác Lê Đạt, bắt đầu thời kì mở cửa, người Hà nội cũng bắt đầu cuộc chạy đua tìm kiếm lợi nhuận. Tất cả các cặp mắt đều hướng về đồng đô la. Sự thành đạt được đo bằng khối tài sản mà người ta kiếm được hay thô thiển hơn là những tấm bằng giả cả về nghĩa đen và nghĩa bóng. Đây có phải là logic bình thường sau nhiều năm vật vờ tem phiếu không? Nhiều người lo ngại rằng cuộc truy tìm đồng đô la sẽ nghiền nát các giá trị về đạo lí có từ hàng ngàn năm nay, linh hồn của nước Việt đang dần dần bốc hơi và biến mất. Khẩu hiệu được ưa chuộng hiện nay là kiếm tiền nhiều hơn, hưởng thụ nhanh hơn. Một bộ phận thanh niên lười biếng nhưng thích hưởng thụ. Tư tưởng của đa số người dân đơn giản được tóm gọn lại bằng hai suy nghĩ làm giàu và tranh thủ hưởng thụ. Mọi giá trị đạo đức xã hội đều bắt đầu từ đó. Kẻ nào có tiền là ông chủ. Nhận xét này có đủ khách quan không?



Muốn đánh giá đúng nền kinh tế thị trường không thể không nhắc lại đôi nét thời kinh tế bao cấp. Đó là giai đoạn của sự xếp hàng triền miên: xếp hàng mua gạo, mua tấm, mua mỳ, mua cả bo bo, xếp hàng mua mấy lạng thịt tem phiếu… xếp hàng để sống. Phụ nữ một năm mới được mua một quần, mà có khi còn phải bốc thăm, may ô nam giới cũng vậy. Đã có người tập Kiều:

Bắt phanh trần phải phanh trần

Cho may ô mới được phần may ô

Nhân đây tôi xin được kể một câu chuyện. Ai cũng biết G.S triết học Trần Đức Thảo là một người đãng trí và miệt mài đọc sách. Nhưng nghe thấy tiếng lọc sọc của xe bánh mì từ rất xa, thì dù lúc ấy có bận Kant hay Hegel ông cũng vội xuống lầu tìm đẩy xe bánh mì và lần nào cô mậu dịch cũng bán ưu tiên cho “bác đẩy xe” một xuất không phải xếp hàng!!!

Hà nội cả gái lẫn trai đều đơn điệu một mầu tem phiếu. Có thể nói thị trường đã đem lại cho Hà nội một sinh khí mới. Nó hoạt bát, sống động, nó làm ăn tấp nập khác hẳn. Như Hà nội gặp lạ mình Hà nội. Nói thế nào thì nói kinh tế thị trường, mặc dầu có những mặt trái của nó, so với nền kinh tề bao cấp là một bước tiến. Tôi cho kiếm tiền chẳng có gì xấu. Kiếm được nhiều tiền để dân giầu nước mạnh cũng phải được coi là một thành tích chứ. Hay anh dị ứng với tiền? Tôi thì không. Tôi có một kinh nghiệm: Những người làm giầu tử tế, nghĩa là bằng trí óc và mồ hôi của mình, những người đó thường tiêu pha rất chừng mực. Chỉ có đám chụp giật, ăn cắp của công cũng như của tư mới có thể ném tiền qua cửa sổ. Đám người này trong xã hội nào cũng là một đám rác rưởi. Tôi thấy anh có vẻ sốt ruột. Người ta thèm khát đủ thứ, nay có tý tiền tranh thủ hưởng thụ một chút thì có gì phải la trời đâu! Đồng đô la chẳng xấu cũng chẳng tốt. Nó chỉ trở nên nguy hiểm khi ta sì sụp trước nó như một thần tượng. Và như anh biết mọi thần tượng ít nhiều đều nô lệ hoá con người. Có lẽ ai đó đánh giá thấp các giá trị đạo lý có hàng ngàn năm nay cũng như linh hồn Việt Nam. Một linh hồn đất nước mà bị bốc bay bởi mấy trăm triệu đô la thì linh hồn cái đất nước ấy cũng đáng khinh 15 phút. Đó không phải là linh hồn của đất nước, của cả dân tộc mà của đám sâu mọt, những kẻ nhẫn tâm bán tất cả để đổi lấy mấy chục ngàn đồng tiền nặng. Nói thế không phải tôi lạc quan. Tình hình xã hội hiện có những điểm thật đáng lo ngại. Một quốc sách hàng đầu là chính sách giáo dục thì cải mãi mà không cách (kể cả cách chức hoặc giáng chức mấy vị có trách nhiệm). Muốn đề cao kỷ cương phép nước thì việc đầu tiên là phải quy định trách nhiệm rõ ràng, trách nhiệm phải có địa chỉ. Chức vụ đi liền với quyền lợi thì cũng phải đi liền trách nhiệm và kỷ luật. Một quốc nạn hàng đầu là nạn tham nhũng mà chống mãi cũng không giảm. Trong lúc hàng chục triệu người còn sống dưới ngưỡng đói nghèo thì một số không ít cá nhân điềm nhiên nẫng nhẹ của công quỹ hàng tỷ, hàng nhiều tỷ ném tiền vào các cuộc truy hoan khuấy đục xã hội. Lần nào các cuộc họp quốc hội cũng nói về quốc nạn tham nhũng, cũng bàn về cách chống mà vẫn không có hiệu quả. Chúng ta phải xét lại xem thuốc mình dùng đã đúng chưa, và liều lượng đã đủ chưa. Đánh kẻ thù bên ngoài nhiều khi còn dễ hơn kẻ thù bên trong vì nó đau đớn hơn, đứt ruột hơn, khiến mình chùn tay hơn. Tôi nghĩ phải nhanh chóng có một quốc sách hữu hiệu để chống lại quốc nạn tham nhũng. Càng nấn ná để nó di căn càng khó chống và cái giá phải trả càng đắt.

Người dân nay không còn gắn bó với nhau vì chung một lí tưởng, chung những mất mát khổ đau. Tự cho phép mình phần nào quên đi những nguyên tắc của Khổng giáo và Lão giáo. Sẵn sàng tiếp nhận các giá trị đạo đức xã hội vẫn do từ ngoài đưa vào cùng với các sản phẩm của ngoại quốc. Chúng ta chưa bao giờ tự tạo ra được các giá trị mới. Chả lẽ đây mãi mãi là mối sầu vạn cổ. Tất cả những cái xấu chúng ta không chủ động đựợc đều được đổ lỗi cho cơ chế thị trường. Một sự thoái thác trách nhiệm. Nếu ai đó lo ngại một sự mất phương hướng, sự vô tình cóp nhặt một cách thô thiển mô hình xã hội phương Tây là phản bội nền văn hoá Việt nam có phải là quá sớm không? Đồng tiền có nguy cơ làm thay đổi hoặc biến dạng mối liên hệ giữa những người trong gia đình với nhau, sợi dây truyền thống bị phá vỡ. Khái niệm gia đình bền vững trở nên mong manh. Đây là một mối lo lớn hơn chúng ta tưởng. Thanh niên trong khi tìm cách làm giàu theo kiểu Mỹ thì cũng học tập lối sống Mỹ. Nhưng tiếc thay chỉ là sự bắt chước đến mức lố bịch. Họ tập trung vào những đam mê đời thường như bóng đá, nhạc rock, văn hoá bình dân hơn là quan tâm tới chính trị. Theo một cách nào đó thì họ đã gạt chính trị ra khỏi nhiều lĩnh vực của cuộc sống. Họ cố tình không quan tâm hay không còn tin tưởng vào những gì to tát nữa?



Nhận những giá trị đạo đức, những triết thuyết từ ngoài đưa vào bản thân nó chẳng có gì đáng ngại. Khổng giáo, Lão giáo, Phật giáo chẳng là những triết thuyết từ ngoài đưa vào sao. Vấn đề là tiếp nhận như thế nào! Một dân tộc không nhất thiết phải đề ra được những triết thuyết lớn. Triết thuyết lớn có ưu điểm là lôi cuốn được lòng tin của đông đảo quần chúng tạo nên những cuộc vận động xã hội lớn. Những triết thuyết lớn nếu không được vận hành một cách tỉnh táo dễ có nguy cơ biến thành cuồng tín giết người. Lịch sử các cuộc chiến tranh tôn giáo trên thế giới đã chứng minh rất rõ nguy cơ trên. Mình không có, mình kém thì mình học người ta có gì xấu đâu. Dốt không xấu chỉ “giả giỏi” mới xấu. Việc các cụ ta tiếp thu tam giáo “Coi như ba nhà một bếp” là một cách tiếp thu cởi mở và có thể nói là thông minh. Muốn hoà nhập với thế giới, nền văn hoá Việt nam không thể cứ “khăn xếp, áo dài” mãi. Văn hoá của một dân tộc là một cái gì rất phức hợp. Không phải cứ là người Việt là đương nhiên nắm bắt được nền văn hoá Việt nam. Đó là một ngộ nhận có hại. Muốn lĩnh hội được một nền văn hoá, dẫu là nền văn hoá của dân tộc mình thì phải trải qua một quá trình tìm hiểu và nghiên cứu nó một cách nghiêm túc. Truyền thống không phải một kho đồ cổ, lúc nào cần thì xuất kho mà dùng. Truyền thống bao giờ cũng trầm tích và sống động

Đã có thời câu ca nổi tiếng:

Ta về ta tắm ao ta

Dẫu trong dẫu đục ao nhà vẫn hơn

Đó là một câu ca dao tiến bộ với một nước Việt nam nô lệ nhỏ bé. Giờ đang đầu thế kỷ XXI với nước Việt nam độc lập, trên 80 triệu dân đương hăm hở hiện đại hoá để hoà nhập với thế giới, câu ca trên phải coi là lỗi thời thậm chí theo tiêu chuẩn làng văn hóa còn hơi mất vệ sinh. Biết đâu với việc dân trí được nâng cao, với lớp thanh niên ngày một nhiều được học tập đến nơi đến chốn trong tương lai ta chẳng tạo ra được những giá trị văn hoá mới cho nhân loại. Tương lai chẳng đóng cửa với bất cứ một dân tộc nào. Việc gì phải sầu vạn cổ cho nó tổn thọ. Cơ chế thị trường có mặt tốt có mặt xấu như nhiều thứ trên đời, nó nguy hiểm như lũ âm binh chỉ với những thầy phù thuỷ non tay quyết trút tất cả tội lỗi lên đầu nó. Đúng là một sự thoái thác trách nhiệm. Muốn không cóp nhặt phương Tây một cách thô thiển thì phải tự đánh giá mình thật khách quan, thành tâm học người và mạnh tay làm, chứ cứ lo phản bội nền văn hoá dân tộc thì có khi hết mùa quýt mất. Chán nhất là cái cảnh trâu chậm uống nước đục. Đổ tội cho đồng tiền cũng là một cách thoái thác trách nhiệm. Có đồng tiền chân chính và đồng tiền nhơ bẩn. Theo anh có lẽ chỉ những người không có tiền, nghèo khó mới giữ được những mối liên hệ trong gia đình và sợi dây truyền thống hay sao? Đó là một tư tưởng lãng mạn thế kỷ XXI. Nghèo khổ cũng là một tệ nạn. Một xã hội văn minh cần hạn chế và tiến đến xóa bỏ. Khái niệm gia đình trở nên mong manh đúng là một điều đáng lo nhưng không chỉ là do đồng tiền mà còn do nhiều nguyên nhân xã hội khác mà chúng ta không có điều kiện bàn ở đây.

Thanh niên thích bóng đá, nhạc rock, văn hoá bình dân đó là hiện tượng toàn cầu chứ có phải ở riêng Việt nam đâu. Căn cứ vào một số hiện tượng nổi ấy mà kết luận họ không quan tâm đến chính trị nữa là một kết luận hơi vội. Hiện tượng một số thanh niên bắt chước lối sống Mỹ một cách lố bịch tôi thấy chưa đến mức báo động. Đối với họ phải biết kiên nhẫn khuyên nhủ cũng như chờ đợi họ “nghĩ lại”. Tôi chưa bao giờ thất vọng về sự “nghĩ lại” của con người nhất là tuổi trẻ. Năm nay tôi đã ngoài tuổi 70, nghĩa là cũng có thể xếp vào loại người già được rồi, tôi lại trải qua một cuộc sống đầy thăng trầm, nhìn họ tôi có thấy “chán đời” đâu. Ngược lại qua một số không ít những bạn trẻ mà tôi có dịp tiếp xúc tôi thấy họ rất được. Lâu nay có một đánh giá thấp thế hệ trẻ thời kinh tế thị trường. Trong cách nhìn hiện tại một số người dễ có thiên hướng hoài cổ. Người ta thường luyến tiếc một thời Nghiêu Thuấn nào đó mặc dầu chẳng ai biết rõ mặt mũi nó như thế nào. Thậm chí có người còn thở dài: “Bao giờ cho đến ngày xưa!” Làm như vậy là bất công. Tôi không nghĩ thế hệ trẻ hôm nay lại thua kém những thế hệ cha anh họ. Vấn đề là phải tạo cho họ một môi trường lành sạch để tài năng họ có điều kiện nảy nở cao sản. Từ đó việc tổng vệ sinh truy quét lũ sâu bọ tham nhũng trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Vì những đồng tiền ô uế không những chỉ hại nền kinh tế chưa thể gọi là giầu mạnh của chúng ta mà còn có nguy cơ đầu độc xã hội cũng như làm nhọc lòng tương lai.

Xin hỏi bác một câu cuối thay cho kết luận. Chúng ta ghi nhận tâm trạng phân vân của phần lớn thanh niên Hà nội hiện nay. Một mặt họ đón nhận nếp sống, suy nghĩ phương Tây, khao khát khám phá bên ngoài. Một mặt tìm lại những giá trị thuần Việt để xác định bản sắc của mình. Nhưng dường như không ai giúp họ được hữu hiệu. Tâm trạng này có phải bắt nguồn từ mặc cảm tự ti trước sức mạnh của bên ngoài và mặc cảm tự tôn về mặt văn hoá của mình?



Tự ti trước sức mạnh của bên ngoài và tự tôn về mặt văn hoá của mình nhiều khi chỉ là hai mặt của một mặc cảm tự ti. Khám phá nền văn minh phương Tây và xác định bản sắc dân tộc không những không mâu thuẫn mà còn cần thiết và bổ sung cho nhau. Nếu làm được như vậy thì quá tốt. Còn ai sẽ giúp lớp thanh niên đầy bận tâm này ư? Từ thâm tâm tôi xin gửi họ một câu tục ngữ Pháp: “Hãy tự giúp rồi trời sẽ giúp”.

Cảm ơn nhà thơ Lê Đạt, kính chúc bác năm mới mạnh khoẻ.

Hà nội Tết Quý Mùi

© 2003 talawas