Trần Tiễn Cao Đăng
Thưa ông Nguyễn Đăng Thường!
Tự do nội tại là cái mà không một chuyến vượt biên thí mạng nào có thể giành được, bởi nếu nó hiện hữu, thì trụ xứ duy nhất của nó là ở bên trong ông.
Không có cái tự do nội tại ấy, Holan và Bulgakov không thể và không bao giờ có những sáng tạo của họ. Còn tác phẩm của họ có được công bố hay không, đó là điều đến sau họ.
Tự do nội tại ấy không tự nhiên xuất hiện như hệ quả tất yếu của tự do bên ngoài (điều này chính ông thừa nhận). Tự do nội tại ấy không nương tựa vào tự do bên ngoài. Nó nương tựa vào chính nó. Và tự do bên ngoài, về thực chất, không phải là tự do; nó chỉ là điều kiện thuận lợi để tự do nội tại có thể thực hiện và viên thành.
Đó là tự do đầu tiên của con người; tiền đề cho mọi sáng tạo, mọi sự giải phóng, mọi sự mở rộng biên giới, mọi chất vấn và tái lập các hệ thống giá trị. Và khi cái tự do bên ngoài đến, nó thụ nhận cái thành quả đó của tự do đầu tiên, khai triển cái thành quả đó trong không-thời gian, nghĩa là, hoàn thành cái pháp của tự do đầu tiên.
Đó là tự do cuối cùng của con người, khi y không còn bất cứ cái gì khác bên ngoài có thể gọi là tự do, cái cuối cùng còn lại để y là chính y, một cá nhân duy nhất không thể lặp lại và không tha hóa, chứ không chỉ một đinh ốc trong guồng máy, một mã số trong hồ sơ lính, một số đếm trong thống kê phiếu bầu.
Ông tự nhận ông không có đủ tâm lực để tự tạo cho mình một tự do nội tại. Còn tôi, xin ông đọc lại kỹ lời tôi: có chỗ nào tôi nói tôi không cần tự do bên ngoài? Nhưng, cái tự do tôi nói là cái tự do cốt tử cho tồn tại của một cá nhân, nhất là một cá nhân có ý hướng sáng tạo. Chúng ta nói về hai thứ tự do khác nhau. Ông không có tự do nội tại; vậy ông không đồng đẳng với tôi, ông không thể nói chuyện với tôi được. Vì sao? Bởi, nếu ông đang ở vào cùng hoàn cảnh như tôi, ở một đất nước “thiếu nhân quyền”, “không có tự do” như ông nói, thì, một kẻ không có tự do nội tại như ông sẽ làm được cái gì để đáng gọi là người?
Tại sao tôi nói với ông về tự do trong một chủ đề về thơ của Nguyễn Hữu Hồng Minh (NHHM)? Bởi ông không thể đơn giản phủ nhận chúng là thơ siêu hình chỉ đơn thuần căn cứ vào hoàn cảnh ra đời của chúng. Đó là một sự hồ đồ không đáng có ở một cuộc tranh luận văn học ở tầm cao của học thuật và trí tuệ mà tất cả chúng ta hướng tới.
Đây là một bài học về sự cẩn trọng từng câu chữ trong một bài viết, nhất là với một người ở vị trí như ông. Một phát biểu của ông về cái sự “xa xỉ phẩm” của nhà thơ siêu hình tại Việt nam là đủ để cho thấy ông ở dưới cái tầm vóc cần thiết để nói về văn nghệ và sáng tạo đích thực. Phát biểu như thế, ông không chỉ nói về thơ siêu hình và NHHM; ông đang đụng đến một cái khác lớn hơn: khả tính sáng tạo, bản thể của kẻ sáng tạo.
© 2003 talawas