Năm 1989, có người từ nước ngoài mang về một ít con ốc bươu vàng, khuyến khích người trong nước nuôi, nói rằng thịt nó ngon, xuất khẩu tốt. Đầu tiên, nuôi thử nó trong hồ xi măng, người ta cho nó ăn xà lách, nâng như nâng trứng, có lẽ sợ nó lệch múi giờ, không ăn tạp được.

Thế rồi hai sinh viên trường Đại học Nông nghiệp TP.HCM lúc đó là Phạm Uyên Nguyên và Thái Thị Kim Thảo tìm hiểu được, rằng cái con ốc bươu vàng này chẳng phải cảnh vẻ thế đâu, mà ở đâu nó sống cũng được, cái gì nó ăn cũng được, nhất là lúa. Và để cãi lại được những người muốn nuôi con ốc này đại trà, họ đã làm nhiều thí nghiệm, xin tóm tắt sơ lược bằng bảng sau:

NGƯỜI MUỐN NUÔI ỐC NÓI	THÍ NGHIỆM PHẢN CHỨNG	KẾT QUẢ
OBV không sống trên ruộng được, vì vào mùa khô ruộng sẽ khô	Treo một xâu ốc lên gác bếp, không cho ăn	6 tháng sau OBV vẫn sống
OBV không sống trên ruộng lúa được. Vì ruộng mình phun thuốc trừ sâu	Pha một chậu nước với nồng độ thuốc trừ sâu gấp 100 lần nông dân vẫn phun	OBV sống khỏe
OBV không sống trên ruộng lúa được, vì ruộng mình nhiều khi nhiễm mặn	Thả vào các nồng độ nước mặn, mà cao nhất là đem ra biển	OBV chỉ chết trong nước biển (là nồng độ mà lúa đã chết trước ốc)
OBV không ăn lúa	Thả ốc vào mẫu ruộng thí nghiệm, lập lại nhiều lần.	Ốc ăn trông có vẻ ngon miệng (thực nghiệm cho biết thêm, ốc có thể ăn 100% mạ mới gieo)

Hai sinh viên này đã cho đăng báo về con ốc này (“Ốc vàng – nguy cơ hại lúa nghiêm trọng” – Tuổi Trẻ, 1990), nêu rõ “danh tánh” của nó là Pomacea sp.- một loài ốc hại lúa, thịt nhão mà tanh, đến cho vịt ăn vịt cũng chê. Năm 1991, đề tài này được trường nghiệm thu đạt điểm xuất sắc, và đoạt giải Eureka – một giải thưởng khoa học trẻ có uy tín.

Nhưng bất chấp tất cả những điều đó, đến năm 1995, tức là 5 năm sau, ốc bươu vàng vẫn không bị cấm, đã lúc nhúc trên các đồng ruộng, khiến Quốc hội phải lên tiếng và Thủ tướng chính phủ phải ra tay. OBV lúc này mới được coi là cái nạn cần tiệt trừ.

*

Giờ thì đến một câu chuyện khác đang gây xôn xao trong giới nuôi cá và ăn cá:

Người nuôi cá hiện đang đổ xô nuôi cá “chim trắng nước ngọt”. Con cá chim trắng này cùng họ với con cá hổ. Cả hai con cùng đồng hương Nam Mỹ, răng đều sắc như răng sói , ăn tạp, đi thành bầy đàn như nhau, lớn cũng nhanh vùn vụt như nhau. Cá hổ là dân côn đồ không cải tạo nổi, sách vở đã ghi và coi như mối nguy hiểm chết người, bởi nó có thể tấn công người như cá sấu. Nhưng người anh em cá chim trắng thì tư cách còn mập mờ: nuôi trong ao với thức ăn “tĩnh” (cám, xác cá tạp…) thì chỉ mới thấy rất phàm ăn , bơi lội nhanh nhẹn vô hại, còn thả ra sông có theo gót đàn anh mà cắn người và tận diệt các loài thủy sinh vật khác không thì chưa biết.

Chuyện xác minh tư cách cá với ốc trước khi cho nuôi tràn lan, đến đây, đáng lẽ phải là công việc của các Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản, ngay từ khi mới mang “cháu” về, tức là cách đây 5 năm.

Thế nhưng, nếu như hạnh kiểm của ốc bươu vàng đã được xác định mà suốt 5 năm vẫn được thả rông, thì cá chim trắng nay đã đầy các ao hồ từ Nam chí Bắc mà suốt 5 năm vẫn không ai nói nó là lành hẳn hay dữ hẳn. Khi bị báo chí dồn hỏi: “Có nên nuôi cá chim trắng nữa hay không?”, thì vẫn là cái bệnh sợ trách nhiệm ở nước ta, cái câu kết luận cuối cùng được Viện Nghiên cứu Nuôi trồng Thủy sản 2 đưa ra rất mập mờ là: “Nuôi thì phải có quản lý nghiêm ngặt, không để thất thoát ra ngoài môi trường.” Với lại: “Nên hạn chế, không nên phát triển đại trà.” ^[1]

*

Úi chao, thưa các ngài!

Câu trả lời đó của các ngài có cũng như không. Cái gì làm cái ngài không dám nói “Có” hay “Không” một cách rõ ràng? Khoa học chứ có phải văn chương đâu mà có vùng xam xám cho chúng ta núp vào trốn trách nhiệm?

Hay các ngài đã tính, nếu cái con cá chim trắng kia một ngày kia ra đến sông, trở mặt côn đồ cấu xé trẻ em lội nước, thì khi ấy, các ngài sẽ nói là đã dặn phải quản lý nó nghiêm ngặt trong ao cơ mà, phải không?

Và vì sao cái Viện ăn lương của các ngài không thể như hai vị sinh viên năm nào, dùng mọi nỗ lực để xếp loại nhanh con ốc bươu vàng vào hàng ngũ “địch” hay “ta” mà cứu lúa? Suốt năm năm trời các ngài uống nước chè ở đâu?

*

Thương nhất trong vụ này cuối cùng là anh cá chim trắng (biển). Anh này đắt tiền, lại hiền hòa với đồng loại . Nổi tiếng vì thịt ngon thì cũng nổi tiếng rồi, có cái vụ mập mờ tên với cá chim trắng (nước ngọt) này chỉ gây thêm phiền toái không đáng có, khiến thực khách không sành bỗng nhìn anh như tội phạm.

Nhưng thôi,

Anh cá chim trắng (biển) ơi,

Nếu anh đã đến nằm trên thớt cơ chế nước tôi, thì anh phải hiểu cái sự không rõ ràng nó có trong vô vàn lĩnh vực. Và tập cho người ta dám nói “Có” hay “Không” một cách rõ ràng có lẽ còn phải rất lâu, biết đâu lúc đó những giống ưu việt như anh đã thành tuyệt chủng.

---

^[1]XEM BÀI PHỏNG VấN TRÊN TUổI TRẻ, NGÀY 27.6.2003