Đúng là họ đang nói chuyện với nhau theo kiểu ông nói gà, bà nói vịt. “Các anh đang viết gì về Putin vậy? Các anh ủng hộ ông ta chứ?”, phóng viên thường trú của một tờ báo địa phương Đức hỏi tổng biên tập tờ báo lớn nhất thành phố quê hương của Tổng thống Nga, tờ Tin tức Xanh Pê-téc-bua (Sankt-Peterburgskiye Vedomosti). Chỉ còn vài ngày nữa là đến kỳ bầu cử tổng thống, ngày 14 tháng 3. Đó là một câu hỏi thường thấy từ phương Tây: tinh tướng và khiêu khích. Nhưng Anatolij Agrafenin lại không hiểu những định kiến của phương Tây. Ông không nhận ra rằng tờ báo phương Tây muốn vạch ra tính thiên vị trong vụ bầu cử này. Ông trả lời, với lòng biết ơn vì sự quan tâm đến tình hình đất nước ông: “Chúng tôi làm hết khả năng để ủng hộ Putin!”. Thế là cả hai bên đều thỏa mãn.

Nói đúng lòng dân

Nước Nga đã lựa chọn, nhưng phương Tây lại không hiểu sự lựa chọn đó. Chẳng lẽ dân chúng ở cái nước Nga ấy không thấy rằng tại đất nước họ, tự do báo chí đang bị đàn áp, và nước Nga đang tiến hành một cuộc chiến tranh tàn bạo ư? Rằng biết bao người đã bị vào tù vì dám xả thân xây dựng một xã hội công dân? Rằng ở quốc hội toàn là những kẻ chỉ biết ngoan ngoãn nói “vâng” mỗi khi hiếm hoi họ được hỏi ý kiến? Chẳng lẽ họ không thấy rằng Tổng thống của họ đang lạnh lùng xóa bỏ tất cả những thành tựu dân chủ có được từ 10 năm nay? “Trở lại thời Xô Viết” – sao họ lại có thể muốn như vậy chứ!

Nhưng họ có thể như vậy. Ít nhất thì những cuộc thăm dò ý kiến ở Nga cũng cho thấy điều đó: 76% người dân Nga đồng ý rằng việc kiểm duyệt báo chí là cần thiết; 45% tin rằng, nếu là Stalin, ông ta sẽ mang lại nhiều lợi ích hơn cho đất nước; 67% tiếc nuối sự tan vỡ của Liên Xô; và cuối cùng, 71% ủng hộ ông cựu trùm KGB làm tổng thống Nga lần thứ hai. Phương Tây cảm thấy bị dân Nga dắt mũi và vì thế mà rất bực mình. Sự nuối tiếc quá khứ – ở Đông Đức người ta vẫn cười nhạo nó và gắn cho cái mác dễ thương “Ostalgie” (sự nuối tiếc thời Đông Đức) ^[1] – là điều mà người ta không thể thông cảm cho dân Nga. Lẽ ra dân Nga không nên hoài cảm mãi về Liên Xô mà hãy nhìn về phía trước – trước hết là nhìn sang phương Tây. Hãy thích nghi với các giá trị phương Tây. Nhưng phải nhanh, thật nhanh.

Song người ta lại ít ghi nhận, chẳng hạn khi Putin phát biểu rằng mỗi cá nhân đơn lẻ còn quan trọng hơn cả nhà nước. Ở một đất nước mà mạng người chưa bao giờ thực sự có giá trị thì những lời đó gần như có tính cách mạng. Khác với phương Tây, Putin có sự đồng cảm sâu sắc với sự nuối tiếc quá khứ Xô Viết của những người dân nước ông. Khi ông mới nhậm chức, một phóng viên hỏi rằng liệu ông có cảm nhận được sự nuối tiếc Liên Xô của dân chúng không, Putin đã trả lời rất khôn ngoan: “Ai không cảm thấy nuối tiếc thời Xô Viết, người ấy không có trái tim. Nhưng ai muốn khôi phục Liên Xô, người ấy không có lý trí”.

Putin đã nói trúng lòng dạ người dân Nga, những người vẫn thường hoài nhớ về thời Xô Viết với tất cả tình cảm trừu mến. Nhưng đồng thời ông cũng hiểu rằng chẳng phải đa phần dân khao khát trở về thời Xô Viết, đơn giản là họ muốn có một cuộc sống tốt hơn, trong một xã hội ổn định và tương đối sung túc. Bây giờ, nếu ngài tổng thống miêu tả sự sụp đổ của Liên Xô như “một tấn thảm kịch dân tộc khổng lồ”, đó là ông muốn nói đến khoảng trống sau sự sụp đổ ấy. Thực ra, việc ông dám đề cập đến điều đó l à đã đáng để đánh giá cao, cho dù cách “hàn gắn quá khứ” kiểu này cũng chỉ chạm được đến một phần của quá khứ mà thôi. Đối với người tiền nhiệm của ông (Yelsin – ND), người vốn mang tiếng là một kẻ nghiện rượu, nhưng đồng thời lại được phương Tây chào đón như một nhà dân chủ tiên phong, thì cơn ác mộng của dân tộc Nga là cái chưa bao giờ được đả động đến.

Putin đã thử tìm cách lấp đầy khoảng trống này bằng cách tiện lợi nhất mà ông có. Từ hơn ba năm nay, dân chúng nước ông được đánh thức bằng thứ âm nhạc quen thuộc một thời. Bản quốc ca ngày xưa của Liên Xô vang lên mỗi buổi sáng trên đài phát thanh. Lời có bị sửa đi đôi chút, nhưng không quan trọng. Trên truyền hình, các phim thời Xô Viết được chiếu liên tục. 17 khoảng khắc mùa xuân, bộ phim 12 tập kể về điệp viên Issayev ở Đức thời Quốc Xã, được “phục hưng”. Những bộ phim chiến tranh kể về tinh thần quả cảm của các chiến binh Nga, tinh thần sẵn sàng hi sinh vì đất nước vĩ đại, cũng được yêu thích trở lại y hệt như những bộ phim ngọt ngào, giả tạo về một thế giới Xô Viết tốt đẹp, thời Brezhnev. “Sự tưởng niệm thời Xô Viết” đạt cao trào vào đêm giao thừa, khi trên tất cả các kênh truyền hình đồng loạt xuất hiện các ca sĩ nhạc pop cùng một kiểu: những ca sĩ của 20 năm xưa, với những bài hát xưa. Nhờ kỹ thuật hóa trang – kỹ thuật mà chủ nghĩa tư bản đem lại – trông họ cũng giống hệt như xưa, 20 năm trước.

Học tập phương Tây

Có thể kể thêm nhiều ví dụ nữa. Những khoảng trống hình chữ nhật trên tường các công sở, các bộ, ngành và trường học, trước đây từng là chỗ treo ảnh Lenin, nay lại ngoan ngoãn lồng ảnh Putin. Những chiếc áo phông với hàng chữ CCCP quen thuộc lại thấy ở khắp nơi. Có vẻ “Liên Xô” là một thương hiệu tốt: Người Nga đã học được chút gì đấy từ phương Tây.

Chỉ riêng ở Krasnoyarsk ^[2] , trong nửa năm qua đã có khoảng 5 bức tượng Lenin được phục chế. Và khi mùa xuân muộn của nước Nga kéo vào các thành phố, người dân lại tay cầm xẻng ra đường – để làm Subbotnik ^[3] , phong trào dọn vệ sinh tự nguyện thời Xô Viết. Ở nước Nga, người ta khao khát sống một cuộc sống xã hội – và sống trong không khí tập thể.

Nhờ Putin mà người dân Nga lại có thể tự hào về đất nước mình. Ông mang lại cho họ cái cảm giác tự hào đã bị đánh mất mà không gì có thể bù đắp sau sự tan rã của Liên Xô. Nước Nga cần có một vị thế trên trường quốc tế, một vị thế “tương xứng với lịch sử, với tiềm năng sáng tạo của dân tộc và với diện tích của đất nước”, Putin từng nói thế. Còn chuyện lời nói vẫn chưa thực đi đôi với việc làm thì cũng không phải là chuyện quan trọng lắm. Quan trọng hơn cả là: Putin đã cho dân chúng cơ hội để trở về với nếp tư duy cũ của mình.

© 2004 talawas

---

^[1]Ostalgie: Một cách chơi chữ. Ostalgie gợi liên tưởng tới từ Nostalgie, nghĩa là sự hoài nhớ, nuối tiếc quá khứ. Mặt khác, từ Ost trong tiếng Đức còn có nghĩa là phía Đông, bên Đông. Ostalgie nghĩa là: nuối tiếng quá khứ Đông Đức.
^[2]Khu vực Đông Siberia, Nga.
^[3]Subbotnik: Ngày thứ Bảy Cộng sản, có gốc từ Subbota, tiếng Nga có nghĩa là thứ Bảy. Thời Liên Xô, phong trào Subbotnik khuyến khích người dân tình nguyện ra đường dọn dẹp vệ sinh vào ngày thứ Bảy.