Rất nhiều người đã đoán vị giáo sư toán này có số tuổi xấp xỉ một thế kỷ. Nổi tiếng với việc mở trường dân lập đầu tiên ở nước ta sau CMT8, trường Lương Thế Vinh, và cũng nổi tiếng với những giai thoại kỳ quặc.

Thưa giáo sư, nhìn từ phía sau lưng có người nói tuổi giáo sư khoảng ngũ tuần, nhưng từ phía đối diện, trông như Tuệ Tĩnh tái thế, vả lại tên tuổi giáo sư xa gần biết tiếng từ rất lâu rồi, nhiều người có mặt ở đây rất tò mò muốn biết tuổi thực của giáo sư?



Vâng. Bộ râu đã gây ra cho tôi nhiều sự hiểu lầm. Có lần tôi và nhà văn đáng kính Nguyên Ngọc đi chơi Tây Nguyên. Ở một nơi, ban tổ chức muốn thi lễ rồi mới vào việc chính. Anh Nguyên Ngọc đáng sánh ngang với già làng, nhưng người ở ban tổ chức cứ gọi tôi, coi tôi là già nhất hội. Ở nhiều cuộc khác cũng vậy.

Tiếp tục câu trả lời, ông đọc 8 câu thơ Ðường tự vịnh tuổi 60 của ông. Ông bảo ông thích lối thơ Ðường, bởi muốn viết theo thể ấy phải động chạm đến tư duy toán học. Có lần, trong cuộc họp do Bộ Giáo dục & Ðào tạo tổ chức gồm các cán bộ cao cấp, cán bộ quản lý thuộc ngành giáo dục và nhiều giáo sư, giảng viên, ông PTD, người thay mặt TƯ đến nói chuyện. Có nhắc (câu nói của ông Phạm Văn Ðồng hồi còn làm thủ tướng, người mà Văn Như Cương quý trọng ) rằng “chúng tôi – ý nói TƯ- mong ngành chúng ta “thầy ra thầy, trò ra trò”. Chưa ai kịp nói gì thì Văn Như Cương đã đứng lên: “Nếu các ngài mong chúng tôi thầy ra thầy trò ra trò thì chúng tôi cũng mong thủ tướng ra thủ tuớng, bộ trưởng ra bộ trưởng”. Cả hội trường im phắc, nín thở ngại ngùng. Nhưng sau phút bàng hoàng ấy, nói cách khác, quả bom ấy đã dội xuống rồi, kẻ dội bom không phải là mình rồi, và kẻ ấy cũng đã từng như thế mà chẳng ai làm gì được cả, tiếng vỗ tay của đám đông bật lên.

Thưa giáo sư, chẳng lẽ giáo sư lại là người chuộng hình thức? Nghe nói có rất nhiều phiền toái chết người vì bộ râu. Sao không bỏ quách cho rồi?



Khi hình thức nó chở cá tính của mình thì dứt khoát phải chuộng. Cũng chẳng phải vì đẹp hơn hay xấu hơn, điều cơ bản nằm ở chỗ khác: ban đầu là do tôi thích có râu. Sau vì nhiều người cứ muốn ra quyết định cho bộ râu của tôi nên tôi cũng ra quyết định cho mình là chống lại những quyết định ấy. Và phần khác, tôi cũng muốn chứng minh là hình thức đâu có phải quyết định toàn bộ nội dung.

Quả có thế. Cái cách thế sống ở đời đành rằng ai cũng khác ai nhưng chỉ khác nho nhỏ, còn vị giáo sư này khác người đến mức kinh hoàng. Tốt nghiệp Ðại học Sư phạm khoa Toán trong nước, sau đi nghiên cứu sinh ở Nga rồi về tiếp tục giảng dạy ở các trường đại học. Thế đã là tên tuổi rồi. Nhưng ông đâu có để ý đến điều đó. Lúc nào ông cũng như thùng nước sôi, không chịu được những khuôn phép khô cứng hay nói cách khác, ông biết sư phạm là trước hết phải mô phạm phải khô cứng, nhưng chỉ có thế nghĩa là không sư phạm gì cả, nghĩa là tư duy sẽ chết non chết yểu, mà sư phạm chính là môi trường để khơi nguồn năng lực sáng tạo cho con người. Vốn có tư chất của người Nghệ An nòi, ông muốn cải cách. Và ông chọn râu, tóc làm vũ khí đấu tranh, cách dân gian vẫn dùng khi gặp tình huống: ý kiến đứng đắn không được xem xét. Ông tỏ ra lập dị để đón nhận phản ứng của đám đông. Cái đám đông mà ông biết là hiện thân của những nguyên tắc khô cứng, giáo điều, chậm chạp, bè phái và có phần bất tài. Người ta kể: Nghe tên tuổi của ông, nhiều giáo viên đã từng là học trò của ông muốn ban giám hiệu mời ông về thăm. BGH trường A mời nhưng muốn ông phải cắt tóc. Khi về đến nơi, thấy ở hành lang có dòng chữ “Ở đây không tiếp khách để tóc dài quá cổ áo”. Ông cởi áo ngoài có cổ khoác xuống ngang lưng, lộ may ô bước vào. Học trò của ông hỏi “Chắc thầy đi xa nóng quá?”. Ông cười: “Không! Mình sợ phạm vào cái nội quy, nên mình để cổ áo thấp xuống hơn tóc.” Ðấy là ứng xử. Còn thành tựu: Muốn biết kỹ phải đọc những công trình toán học của ông, những ý kiến của ông về cải cách giáo dục, bộ máy hành chính, phương pháp giảng dạy, sách giáo khoa và những vấn đề xã hội khác. Ðọc. Sẽ thấy không chỉ là toán học, ông dồi dào kiến thức nhiều mặt. Ðôi khi xuất hiện trên báo Tia Sáng, văn phong của ông thật linh hoạt.)

Thưa giáo sư, trường dân lập đầu tiên của giai đoạn nhà nước XHCN do giáo sư sáng lập đã được 14 tuổi. Bao nhiêu em đỗ, bao nhiêu em trượt và học phí thu bao nhiêu? Xin lỗi giáo sư, nói đến chuyện học phí có vẻ bất kính, nhưng chưa bao giờ người ta kêu ca về ngành giáo dục như hiện nay. Và có thể cắt nghĩa thế nào về chuyện số học sinh xin vào trường Lương Thế Vinh của giáo sư lại đông đến thế?



Câu hỏi sau của chị đã trả lời một phần câu hỏi trước. Học phí đáng kêu nhất là khi nó bị nộp một cách phí phạm. Nộp khoản này rồi lại nộp khoản kia mà hiệu quả thì không có. Trường của tôi, học sinh nộp bao nhiêu trả hết cho giáo viên bấy nhiêu. Nưả tỷ thu vào một thángvới 3500 học sinh. Nhưng giáo viên dạy ở trường tôi, lĩnh 4 triệu 4 tuần. Mỗi tuần 20 tiết dạy. Chưa một giáo viên nào không đến dạy đúng giờ, không dạy xứng tên tuổi và khả năng của mình. Hàng năm, tỷ lệ tốt nghiệp là 99 đến 100%. Tỷ lệ đỗ đại học là 85-90%.

Là người đặt viên gạch đầu tiên cho việc dân chủ trong cơ chế quản lý giáo dục, giáo sư nhớ nhất kỷ niệm nào?



Khi có quyết định thành lập trường Lương Thế Vinh năm 1989, nhiều người bảo tôi sẽ thí cái nghiệm sớm thôi. Nhìn sang các phía tôi cho lời nói ấy có cơ sở. Song râu tóc này đã chả từng mách bảo rằng, cứ đi tới cùng là sẽ thành một cái gì đó sao. Lúc ấy, tôi chỉ có 50 ngàn đồng trong túi. Thuê khắc con dấu xong là hết. Nhưng chỉ một giờ sau khi tuyển sinh tôi đã có tiền để lo mọi sự.

Vâng , đúng là râu tóc thật. Cá tính của giáo sư khiến người nộp đơn (người cho con cái mình đóng tiền) vào học tin rằng những gì giáo sư nói sẽ thành hiện thực. Nhưng chả lẽ những cơ quan hành chính còn tư duy kiểu bao cấp không “sờ gáy” giáo sư?



Có. Người ta bảo tôi phải nộp 2 % quản lý phí. Tôi hỏi lại: Quy định đâu? Họ đưa ra những lời giải thích. Tôi bảo đấy là đối với trường công lập. Với trường của tôi, quản lý phí nhiều tới mức ấy thì không có. Tôi phải dành mọi ưu tiên cho dạy và học. Sau đó, người ta đến kiểm toán. Tôi hỏi chiểu theo điều luật nào? Rồi tôi đọc cho họ nghe những điều luật có liên quan, thì trường của tôi không thuộc diện phải kiểm toán. Người ta lại bảo: Giáo sư là hiệu trưởng, vợ giáo sư là kế toán trưởng kiêm thủ quỹ như vậy là sai chế độ quản lý kinh tế. Tôi bảo: Thế thì ngày mai tôi ly dị vợ tôi để đảm bảo chế độ kiểm toán mà các anh vừa nói. Tôi chỉ tin vợ tôi thôi. Mỗi tháng cô ấy cầm giúp tôi nửa tỷ và chi giúp tôi nửa tỷ ấy vào đúng các khoản mục mà tôi đã cân đối. Không được sai. Nếu không phải là cô ấy, mà là một cô khác, và cái người khác ấy thấy nửa tỷ là một món hay hay, chiếm lấy rồi bỏ đi thì người chiụ trách nhiệm vẫn là tôi. Trong trường công lập, nếu xảy ra điều đó thì nhà nước có thể cứ cho vay để trả lương giáo viên đã, mọi cái tính sau. Còn với tôi thì không có cách nào khác là đi tù, và thế là hàng ngàn học sinh, giáo viên ngơ ngác. Không. Tôi không theo các anh được.

Thế từ ngày giáo sư “đá rắn” thì còn “trận bóng” tương tự nào với trường nữa không?



Tất nhiên là không, cho đến nay.

Thưa giáo sư. Giả sử chồng tôi là một ông tướng, tôi là một nghệ sĩ nổi tiếng kiêm giám đốc nhà biểu diễn nghệ thuật nổi tiếng, muốn cho một đứa con học ở trường của giáo sư thì có được không?



Mời anh chị cho cháu đến trường Lương Thế Vinh làm thủ tục. Tôi sẽ bảo con chị kéo ghế mời bố mẹ ngồi, còn nó thì lo làm hai bài toán mà tôi đưa ra. Hoặc không, cháu phải trình một học bạ với những điểm tổng kết từ 9 phẩy trở lên.

Ô, nếu thế thì còn gì gọi là cảm tình dành cho nhau. Và hơn nữa thế thì công giáo sư ở chỗ nào. Nếu con tôi đã học giỏi sẵn?



Người ta cứ dành cảm tình cho nhau kiểu ấy nên xã hội tiếp tục sản sinh ra những kẻ dốt nát mà cậy quyền ỷ thế. Cũng có một vài trường hợp tương tự như chị vừa hỏi. Tôi đập bàn đuổi về ngay. Và đứa con của họ ra cổng ngoái lại đánh một hồi trống chỉ vào chỗ tôi ngồi chửi tôi đấy. Còn công của tôi ở chỗ nào ấy à? Trẻ sinh ra đã nhiều năng khiếu lắm rồi, đã có thể giành điểm 9, 10 rồi nếu có một phương pháp học tốt và có những người thày dạy tốt. Công của tôi, và của những đồng sự dân lập như tôi, ở chỗ từ những điểm 9-10 ấy tiếp tục dạy để chúng tốt nghiệp 100%. Ở chỗ khác, không phải là tất cả nhưng “sống chết mặc…”, chị nghe thấy rồi đấy.

Cảm ơn giáo sư. Bài học giáo sư vừa nói rất dễ hiểu, sao mà đời vẫn chẳng mấy học lấy, vậy khi giáo sư nói “Sách toán đâu phải sách dạy nấu ăn” thì đời phản ứng thế nào?



Trách nhiệm của mình là viết ra những điều mình cho là, mình nghiệm thấy là, chứng minh được là: Ðúng. Chứ chờ phản ứng như chờ một tri âm thì chậm lắm, mà không nữa cơ.

Tôi thích kiểu nói đau tai của giáo sư, như câu: “Kiểu tư duy đúng với một thì đúng với mọi không chỉ xa lạ với toán học mà còn xa lạ với lương tri bình thường, nếu đem dạy cho học sinh thì thật là nguy hiểm, nhất là khi ra đời họ là một nhà quản lý hay một nhà lãnh đạo.” Cảm ơn giáo sư. Hầu chuyện giáo sư như học được một bài học.



© 2004 talawas