Sẽ thật khó khăn để đưa ra một kết luận thuận ý tất cả về chất lượng của một hoạt động nghệ thuật, hơn nữa nếu đó là một hoạt động lớn, quy tụ đủ mọi tầng lớp và trình độ người tham dự như triển lãm điêu khắc toàn quốc định kỳ mười năm này. Bài viết dưới đây chỉ đóng góp thêm một cách nhìn về giá trị của một triển lãm được Nhà nước mà đại diện là Bộ Văn hoá Thể thao hết sức quan tâm đầu tư, đồng thời được giới điêu khắc chờ đợi, hi vọng.

1.



Một nét thú vị của triển lãm là không giới hạn phạm vi hoạt động nghề nghiệp của tác giả muốn tham gia nên triển lãm quy tụ 571 sáng tác của 350 tác giả tham dự, trong đó Hội đồng nghệ thuật chọn được 332 sáng tác của 235 tác giả để trưng bày và chấm giải. Ðây là một con số đáng kể, cho thấy có một lực lượng hùng hậu đang tham gia vào đời sống điêu khắc Việt Nam. Nhưng họ là những ai? Ngay cả các điêu khắc gia hội viên Hội Mỹ thuật Việt Nam từ lâu nay hầu như không có ai dám tự nhận mình là một nhà điêu khắc chuyên nghiệp, nghĩa là làm nghề thuần tuý để sống với nghề. Họ phải bươn chải đủ thứ nghề để kiếm sống. Ai giỏi và giàu các mối quan hệ thì trở thành chủ thầu tượng đài, và từ đó mải miết với các công trình na ná nhau, không có tính sáng tạo từ Nam ra Bắc. Những người làm nghề trẻ hơn, thiếu kinh nghiệm đời hơn thì tạm thời làm thuê trong các xưởng “tượng đài’ và phấp phỏng hi vọng có một ngày nào đó cuộc sống sáng sủa hơn để có thể tiếp tục giấc mơ sáng tạo. Cứ nhìn vào chương trình triển lãm của các nhà triển lãm trực thuộc Bộ Văn hoá Thể thao, Hội Mỹ thuật Việt Nam và hàng loạt bảo tàng, gallery ở Hà Nội và thành phố Hồ Chí Minh thì sẽ thấy, ít nhất là mười năm trở lại đây, hầu như vắng bóng các triển lãm điêu khắc cá nhân hoặc nhóm của các nhà điêu khắc Việt Nam. Có thể có một lí do quan thiết là điêu khắc lấy mất của người làm nhiều công sức lao động thủ công và tài chính hơn nếu tạm so sánh với hội họa mà gần như không thể thu hồi lại được sau triển lãm. Nhưng cũng có thể hiểu rằng số đông nghệ sĩ điêu khắc của chúng ta không có tác phẩm nhiều đủ cho một cuộc triển lãm thông báo một chặng hành trình nghệ thuật của mình với đồng nghiệp, công chúng và đồng thời cũng tự tiêu tán luôn nhu cầu thể hiện tay nghề của mình với đời. Một khi nhu cầu này lớn, nó sẽ giống như nguồn lực thúc đẩy nghệ sĩ nỗ lực kiếm tìm những phương cách tổ chức triển lãm hiệu quả… Những người làm nghề còn phải chịu một hoàn cảnh như vậy thì với những ai ngoài nghề, làm điêu khắc “tay ngang”, có lẽ việc dành thời gian cho một hành trình nghệ thuật với một số lượng đáng kể các sáng tác chỉ là chuyện “nói cho vui”. Nhìn vào triển lãm này thấy số người tham gia nhiều và số sáng tác gửi đến cũng nhiều nhưng họ lại đang là nhân tố chính đầu tiên của hiện trạng điêu khắc thiếu một đời sống hoạt động nghệ thuật sôi động giữa một xã hội trẻ, năng động và biến đổi từng ngày như đất nước ta. Phải chăng đây là một mâu thuẫn? Ðã có một lí giải rằng triển lãm nhiều tác giả và tác phẩm chẳng qua là vì đến kỳ, rất nhiều người mới làm một vài chiếc để gửi tham gia cho có mặt, có tên. Một thành viên trong Hội đồng nghệ thuật của triển lãm đã nói thẳng thắn: Số lượng các sáng tác được chọn trưng bày trong triển lãm có thể còn rút xuống khá nhiều được nữa và như thế, chất lượng nghệ thuật nói chung của triển lãm sẽ được nâng cao hơn. Nhưng về mặt tình cảm mà nói, anh em cùng trong nghề cả, thấy thương và thông cảm với cái công sức của từng người đã bỏ ra cho sáng tác nên không thể nào khe khắt quá được!

Hội đâm trâu, Nguyễn Hồng Dương, TP HCM, 120 cm x 240 cm, composite, 2002 (Giải nhất)

Điện Biên Phủ, Mai Thu Vân, Hà Nội, 100 cm x 300 cm, gò đồng, 2003 (Giải nhì)

2.

Có hai hình thức nghệ thuật tổng hợp được chấp thuận trong triển lãm lần này là nghệ thuật sắp đặt ^[1] và nghệ thuật vật thể ^[2] . Xuất hiện ở phương Tây từ hàng chục năm qua, hai loại hình nghệ thuật này đã có nhiều bước phát triển, lan toả ra khắp thế giới với một cái tên riêng của chính nó chứ không thuộc lĩnh vực điêu khắc. Những loại hình nghệ thuật này rõ ràng là có chiếm lĩnh không gian ba chiều như điêu khắc nhưng nó mang những nguyên tắc kiến tạo riêng. Thứ nhất, nghệ thuật sắp đặt không có giới hạn về không gian và vật liệu thể hiện; một tác phẩm nghệ thuật sắp đặt gần với một không gian nghệ thuật hơn nên đòi hỏi có sự tham gia của người xem chứ nó không thuần tuý là một đơn vị tác phẩm nghệ thuật và chỉ cần người xem đứng ngoài thưởng lãm nữa. Thứ hai, nghệ thuật vật thể là sản phẩm của một trào lưu phá vỡ mọi tư tưởng nghệ thuật cổ điển, bỏ qua khái niệm đẹp hay thẩm mỹ, cũng như tất cả các nguyên tắc tạo hình cố hữu. Nguyên tắc cốt lõi của nó là sử dụng vật thể có sẵn để biểu đạt một tư tưởng, một ý niệm nhất định về các vấn đề trong cuộc sống đương đại. Nói như thế để thấy rằng có sự khiên cưỡng nhất định nếu xếp hai loại hình nghệ thuật này vào thể loại điêu khắc. Trong cuộc họp báo về triển lãm, nhà điêu khắc Lưu Danh Thanh, Phó chủ tịch Hội đồng nghệ thuật, nhận rằng ông chính là một trong những người tích cực vận động các nghệ sĩ trẻ gửi các sáng tác sắp đặt tham gia triển lãm nhưng ông cũng không lý giải được tại sao lại xếp loại hình nghệ thuật này thuộc vào điêu khắc. Và làm sao để định ra tiêu chí đánh giá một tác phẩm sắp đặt là đẹp hay xấu trong khi chưa thể phân loại nó một cách rõ ràng? Ngay trong lời giới thiệu về triển lãm của Ban tổ chức, cũng không có một dòng viết nào đề cập đến sự hiện diện của hai hình thức nghệ thuật “cũ người mới ta” này. Việc mở rộng biên độ của nghệ thuật là một thay đổi đáng mừng từ triển lãm này nhưng nếu đó chỉ là những thay đổi nửa vời, không tuyên ngôn cụ thể và thấu đáo, thì có lẽ mừng ít mà nỗi bối rối để lại cho công chúng cũng như giới điêu khắc có thể lại nhiều.

Nhà cây, Nguyễn Ngọc Lâm, Hà Nội, 250 cm x 90 cm, kính, sắt, 2001 (Giải ba)

3.

Ði khắp năm gian phòng lớn trưng bày chừng ấy tượng, phù điêu, ảnh chụp tượng đài, chưa kể một sân tượng ngoài trời, ấn tượng đầu tiên của người viết là số tượng thiếu nữ hoặc mô tả hạnh phúc lứa đôi, hạnh phúc gia đình quá nhiều mà sau này, thống kê chi tiết là có 146 (trên tổng số 332). Hình ảnh thiếu nữ toàn thân, bán thân hoặc một số cách biến thể từ những hình ảnh ấy được sử dụng để thể hiện những nội dung nửa tâm cảm nửa miêu tả chung chung mà cái tên sáng tác đã bộc lộ hết, ví dụ như Ðợi, Mơ, Dáng xuân, Tuổi ngọc, Sức sống bất tận… Tình trạng sao chép các hình ảnh cụ thể từ thực tế đời sống mà phổ biến nhất vẫn là hình ảnh con người còn tồn tại trong các sáng tác mang đề tài chiến tranh – cách mạng, nỗi đau hậu chiến, lễ hội và sinh hoạt cộng đồng truyền thống mà ngay cả các tác phẩm đoạt giải cao cũng vẫn mắc phải. Nói cách khác, ý thức “chép hình” dường như vẫn có sức chi phối mạnh mẽ tư duy nghệ thuật của các tác giả ^[3] . Bởi vậy, sáng tác không tỏa ra được một “không khí” của nội dung vấn đề mà nó đề cập, lại thiếu sức hấp dẫn của một hình thức thể hiện mới chứa đựng một nội dung nghệ thuật tương xứng. Về điều này, theo lời nhà điêu khắc Tạ Quang Bạo, chủ tịch Hội đồng nghệ thuật của triển lãm, bản chất của nghệ thuật cổ điển là lấy con người làm trung tâm để sáng tạo đồng thời hình ảnh con người thuận tiện hơn cả cho nhà điêu khắc khi muốn biểu đạt bất kỳ một vấn đề, một ý nghĩ nào đó. Tuy nhiên, ông nhắc lại, vấn đề là đẳng cấp của người làm sẽ quyết định chất lượng nghệ thuật của sáng tác chứ không phải do đề tài cũng như cách thể hiện cũ hay mới.

Lấy thân mình làm giá súng, Lê Thị Hiền, Hà Nội, 153 cm, đồng, 2003 (Giải khuyến khích)

Có rất nhiều vấn đề được đặt ra nhân một kỳ triển lãm thông báo về hành trình thuật suốt mười năm của giới điêu khắc Việt Nam: Việc gìn giữ và làm giàu có hơn nữa tính dân tộc của nghệ thuật điêu khắc hay ào ào chạy theo xu hướng ngoại lai? Tiếng nói của thế hệ nghệ sĩ điêu khắc trẻ trong triển lãm này có gì đáng kể? Tính chất dự báo về sự phát triển nghệ thuật trên chặng đường tiếp theo của điêu khắc Việt Nam từ triển lãm này cũng là một chuyện quan trọng đáng bàn… Nhưng nhìn từ triển lãm này, người viết bài chỉ có thiển ý: nếu nghệ thuật nói chung vẫn cứ được phát động và đầu tư trên diện rộng mà thiếu chiều sâu, thiếu tính cá nhân thì nó vẫn chỉ mãi quẩn quanh trong một hoạt động phong trào phi chuyên nghiệp, không đỉnh cao.

© 2004 talawas

---

^[1]Ðất và nước, tác giả Vương Văn Thạo, sáng tác duy nhất được lựa chọn trưng bày trong triển lãm từ sáu sáng tác cùng thể loại gửi tham dự.

^[2]Lời của biển, tác giả Phạm Ngọc Lâm, làm từ những chiếc thìa, dĩa, dao ăn bằng inox và một số mảnh gốm cổ. Từ “nghệ thuật vật thể” được tạm dịch từ nguyên bản tiếng Anh “object art”.

^[3]Ðiêu khắc Việt Nam vẫn “cầm chừng” sau một thập kỷ, Hiền Hoà, chuyên mục Mỹ thuật, báo điện tử Vnexpress, ngày 25-12-2003.