Bài trao đổi của Lâm Vũ khiến tôi nhận ra chỗ thiếu chặt chẽ của mình trong câu xác định tính chất của các bài “tựa”. Chỉ nói là “bài ở đầu sách”, dù sách của mình hay sách của người khác, thì quả là còn sơ hở.

Thế nhưng nếu dựa vào Ðào Duy Anh (Từ điển Hán-Việt), định nghĩa từ “tự ngôn” là “lời rút tóm đặt ở đầu bài hay đầu sách” thì cũng vị tất đã bao quát hết tính chất các bài tựa. Tôi thấy các bài tựa đều gặp nhau ở chỗ người ta viết nó để nói về cuốn sách và tác giả cuốn sách mà bài tựa ấy sẽ gắn vào. Mục đích giới thiệu với công chúng về cuốn sách ấy là điều thấy rõ ở phần lớn các bài tựa. Tôi cho “tựa” như một thể tài văn chương hay thể tài trứ thuật; đó không đến nỗi là bốc đồng. Chỉ nội trong nền thơ Việt 1932-1945 thôi, đã có thể nhớ được nhiều bài tựa đặc sắc, thí dụ Thế Lữ đề tựa cho Thơ thơ của Xuân Diệu, Hàn Mặc Tử, Chế Lan Viên tự đề tựa thơ mình, v.v… Như thế “tựa” đã chẳng là một thể tài sáng tác hay sao?

Nói về những gì làm nên “tựa” như thế cũng đã cho thấy “tựa” không phải là tên. Tên, như tôi đã viết, là nhan đề, đầu đề. Hiện tượng dùng lầm “tựa” thay cho “tên” đã ít nhiều có trong sách báo xuất bản ở miền Nam từ những năm 1930. Phan Khôi có lần trao đổi với Huỳnh Thúc Kháng:

“Tiên sanh kêu bằng “đầu đề” (titre) đó, nhiều người hay kêu bằng “tựa”. Kêu bằng “tựa” không trúng, kêu bằng “đầu đề” hay là “đề” mới trúng. Bởi vì “tựa” tức là cái bài để ở đầu một cuốn sách, tiếng Pháp gọi là préface, chớ không phải đầu đề, là titre.”

(“Phép đặt đầu đề. Lời thương xác cùng Minh Viên tiên sanh”. Trung lập, Sài Gòn, 7.8.1930)

Nêu mấy thí dụ Truyện Kiều, Kim Vân Kiều, Ðoạn trường tân thanh, Lâm Vũ hỏi: cái nào là tựa, cái nào là tên? Theo tôi (và hẳn nhiều người cũng tin như thế) đó là 3 cái tên khác nhau của cùng một tác phẩm (Ðoạn trường tân thanh là tên do tác giả Nguyễn Du đặt, Kim Vân Kiều là tên mà các nhà tàng bản đặt khi cho khắc in, Truyện Kiều là tên do công chúng đặt; thậm chí công chúng còn gọi thật gọn là Kiều khi nói “đọc Kiều”, “bói Kiều”, “lẩy Kiều”…). Còn “tựa” thì số lượng các bài tựa nổi danh dành cho Truyện Kiều có khá nhiều, thí dụ bài thơ mở đầu bằng câu “Giai nhân bất thị đáo Tiền Ðường…” của Phạm Quý Thích, bài tựa của Mộng Liên Ðường, bài tựa của Phong Tuyết chủ nhân, v.v…

Hiện tượng dùng từ “tựa” (mà lẽ ra vốn tương đương với “préface” của tiếng Pháp) thay thế hầu như nhất loạt cho từ “tên”, “nhan đề”, “đầu đề” (vốn tương đương với “titre” của tiếng Pháp), nếu trước kia là lẻ tẻ thì nay rất phổ biến. Các biên tập viên phát thanh, truyền hình trong nước (Tiếng nói Việt Nam, Truyền hình Việt Nam…) và ngoài nước (BBC Việt ngữ, RFI Việt ngữ, v.v…) hầu như đều dùng “tựa”, “tựa đề” thay vì “nhan đề”, “đầu đề”.

Tôi muốn lưu ý mọi người về hiện trạng đó chứ không phải chuyện người miền Nam trước kia dùng từ này như thế nào. Ngay sáng nay, lúc 7h15 (giờ Hà Nội) một biên tập viên thời sự quốc tế của đài Tiếng nói Việt Nam dùng từ “tựa đề” như sau: “Cương lĩnh vận động bầu cử của Công đảng Anh mang tựa đề…”! Ðó, chúng ta đối diện với cái của ngày nay chứ không phải của ngày xưa.

Lâm Vũ cho là tôi “đánh giá thấp đặc thù văn hoá, ngôn ngữ miền Nam”. Trước lời trách này, nếu chỉ chối một lời rằng “không, không phải thế !” thì vị tất đã có ý nghĩa gì. Xin cứ để lời trách đó lại cho tôi dùng làm lời tự răn vậy. Có điều tôi sẽ không vì lời trách đó mà quên nêu nhận xét này: tiếng Việt của chúng ta đang rất thiếu sự chuẩn hoá, và tình trạng này không hề thuận lợi cho thời kỳ giao lưu sâu và rộng như thời kỳ hiện nay. Từ địa phương có thể là hay trong sáng tạo văn chương, nhưng vị tất đã nên lạm dụng trong giao tiếp chính thức, giao tiếp quốc gia, quốc tế, giao tiếp khoa học.

Hà Nội, 15.4.2005

© 2005 talawas