|
21.10.2002
Khế Iêm
Trả lời nhà thơ Đinh Linh về Tân hình thức
Trong bài phỏng vấn của nhà văn Phạm Thị Hoài, trên Diễn đàn Talawas, nhà thơ Ðinh Linh có đề cập tới thơ Tân hình thức, và tôi thấy có vài điều cần làm sáng tỏ:
- “Phần đông người Việt, kể cả các “nhà thơ”, vẫn không hiểu thơ là gì. Họ tưởng hình thức, lục bát chẳng hạn, là thơ. Nhưng một lần nữa: THƠ KHÔNG NẰM TRONG HÌNH THỨC.”
Tân hình thức (New Formalism), nếu hiểu theo nghĩa đen của chữ thì hỏng bét. Chữ “form” phải hiểu là thể thơ như thể sonnet, thể thơ không vần trong thơ tiếng Anh, hoặc thể thơ 5, 7, 8 chữ, lục bát trong thơ Việt. Không ai gọi hình thức lục bát bao giờ, mà gọi là thể thơ lục bát. Thể thơ thì trung tính (neutral), không phải là thơ. Còn hình thức, thường được hiểu là hình thức trên trang giấy, liên hệ tới thơ tự do. Hình thức là nội dung kéo dài, theo quan điểm của Charles Olson, liên hệ chặt chẽ tới nội dung, mà tôi đã phân tích trong bài “Tân hình thức và thể thơ không vần”, xin miễn đề cập. Hình thức được hình thành do nhiều dòng thơ chứ một dòng thơ không ai gọi là hình thức (hay vô hình thức) cả.
- Nếu gọi thể thơ hay một phong trào nào đó là cái lồng, thì cái lồng lục bát đã làm nên thiên tài Nguyễn Du, cái lồng vần điệu đã làm nên phong trào thơ Mới Tiền chiến. Trong cái lồng Tiền chiến, mỗi nhà thơ bằng bản sắc và tài năng riêng, không ai giống ai, tạo thành một thời kỳ rực rỡ nhất của thơ Việt. Ngay trong thơ tiếng Anh cái lồng thơ không vần đã làm nên bao nhiêu thiên tài, chẳng hạn Shakerspeare, Milton… Những cái lồng đó đã có sẵn rồi, không ai có khả năng xây lồng, chỉ thay đổi chút ít thành cái mẫu khác cho phù hợp với thời đại. Chẳng hạn, cái lồng lục bát, hay cái lồng vần điệu Tiền chiến không còn thích hợp nữa, Tân hình thức Việt rút tỉa, tìm ra cái lồng mới, như vậy có gì hại cho thơ đâu. Vần điệu, tự do, ai thích thì cứ làm, vấn đề là có người đọc hay không.
- “Khi ta biết về một phong trào nào đó thì nó đã cũ rồi…”
Thật ra, từ thập niên 1940 tới 1970, những nhà thơ Hoa kỳ viết bằng thể luật chỉ đếm trên đầu ngón tay, như Lowell, Merrill và Berryman. Ðến cuối thập niên 1970, hai tập thơ thể luật của hai nhà thơ trẻ, Room for Error (1978) của Charles Martin và Uncertainties and Rest (1979) của Timothy Steele, hầu như không ai để ý đến. Sau đó ít lâu, tạp chí Paris Review, một tờ báo chưa bao giờ đăng bài thơ thể luật nào của ai, bất ngờ đề cập tới các thể sonnet, villanelle (một thể thơ vần, 19 dòng, mỗi đoạn 3 dòng, đoạn cuối 4 dòng, có những dòng lập lại). Hai tập thơ thể luật tiếp theo, Hundreds of Fireflies (1982) của Brad Leithauser và The Golden Gate (1986) của Vikram Seth gặp may, được khen ngợi nhiệt liệt. Cho đến năm 1987 nhà thơ Timothy Steele mới nghe nói lần đầu tiên về thuật ngữ “Neo-formalism”, được đặt ra bởi ai đó muốn báo động khi thấy những nhà thơ trẻ càng lúc càng quan tâm tới thể luật. Ðến 1991, xuất hiện tiểu luận của nhà thơ Dana Gioia, “Can Poetry matter?”, ngay lập tức tạo nên những phản ứng với số lượng đông đảo khác thường (extraordinary), và bài phỏng vấn nhà thơ này vào năm 1996, được dịch đăng trên TC Thơ số 23. Như vậy, trong thập niên 1980 khi phong trào Thơ Ngôn ngữ đang làm mưa làm gió, và hầu như là một phong trào mạnh nhất từ sau thế chiến II, một phần nhờ sự hổ trợ tích cực của những cơ sở hàn lâm, thì Thơ Tân hình thức Hoa kỳ mới có vài người thực hành. Cho đến 1996, thơ Tân hình thức Hoa kỳ mới ra được một tuyển tập thứ nhất, “Rebel Angels: 25 Poets of the New Formalism”, và được tái bản lần thứ hai năm 1998. Kể từ đó đến nay, hàng loạt những bài phát biểu, tranh luận, điểm thơ, trên internet, hàng chục tập tiểu luận được in ra, và cho đến bây giờ vẫn là một phong trào đang ở thời kỳ sung mãn nhất của thơ Hoa kỳ, trong khi Thơ Ngôn ngữ lui dần vào bóng tối.
Thơ Tân hình thức Việt, ở vào trường hợp khác hẳn, chỉ mượn đỡ cái vỏ thể luật, 5, 7, 8 chữ và lục bát của Tiền chiến, kết hợp với nghệ thuật cú pháp, thơ không vần tiếng Anh, cùng Hiệu Ứng Cánh Bướm. Như vậy, chúng tôi không bắt chước Tân hình thức Hoa kỳ, chỉ học hỏi và gạn lọc những yếu tố thích hợp để anh em cùng sử dụng, với mong ước ngôn ngữ và thơ Việt đủ mạnh, bình đẳng với ngôn ngữ và các nền thơ khác. Có thể nói, đây là lần đầu tiên thơ Việt đi song hành với một phong trào lớn của thơ tiếng Anh, bằng một phong cách riêng biệt, mới mẻ và đầy tự tin. Vấn đề của Tân hình thức Việt bây giờ là của những nhà thơ Việt, không liên quan gì tới những nhà thơ Mỹ, và hoàn toàn độc lập với Tân hình thức Hoa kỳ.
- “Tân hình thức không phải là một khám phá, mà chỉ là một thái độ bảo thủ.”
Những phương cách thử nghiệm, khám phá của thời hiện đại, chẳng còn làm ai ngạc nhiên nữa, như xem những phim kinh dị, bạo động một lần thì được, nhưng xem hoài cũng chán, chẳng có gì, nội dung thì tầm thường, có khi rỗng tuếch. Computer tạo ra những hình ảnh kỳ thú, mới lạ hơn nhiều, hình ảnh fractal chẳng hạn. Nếu trở về quá khứ, tìm lại những thứ cũ và làm mới lại, phù hợp với hiện tại là bảo thủ, hiểu theo cách đó thì hạn hẹp và sơ đẳng quá. Thời Phục hưng những nhà văn, nhà thơ đã tìm về các tác phẩm La-Hy, và tạo nên thời kỳ hoàng kim trong văn học phương Tây, với những thiên tài lừng lẫy cho đến bây giờ thiên hạ vẫn còn nể phục. Nếu đó là bảo thủ, là bắt chước thì may mắn quá rồi còn gì. Và nếu Trừu tượng Biểu hiện Hoa kỳ thập niên 1950, quay lại Trừu tượng đầu thế kỷ, đưa hội họa lên đỉnh cao nhất của thời hiện đại, là bắt chước, là bảo thủ, thì tại sao với kiến thức và tài năng đầy mình, họ lại chọn một thái độ như vậy. Chuyện đời không có gì rạch ròi 2 với 2 là 4. Nhưng với thơ Tân hình thức Hoa kỳ thì sao? Họ quay về với dòng iambic pentameter, và các thể sonnet, thơ không vần… không phải quay về với truyền thống theo đúng nghĩa đâu, họ muốn mang thơ trở về với ngôn ngữ tự nhiên đấy thôi. Mà muốn bắt được ngôn ngữ tự nhiên, để cảm cái hay của thơ, phải sinh ra và lớn lên ở đất nước họ, thấm nhuần ngôn ngữ và văn hóa của họ từ nhiều đời, kinh qua nhiều thế hệ. Ngôn ngữ lớn lên cùng sữa mẹ (những nghiên cứu ngữ học cho thấy, ngôn ngữ bẩm sinh của con người được hoàn tất trong khoảng từ 2-7 tuổi, sau tuổi này, học ngoại ngữ khó hơn học tiếng mẹ đẻ), tiếng Anh hay tiếng Việt thì cũng vậy, ngay văn xuôi còn có người viết hay, viết dở nữa mà. Với Tân hình thức Việt thì càng không đúng, vì gần như đối nghịch với Ðường thi, Tiền chiến.
- ” Vậy thơ là gì? Thơ là những chuỗi chữ vừa cô đọng vừa bất ngờ.”
Thơ, cũng như tiểu thuyết, là một nghệ thuật, vì vậy nhà thơ phải cho người đọc thấy nghệ thuật của mình. Luật tắc là sự đồng thuận căn bản để từ đó người đọc đánh giá được tài nghệ của nhà thơ tới đâu. Nhà thơ Hoa kỳ William Carlos Williams cho rằng ông làm thơ cho chó mèo cũng hiểu được. Nhưng để cho chó mèo hiểu được không dễ, phải có nghệ thuật rất cao. Williams dùng chữ bình dị, dễ hiểu, không chắp vá chữ nghĩa cầu kỳ, quái dị, mà vẫn chứa đầy tính trừu tượng. Nghệ thuật tu từ là nghệ thuật dùng chữ, dụng chữ (không đơn giản chỉ là trò ráp chữ) mà những nhà thơ tiền bối của chúng ta, từ Ðường thi, Tiền chiến đến những nhà thơ hiện đại như Bùi Giáng, Thanh Tâm tuyền, Tô Thùy Yên, Lê Ðạt, Trần Dần, Ðặng Ðình Hưng, đã đưa nghệ thuật này tới chỗ, khó ai trong chúng ta vượt qua được họ. Chúng ta kính phục họ bởi họ có một vị trí rất rõ trong lịch sử văn học, không ai có thể phủ nhận. Bây giờ chúng ta bắt đầu khai thác một nghệ thuật mới, nghệ thuật cú pháp.
Trong hoàn cảnh đặc biệt của Việt nam, sau quá lâu lòng người bị phân cách bởi những ý thức hệ, Tân hình thức mong là một nhịp cầu đầu tiên, tạo sự cảm thông giữa những nhà thơ trong và ngoài nước. Chúng tôi tin rằng, bạn đọc sẽ có những nhận thức công bằng đối với thể loại thơ mới mẻ này, và chúng tôi cũng tin rằng, những nhà thơ trẻ sẽ đón nhận, như một thể loại thơ của thế hệ tương lai trong nền thơ Việt. Bạn đọc muốn tìm hiểu về thơ Tân hình thức Việt, và sự thực về Tân hình thức Hoa kỳ như thế nào, xin đọc TC Thơ từ số 18 tới số mới nhất, không thể đọc lẻ tẻ một vài bài, hay qua một số phát biểu, để tránh rơi vào thành kiến và ngộ nhận.
Ghi chú: Những chữ nghiêng là của nhà thơ Ðinh Linh.
© Talawas 2002
Nhà thơ Đinh Linh nói chuyện với Talawas
|