trang chủ talaCu ▼ 2005 – 2008 2009 – 2010 Ý kiến ngắn spectrum sách mới tòa soạn hỗ trợ talawas
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đinh Bá Anh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Minh Ngọc
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Lưu Linh
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Diễm Chi (2822)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Nguyễn Đăng Thường
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Đào Nguyên (3097)
Ý kiến ngắn
2.11.2008
Hoàng Ngọc Hiến
Triết học
2.11.2008
Kiệt Tấn
Thơ và Thơ Trẻ
2.11.2008
Hoàng Hưng
Giáo dục
2.11.2008
Nam Đan
Lịch sử
2.11.2008
Jorn Rusen
talawas chủ nhật
2.11.2008
Walter Skrobanek
Tủ sách talawas
1.11.2008
Nguyễn Mộng Giác
Tôn giáo
1.11.2008
Walter Russel Mead
12.12.2005
Claudio Magris
Tống cổ các nhà thơ ra khỏi Nhà nước Cộng hòa?
 

Truyền thuyết kể rằng, Plato, khi trở thành học trò của Socrate, đã hủy đi một vở kịch ông vừa viết xong. Tất nhiên, ông làm điều này không vì ông không hài lòng với giá trị thẩm mĩ của tác phẩm, đúng hơn, như Diogene Laerzio nhắc nhớ, vì ông được đề nghị soạn ra vở này để tham dự một trong những cuộc tranh tài văn chương quan trọng nhất ở thành Athens. Từ Plato đến Kafka – người mà khi lâm chung đã trao trách nhiệm cho bạn ông, Max Brod, hủy đi những tác phẩm chưa xuất bản của mình, trong đó có những kiệt tác như Vụ án và Lâu đài – hành vi của một nhà văn lỗi lạc đem chính những tác phẩm của mình lên giàn thiêu không bao giờ nảy sinh từ một thẩm định văn chương mà nảy sinh từ những lí lẽ sâu kín hơn. Plato hủy vở kịch của ông – và những vở kịch được giả định là của ông – khi trở thành học trò của Socrate và hiến đời mình cho triết học, cho cuộc đi tìm chân lí, mà đối với ông, có vẻ như không tương thích với văn học, ngay cả những tác phẩm tối thượng và được ông yêu thích nhất, như các tác phẩm của Homere và những vở kịch vĩ đại khác, mà trong một chương nổi tiếng của Republic, bị ông loại ra khỏi Nhà nước Lí tưởng và nền giáo dục tinh thần cho người công dân lí tưởng của Nhà nước này.

Không thể chấp nhận cái bản án platonic, bởi vì, nơi bản án này được thi hành sẽ là nơi mà chủ nghĩa toàn trị lên ngôi, hẳn nó sẽ sử dụng cái quyền năng tuyệt đối của một Nhà nước không khoan dung với các biểu hiện khác với cái mô hình giá trị của nó, nó sẽ đàn áp cái cá thể và quyền về sự được khác biệt của cái cá thể. Thế nhưng, để phản bác sự kết án của Plato đối với văn học – và nghệ thuật nói chung – cần suy xét tường tận sự kết án này và thực chất của nó: nguy hiểm nhưng có thể bị bóp méo, không ý thức về điều này thì không thể mang lại sự công tâm cho văn học, không thể cảnh tỉnh và đồng thời thừa nhận sức quyến rũ của văn học, không thể đón nhận cái tính nước đôi vừa chuyên chế vừa tự do của văn học, và như thế, không thể đón nhận cái ý nghĩa mà văn học trao cho cuộc sinh tồn của một người và cho sự hình thành ra nhân cách của người ấy.

Bản án loại trừ văn học của Plato mang ấn dấu kép. Nó cho thấy – trong lúc không đề xuất bất kì một phán xét đạo đức dứt khoát nào – sự phi lí và bất công của cuộc đời: một đằng, biển khổ giáng lên người vô tội, và đằng kia, may mắn tươi c-ười với kẻ ti tiện. Đây chính là cái tính cách dối lừa của các vị thần – đầy sức quyến rũ, nhưng hẳn không phải là những tấm gương của lòng nhân từ và của công lí, mà là những ví dụ về sự ganh tị, lăm le, thèm khát, oán hờn và hung dữ – đưa đẩy con người đến với tội lỗi, và trừng phạt con người sau khi đã khiến họ phạm tội. Trong nghệ thuật, có cái đẹp, nhưng cái đẹp – như Gadamer nhắc nhở – không phải lúc nào cũng là cuộc hiển lộ của cái Thiện và cái Chân, như quan niệm của Plato đòi hỏi.

Xa với việc trao tặng những mô hình đời sống nhằm rèn luyện đức hạnh cho con người, nghệ thuật có thể dẫn đến việc toa rập với sự bất công và với sự bạo hành vốn ngự trị thế giới. Nghệ thuật không chỉ là sự mô phỏng hư cấu, không chỉ là bản sao của thực tại cảm quan dối lừa và không hoàn hảo, mà theo Plato, tới phiên nó, chỉ là bản sao của Ý niệm vốn là cái thực tại duy nhất thực có. Qua nghệ thuật, cái cá thể trao tiếng nói cho cảm xúc của nó; song, theo phương thức như thế, nghệ thuật thường dẫn cái cá thể đến việc làm đỏm cho chính cái tính vị kỉ của nó, thỏa thuê mô phỏng những tình cảnh khốn cùng, những mâu thuẫn, và đôi lúc, những tâm trạng tẻ nhạt, nuông chiều sự yếu đuối và đóng khung trong tính luyến ngã của nó.

Những thứ ấy làm nghệ thuật trở nên độc hại cho việc hình thành ra cái cá thể – ít ra là đối với Plato, người khó ai sánh kịp trong việc lĩnh hội cái chức năng thăng hoa của nghệ thuật, cái lực khởi động và biến hình chuyển thể, cái khả năng nhìn ra quỷ sứ và thánh thần, cái tính “cuồng si thần thánh” của nó, vốn được ông tán dương trong đoạn Đối thoại mang tên nhà thơ Ione. Có thể lĩnh hội cái tính cách mâu thuẫn platonic này về phương diện lí thuyết, nhưng để lĩnh hội nó trong toàn bộ thực tại sống động của nó, để lĩnh hội phương thức nó nẩy sinh và được Plato trải nghiệm, thì phải cần đến văn học và nghệ thuật. Triết học và tôn giáo thảo dựng chân lí, lịch sử xác nhận sự kiện, thế nhưng, Manzoni nhận xét, chỉ có văn học – nghệ thuật nói chung – mới nêu lên được những phương thức và lí do mà con người trải nghiệm các chân lí và các sự kiện ấy; như thể, trong cuộc sinh tồn của những cá thể, những điều phổ quát mà họ chủ trương sẽ hòa quyện cùng những sự việc bình thường, tối giản, và bé mọn nhất, vốn cụ thể đan bện ra cuộc sinh tồn của họ; như những chân lí triết học, tôn giáo hoặc chính trị đan bện với hi vọng, nỗi sợ, ước muốn, tuổi già, cái chết của con người. Nếu Thượng đế hiện thân, thì văn học chính là cái hình thái có khả năng kể về cuộc hiện thân này khi phơi mở cái tuyệt đối trong những hành vi thường nhật. Kinh Phúc âm là một truyện kể và kết thúc với việc Chúa Jesus phục sinh và nướng cá cho các tông đồ bên bờ hồ. Trong quyển tiểu thuyết Cominciò in Galilea (Khởi đầu ở Galilea) của Stefano Jacomuzzi, Chúa Jesus phán: “… Biết bao cam go; Cha ơi! Phép tắc của Cha không mất đi! Ôi, con mong những tiếng kêu khốn khó dưới thế gian: kỉ niệm, tình yêu, lòng mong đợi, nỗi đau nho nhỏ, niềm vui be bé của chúng con… cũng không mất đi. Xin Cha hãy mang theo toàn bộ cùng Cha, Cha ơi, xin Cha đời đời bảo tồn chúng!”.

Văn học có thể cứu vớt những câu chuyện bé nhỏ ấy, chiếu sáng quan hệ giữa chân lí và cuộc sống, giữa tính nhiệm màu và tính thường nhật, giữa cái cá thể đơn biệt và cái tháp Babel thời đại. Chính cái dòng “tiểu thuyết rèn luyện”, nở rộ giữa thế kỷ 18 và 19, đặc biệt là ở Đức (và không chỉ ở xứ này), đã kể lại, chẳng hạn, liệu một cá thể – lớn lên trong lòng một xã hội ngày càng phức tạp và mê cung trùng điệp – có thể có cách nào tự rèn luyện mình thành một nhân cách hài hòa, phát triển toàn bộ mọi tiềm năng của mình hay không, hay là lại bị nghiền nát bởi cái cơ chế vận hành sắt đá của thế giới cũng như phải trả một cái giá cực đắt khi được lồng vào cái guồng máy hoạt động xã hội, hy sinh sự phong phú bội nhân của nội tâm, từ bỏ những ước mơ, những đam mê, những dự án và tự cào bằng mình đến mức hầu như biến thành một công cụ cho cái cơ chế vận hành ấy.

Lịch sử nêu sự kiện, xã hội học miêu tả quá trình, thống kê cung ứng con số, nhưng chính văn học là hình thái giúp cho những sự kiện ấy, những quá trình ấy, những con số ấy tiếp cận được với cái nơi mà chúng có thể trở nên sống động trong cuộc sinh tồn của con người. Chúng ta biết thế nào là nước Pháp của Thời kì Phục hồi, thế nào là đại đô thị hiện đại, là nhờ những quyển tiểu thuyết xúc tu của Balzac đã kể lại cho chúng ta nghe cung cách người ta yêu, cung cách người ta mộng ước hoặc cung cách người ta dối lừa nhau; là nhờ những quyển tiểu thuyết như Berlin Alexanderplatz của Alfred Döblin hoặc những tác phẩm tiền phong khác, mà trong đó, tính phức hợp, tính tổ chức, tính phân rời và tính vạn hoa của cuộc sống đại đô thị trở nên một cuộc dàn dựng và cắt dán tự sự, trở thành phong cách và hơi thở của câu chuyện. Cho nên Sciascia đã có thể nói “chẳng gì tự nó và chẳng gì thuộc về thế giới biết được cái tính phổ quát của con người, nếu văn học không cho biết”.

Văn học – đặc biệt là tiểu thuyết, hay thật ra, cái thiên sử thi hiện đại – là cuộc mô phỏng thực tại, cái tính cách nhung nhúc ô tạp và thoáng qua, cái tính cách sớm-nở-tối-tàn hỗn độn của nó. Văn học giống như một tờ báo, và nhiều lúc, giống như một tờ báo lá cải về cuộc sống, những tính chất thường tình nhỏ nhặt và da diết của nó. Dostoievski hoặc Dickens – nhưng ngay cả Kinh Thánh và Dante – đều là những tường thuật viên về cái cuộc phù hoa hư ảo này, vốn được các vị soi chiếu với một thứ ánh sáng vĩnh hằng, dũng mãnh như ánh đèn pha xuyên thủng màn đêm hoặc kịch liệt như ánh đèn pin của một tay thám tử nơi tối mù. Trong chuyến xuống âm phủ này có thể có sự cứu rỗi: lòng bác ái của kẻ đầm mình trong bùn lầy của cuộc sinh tồn, đảm nhận cuộc đầm mình này qua tư cách của một Vị cứu tinh đau đớn, nhưng cũng qua tư cách của sự tòng phạm, của sự tự thỏa nguyện trong nỗi khốn khó hơn là của niềm hi vọng xoa dịu nỗi khốn khó.

Bên cạnh sự trung thực với dòng chảy xoáy ngầu của các sự kiện, văn học còn là chiếc máy ghi độ rung chấn về các sự kiện chính trị, những biến động mà qua sự hỗn loạn tức thời của chúng thường không để người ta đoán được lô-gích và ý nghĩa. Carlo Bo, khi khơi lại những giai đoạn xáo động và bi thảm nhất gần đây của lịch sử nước Ý, bảo rằng những biến cố rối mù và chấn động ấy dường như đang chờ đợi một nhà tường thuật mang lại cho chúng những vai trò. Trong bài tiểu luận “Letteratura bastarda” (Văn chương cứng cỏi) về mối quan hệ giữa truyện kể, báo chí và thời sự địa phương, Claudio Marabini, trong lúc nhắc nhở rằng văn học trước hết hàm nghĩa việc “hết sức đặt mình trong tình cảnh người khác”, khảo sát về phương cách mà các sự cố hỗn loạn đẫm máu trong cuộc chung sống của dân Ý ở các thập niên vừa qua – vụ giết Moro, cái chết của Calvi, vụ bê bối Tangentopoli và nhiều sự cố khác, lúc thì đầy mâu thuẫn, lúc thì đậm bi hài – có thể làm dữ liệu cho cái câu chuyện từng kì lê thê và mê cung trùng điệp đang chờ đợi người kể. Có lẽ khi chúng ta thực sự có được quyển tiểu thuyết lớn này, thì chúng ta mới có khả năng biết được cái nước Ý này đã từng là như thế nào, điều mà không ai có thể nhận diện, kể cả những người đã trải qua những sự cố ấy trong tâm điểm của cơn bão lốc.

Có lẽ chưa có thời nào mà văn học lại đòi hỏi và tiến hành một chức năng nhận thức như trong thời của chúng ta; giai đoạn từ cuối thế kỷ 19 cho đến thập niên 30, cái mùa văn hóa lớn của thế kỉ 20, vẫn là một biên bờ xa nhất đạt được trong văn học: các nhà văn như Musil, Joyce, Proust, Kafka, Svevo, Mann, Broch, Faulkner và những nhà văn khác đã đòi hỏi ở truyện kể cái tri thức về một thế giới, mà giờ đây, do sự phát triển mạnh mẽ của các bộ môn khoa học, không cho phép người ta tự tin vận dụng nó trong văn học, bởi vì các bộ môn khoa học này – sự chuyên biệt hóa triệt để, dẫn đến sự thể mỗi bộ môn trở nên khó tiếp cận cho những ai hoạt động trong những bộ môn khác, và như thế, cho công chúng phổ thông, thì lại càng khó tiếp cận hơn – đã phá vỡ bất kì một cảm thức thống nhất nào về thế giới. Chỉ có dòng tiểu thuyết nào gánh vác được những vấn đề nan giải mang tính cách khoa học này, trong lúc phơi mở cái phương thức mà con người đã và đang trải nghiệm cuộc chuyển đổi, thì nó mới có thể đón nhận được ý thức về thực tại và ý thức về sự tan chảy của thực tại, được mô phỏng nhưng cũng được thu thập tận đáy sâu và chịu sự chi phối bởi chính các hình thái tự sự thể nghiệm, bởi chính cái sự phân rã và tái tạo về cấu trúc tự sự.

Hôm nay, văn học đang đứng trước một thách thức mới, nảy sinh từ cái hố cách biệt giữa nó và khoa học, giữa các tri thức khoa học và khả năng tham dự của các tri thức này vào di sản văn hóa cộng đồng. Qua nhiều thế kỉ, những khám phá khoa học – chẳng hạn như của Galileo hoặc của Newton, và thậm chí của Einstein – đã có khả năng thấm nhập vào tâm trí – dù qua một phương thức thu gộp và không hoàn chỉnh – của những người không có sự chuẩn bị chuyên môn và đã tác động lên phương thức nhìn nhận và cảm biết thế giới của họ, cho nên, đã tác động lên phương thức nhìn nhận và cảm biết thế giới của nhà văn, của nghệ sĩ và phương thức mà họ phản ánh thế giới. Cơ học lượng tử – và không chỉ bộ môn này – dường như đã mở ra một bờ vực ngăn cách giữa khoa học và sự lĩnh hội (cho nên, gồm cả trí tưởng tượng và tính mẫn cảm), dù chỉ là sự lĩnh hội trên bề mặt, cho những ai không phải là nhà khoa học.

Khoa học đương đại – mà quá trình của nó, theo một số người, bắt đầu từ Galileo – dường như đã thu giảm cái chứng cứ cảm quan qua nhiều thế kỷ hiện diện trong nhận thức về thiên nhiên, để ưu tiên một quy trình trừu tượng ngày càng tăng không thể tránh vốn dường như không thể chuyển tải vào trí tưởng tượng, không thể trở thành những hình tượng và ẩn dụ, không thể tương quan với cuộc sống. Khoa học hình như không tác động lên nhận thức và tính biểu trưng thế giới trong tâm trí và trong nhạy cảm nghệ thuật; cho nên, một cách nghịch lí, tri thức khoa học – một tri thức “mạnh” vốn thống lĩnh thế giới – không thành công trong quy trình trở thành văn hóa, trong quy trình bước ra khỏi cái khuôn khổ chuyên ngành của nó, trong quy trình tác động lên sự cảm nhận của con người. Sự phát hiện ra DNA – có khả năng đảo lộn triệt để thực tại và những giá trị – nói chung, có thể lĩnh hội được, nhưng cơ học lượng tử thì mở ra một thực tại khác, được vận hành bởi những quy luật khác, và trước hết, bởi những quy trình lô-gích khác, trơ ì trước những phạm trù suy luận và trước sự nhạy cảm của chúng ta.

Không thể bảo vũ trụ hãy tổ chức theo những quy luật tương ứng với các cấu trúc tâm trí và với các cấu trúc cảm nhận của con người. Hôm nay, việc biến các tri thức ngày càng trừu tượng về một thiên nhiên vô định luận thành ẩn dụ thơ ca, là một thách thức văn hóa cam go đặt ra cho văn học.

Văn học bảo vệ cái cá thể, cái đặc thù, sự vật, sắc màu, giác quan và cảm tính; văn học chống lại cái tính phổ quát giả tạo vốn tập hợp và cào bằng con người, chống lại cái quy trình trừu tượng khiến con người trở nên khô cằn. Trước Lịch sử, vốn mang kì vọng hóa thân và thực hiện cái phổ quát, văn học đề xuất những gì bị bỏ rơi bên lề dòng diễn biến lịch sử, trao tiếng nói và kí ức cho những gì bị chối từ, bị bốc dỡ, bị hủy diệt hoặc bị xóa bỏ khỏi hành trình của sự tiến bộ. Trước tính quy phạm và tính thủ tục, văn học bảo vệ cái ngoại lệ và cái bị vất bỏ. Nó nhắc nhớ rằng tính toàn diện của thế giới đã bị phá vỡ và không có sự phục chế nào có thể ngụy tạo thiết lập lại một hình ảnh hài hòa và thống nhất về thực tại, vốn sẽ giả tạo.

Thơ ca của người nghệ sĩ hiện đại – nhà sáng lập ra chủ nghĩa Lãng mạn August Wilhelm Schlegel viết – là cảm thức hoài niệm về một cuộc sinh tồn toàn diện bất khả thi, và vì thế, nêu lên cái hư trống, cái thiếu vắng, cái không hoàn tất của cuộc sống và của cuộc biểu trưng mong phản ánh trung thực cuộc sống mà không nhường bước cho ý đồ khoa trương điểm tô cuộc sống, y như thể mọi sự đều tốt đẹp và dễ dàng. Phần lớn văn chương đương đại vẫn là văn chương lãng mạn, theo nghĩa là, Giuseppe Bevilacqua nhận xét, chính cái chủ nghĩa Lãng mạn đã ước mơ sự cứu rỗi không tưởng cho toàn bộ xã hội và cuộc sống – thất vọng bởi sự thất bại của cuộc cách mạng, nhiều nghệ sĩ lãng mạn bị lực phản tác động xui khiến, về phương diện chính trị, đã đứng sang phía bảo thủ và thoái bộ – giao phó cho thơ ca cái nhiệm vụ, cũng bất khả thi, thực hiện một hữu-thể-thơ-ca tuyệt đối (cuộc sống chân thực, sinh tồn thi vị) trong một xã hội, mà khi người ta càng muốn nó hoàn hảo thì nó lại càng hiện ra ngột ngạt và khó sống.

Nghệ thuật hiện đại đã tự đảm nhận, qua chính hình thái cấu trúc của nó, cái âm điệu nghịch tai của tình cảnh con người và đã chối từ bất kì một sự hoàn tất thẩm mĩ nào khi nó cảm thấy sự hoàn tất này là giả tạo trước cuộc sinh tồn, giống như sự giả tạo khi dương cao một bức tượng tân cổ điển trơn bóng thời Victoria để ăn mừng sự thảm bại của chủ nghĩa Quốc xã sau Auschwitz. Không chỉ những tác phẩm gay go và hiểm hóc nhất, như những tác phẩm của Joyce và của Beckett, mà cả những tác phẩm – dù có vẻ dễ tiếp cận hơn nhưng cũng triệt để y như thế trong việc biểu trưng sự thức tỉnh và sự hư trống – như L’ Éducation sentimentale của Flaubert, đã chối từ mọi hình thái tuyên xưng sự cao xa khoa trương hoa mĩ và mọi hình thái nhân bản dễ dãi. Văn học mà nêu lên những sự thật triệt để nhất về tình cảnh sinh tồn và lịch sử, là văn học của sự khước từ, của sự cự tuyệt, vốn nêu bật sự khốn quẫn của nền văn minh và chính cái sự xâu xé trong cái tôi cá nhân, không còn là một cái Tôi-hoàng-thượng ban bố những Đạo luật Chấp chính nữa, mà là một cái tôi ngày càng bị cách li và vụn vỡ, rút lại thành một giao điểm tạm thời và xáo động về sự kiện và cảm giác, một chút cặn còn lại từ một truyền thống và từ một câu chuyện đã bị bốc hơi.

Công chứng viên Bartleby – nhân vật bất tử của Melville trong câu chuyện kể mang cùng tên, trước mỗi câu hỏi, mang tính cầu cạnh hay chỉ thị – trả lời: “Thưa ông, xin cho tôi được miễn”. Trong cái thái độ cương quyết và triệt để này, giống như thái độ buông xả trong những nhân vật của Kafka, có một tình yêu đời sâu kín hơn bất kì một sự đồng lòng dễ dãi nào, có một tình yêu biểu lộ trong đơn độc, trong tĩnh lặng, trong một tính cách vô chính phủ càng triệt để bao nhiêu thì cũng càng e ấp và kiềm nén bấy nhiêu. Sự mỉa mai cũng có thể là một động thái vừa che đậy vừa vén mở vực thẳm, như kiểu mỉa mai phớt nhẹ, quỷ-thần và chóng mặt của Svevo, một trong những cái nhìn khắc nghiệt nhất đối với Nàng Thơ. Hôm nay, hơn bao giờ hết, ý nghĩa của văn học chính là cuộc giải phóng khỏi mọi thần tượng giả tạo, khỏi mọi sự gian dối mà làm ra vẻ đang chuyển tải các giá trị đích thực. Như những vần thơ nổi tiếng của Eugenio Montale cất tiếng:


“Đây, hôm nay chúng tôi có thể nói với bạn,

chỉ những gì chúng tôi không là,

chỉ những gì chúng tôi không muốn.”

Những điều Chúa phán trong Kinh Phúc âm cũng xác đáng cho văn học. Văn học không mang lại bình lặng, mà mang lại thanh gươm; văn học đến để chia lìa con với cha, anh với em; văn học đến để gieo nỗi bất an, rắc mầm ngờ vực trong bất kì một tôn ti trật tự xã hội-chính trị nào. Botero, nhà lí thuyết về Lí lẽ của Nhà nước, bảo rằng chữ nghĩa không có ích cho Quân vương – hoặc cho Nhà nước – bởi nó dẫn đến sự ưu phiền. Văn học, hành vi truyền thông, và vì thế, hành vi xã hội thượng thặng, còn hàm chứa một hạt nhân phản-xã-hội bất di bất dịch, như Plato đã biết rất rõ. Văn học, dù hay được kết ước về phương diện chính trị, còn là một cuộc tẩy chay trước bất kì một đề án chính trị nào.

Văn học, khi khước từ, có thể cất lên tiếng “dạ” đắm say trước cuộc sống nóng hổi, như Umberto Saba bày tỏ. Tiếng “dạ” này mang tính giải phóng cũng bởi nó thoát khỏi nguyên lí không mâu thuẫn. Tiếng “dạ” này có thể nêu bật cái sự thật phản đề, bởi nó không hình thành những phán đoán lí thuyết, cũng không tôn xưng ý thức hệ, dù nó biểu đạt những kinh nghiệm và do đó có thể biểu đạt niềm tin vào Thượng đế và vào tính phủ định của nó, bởi mỗi cá thể, trong chuyến viễn du đời mình, có thể trải nghiệm cả hai, và văn học nói về cuộc trải nghiệm này, mà không để bị thúc ép bởi các công thức tín điều. Trong những truyện kể của Singer, có sự hội ngộ giữa cuộc hiện thân của đức tin và cuộc hiện thân của tính hư trống triệt để nhất, và người ta không thể biết Singer có phải là một tín đồ hay không.

Mỗi nhà văn ý thức rõ và trong thâm tâm cảm thấy sự khác biệt giữa những gì thực sự được mình viết ra, để bày tỏ một thái độ hoặc một phán xét, và những gì mình muốn nêu lên, thông qua sự phát biểu của nhân vật hoặc của bối cảnh, thông qua sự lắng nghe những gì các nhân vật hoặc các bối cảnh ấy gợi ý cho mình, những điều mà có lẽ cho đến lúc đó mình không ý thức là chúng hiện diện trong mình. Trong văn học, tất cả đều là ẩn dụ, điều gì đó nơi này nói về điều gì đó nơi kia; một tiếng “không” có thể là một tiếng “có” và đây chính là cái tính tự do của văn học, cái góc 360 độ của nó mở ra thế giới. Văn học không quan tâm đến những câu trả lời do nhà văn đem lại, mà quan tâm đến những câu hỏi do nhà văn đặt ra, và những câu hỏi này, luôn luôn rộng hơn bất kì một câu trả lời cặn kẽ nào. Mặt khác, trong cuộc sống cũng vậy, những người chúng ta quan tâm không chỉ là những ai chia sẻ với chúng ta những câu trả lời về những điều tối hậu, mà gồm cả những ai, như chúng ta, đã đặt cùng các câu hỏi chung quanh những điều tối hậu ấy.

Văn học có cái tính tất yếu đanh thép của nó, nhưng yêu sự vui chơi. Cái tính tất yếu trên-cá-nhân thường vượt qua ước vọng và ý chí của chính nhà văn; đôi lúc nhà văn mong nói lên điều gì đó tận tâm can nhưng văn bản lại cự tuyệt, hoặc có khi văn bản đòi hỏi điều gì đó mà nhà văn lại ỉm đi. Trong câu chuyện ngụ ngôn La radura (Cuộc tuyển lựa) của Marisa Madieri, cô bé Dafne muốn viết ra câu chuyện về những sự kiện mà mình đã trải nghiệm trong lúc loại bỏ cái sự cố con chim két bị con rắn ăn thịt vốn làm nhiễu động niềm đắm say của cô đối với thế gian, nhưng cô nhận ra rằng mình không thể thực hiện điều này.

Nhưng văn học yêu sự vui chơi, yêu quyền tự do sáng tạo ra cuộc sống, thậm chí giống như nam tước Münchhausen, người đã biến bi kịch thành nhẹ tênh như quả bong bóng đa sắc vuột khỏi tay tung tăng bay lên không trung. Hofmannsthal nói, các nhà thơ biết cất giấu sự sâu sắc trên bề mặt, biết che đi những vực thẳm đáng sợ nhất qua sự thư thái của một nụ cười, qua sự hờ hững của cái vẻ ngoài tưởng như phù phiếm, như xảy ra trong Sterne, người mà qua phương cách này, khiến người ta càng cảm nhận cơn chóng mặt mạnh mẽ hơn trước những vực thẳm tối đen ấy. Văn học sáng tạo ra ngôn ngữ, vượt quá ngữ pháp và cú pháp để mà kiến tạo ra một tôn ti trật tự mới. Văn học tạo dựng ngôi Lời, hầu như mỗi lần lại trở ngược về khởi thủy sự sống, như João Guimarães Rosa qua tác phẩm Grande Sertão của ông. Cái khúc arioso tự do này có lẽ là thiên chức lớn nhất của văn học.

Có một tinh thần ngoài-trách-nhiệm mà văn học đòi hỏi như là cái quyền bất khả xâm phạm của nó, che chở nó trước cái tính cách nghiêm trọng không thể chịu thấu của cuộc đời, trước những nghĩa vụ đối với cuộc đời và trước sự gây hấn của cuộc đời, trong lúc gợi nhớ rằng cần đi học nhưng cũng cần trốn học. Văn học dạy ta cười cái ta tôn trọng và dạy ta tôn trọng cái ta cười, như cái tính hài hước và tự trào khả ái – chứ không phải cái tính giễu cợt ngạo mạn và cay độc – được thể hiện bởi một số vị thầy cô khả kính bị chúng ta phá phách hồi còn ở nhà trường. Cái nhân cách thong dong tỏ rạng này là một thái độ cổ điển và tính cổ điển mang lại tự do, một nhân vật của Fontane phát biểu, nhà kể truyện lớn của nước Phổ thế kỷ 19, bởi nó mang lại một cảm thức về độ dày, về độ phức hợp, song thậm chí, cả cái cảm thức về độ phi lí và độ phù du của sự vật, trong lúc chỉ ra sự chấp nhận, sự yêu quý và sự không thần tượng hóa chúng.

Trong nhiều lí lẽ dẫn đến việc nghiên cứu các nền văn học và các ngôn ngữ cổ điển, có một lí lẽ, không phải cuối cùng: cái tính vô cách của những ngôn ngữ chết, của những ngôn ngữ vòng, của những liên ngữ và của tất cả các ngôn ngữ đã được “rút ruột”, vốn dường như không mang chức năng gì và có lẽ chính vì vậy mà chúng góp phần vào sự hiểu biết con người một cách lành mạnh, không chút ảo tưởng, và trước hết, góp phần vào việc chỉ ra cái đạo lí xác đáng trong tôn ti trật tự của ngôn ngữ. Nhiều sự quỉ quyệt nảy sinh khi người ta xáo trộn ngôn ngữ, đặt chủ từ trong dạng đối cách hoặc đặt đối tượng cách bổ túc trong dạng danh xưng cách, xào tung các lá bài và tráo đổi vai trò giữa nạn nhân và tội phạm, xóa bỏ danh nghĩa, thứ bậc thành một mớ khái niệm và cảm xúc giả tạo vốn bóp méo sự thật. Có lẽ, khi chúng ta hiểu được cái tính vô cách của tất cả các trọng âm ở âm tiết áp chót và kế áp chót, hoặc của cái hệ hình hiển thánh của từ hystemi, thì những gì sau đó hẳn chỉ là thặng dư.

Không chịu trách nhiệm, trò chơi của văn chương. Song trò chơi đích thực thì hết sức nghiêm túc: trẻ em biết điều này, chúng chơi trò “trốn-bắt” trong lúc ý thức đây là trò hư cấu, nhưng chúng chơi với một sự nghiêm túc và một niềm đam mê, mà sau này ở tuổi trưởng thành hiếm khi chúng dành cho những chuyện thực-mà-hư trong các hoạt động của chúng. Thế nhưng, cũng thường có thứ trò chơi nghèo nàn và cằn cỗi mà một số người sính chữ thường lấy làm tự mãn, cái tính cách cằn cỗi được che đậy bởi những ngôn từ biểu dương sự sướt mướt, hầu như một sự cấp phép kiêu căng cho việc không tham dự vào cuộc sống nồng nàn ngay tại cái giây phút nó cất lên tiếng ca. Như Thomas Mann đã nói rõ, bất kì ai đam mê văn chương đều phải suy xét thấu đáo về cái hiểm họa luôn luôn trĩu nặng, rằng tình yêu ngôn từ có thể trở nên lòng sùng bái, có thể trở nên một thứ chủ nghĩa bái vật. Ở mỗi nhà văn, không chỉ ở một nhà thẩm mĩ tầm tầm, có một lòng thèm khát uốn éo, mà truyền thống, có thể không chính xác, cho là của Nero, hoặc có cái xung lực, trong lúc thành Roma rực lửa, lại đi bận lòng với những vần thơ khóc thương cái đám cháy và sự tổn thất hơn là khóc thương các nạn nhân và những nỗi đau của họ.

Nhiều nhà văn, ngay cả những nhà văn lớn, dù biết cách đến với con tim, đã để lộ một con tim khá nhỏ và khô cằn, sôi sục bởi những đố kị thảm hại hoặc bởi sự khao khát được công nhận hơn là sôi sục vì tình yêu hoặc nỗi đau. Những nhà văn vĩ đại – thử nghĩ đến Tolstoi hoặc Dostoevski – vả chăng là những nhà văn tiên phong đã tố giác, thậm chí trong chính họ, cái tính cách bủn xỉn này của văn chương. Nó có thể trở nên kẻ đồng lõa với một cuộc dung tục hóa tồi tệ và nhập nhằng, làm uế tạp và mạo hóa mọi cảm xúc và giá trị. Trong một câu chuyện của ông, Singer để một vị thiên thần hộ mạng thốt lên: “Dân Do Thái bây giờ có những nhà văn, những kẻ đã cướp mất tay nghề của chúng ta […] Họ biết toàn bộ các bí quyết của chúng ta, thói khinh nhạo, lòng sùng đạo. Họ có hằng trăm lí lẽ để mà một con chuột nhắt phải là một tảng thịt hiến tế”. Cái viết – một sự rèn luyện khổ hạnh và toàn diện, thu hút toàn bộ tâm lực một người – có thể bao hàm những cạm bẫy vô nhân. Cái viết đi tìm cuộc sống, nhưng cũng có thể đánh mất cuộc sống, bởi vì mọi thứ đều tập trung trong tay nó và trong chính cái chuyến đi tìm của nó. Có lần ở Paris, trong một buổi hội thảo về quyển Danubio, Maurice Nadeau hỏi tôi, đối với nhà du hành Danubio, thì văn học là một phương tiện để đạt tới ý nghĩa cuộc sống hay văn học là một trở ngại cho chuyến đường này. Do dự một hồi, tôi bảo ông rằng, nếu quả thực tôi phải trả lời, thì văn học mang tỉ suất 50,001% cứu rỗi và 49,999 % đọa đày, và văn học chỉ có thể được cứu rỗi nếu nó ý thức về cái tiềm năng phủ định của nó.

Không ai hiểu cái gút thắt rối rắm giữa thiện và ác trong văn học như Kafka. Ông nói, ông mong mình là Amshel, mang âm vang như cái tên Do Thái của ông, hoặc mong mình cắm rễ trong cái mạng giá trị và trong tình thương yêu của con người, trong cái tính toàn vẹn cốt yếu và đạo đức, mà theo ông, được biểu thị bởi đạo Do Thái. Đối với ông, văn học là cái đạo đi tìm con người, nhưng văn học đã quyến dụ ông trong chuyến đi tìm này – cái chuyến đi mà cuối cùng ông đã dâng hiến toàn bộ tâm lực – khiến ông bị mất tăm hơi cái chốn xa trong lúc cứ lo sợ là mình đã đi vào con đường chính xác. Cho nên, Giuliano Baioni viết, ông đã không thể trở nên Amshel – con người toàn diện – mà trở nên Franz Kafka, một nhà văn kiệt xuất, một con người mang thương tật và mang cái tội về sự hoàn hảo văn chương của mình, vốn cũng là thương tật của con người. Nhưng nếu không có Kafka, thì chúng ta không biết ý nghĩa về sự tồn tại của Amshel, không biết ý nghĩa về cái cuộc đời mà một nhà văn không có.

Từ thời Ulysees, quyển sách vĩ đại nhất trong các quyển sách, văn học là chuyến viễn du vào cuộc sống. Văn học hiện đại không phải là chuyến viễn du trên biển mà là chuyến viễn du băng qua bụi mù và hoang vắng như chuyến đi của Don Quixote; vượt qua sa mạc hướng về một Đất hứa, và như Moses, chúng ta sẽ không đặt chân tới đó. Văn học không thể bị mộ binh bởi bất kì một tôn giáo nào, bởi bất kì một triết lí nào, hoặc bởi bất kì một quan điểm chính trị nào mà tôn xưng rằng nó đã, hoặc không bao lâu nữa, đặt chân tới Đất hứa trong lúc dắt theo các môn đồ của nó. Nhưng văn học và nghệ thuật chỉ ra ngả đường hướng tới Đất hứa, cái phía chính xác. Như tình trạng của những người di dân bị lừa gạt và sống không giấy tờ, có thể hiểu tại sao các nhà thơ bị trục xuất ra khỏi Nhà nước Cộng hòa. Thế nhưng, những kẻ bôn ba nay đây mai đó này, như những người dân du mục, chính là những hướng dẫn viên chỉ ra các nẻo đường băng qua sa mạc.

© 2005 talawas

 
© talawas 2026