Nguyệt san Thông Luận số 175, tháng 11 năm 2003 có bài Tôn Giáo Và Cuộc Vận Ðộng Dân Chủ của tác giả Nguyễn Gia Kiểng.

Ông Kiểng giảng giải: “Tính cách huyền bí của các tôn giáo không được làm ta quên đi rằng mọi tôn giáo đều xuất phát từ một tham vọng thay đổi cơ cấu quyền lực trong xã hội, trong nhiều trường hợp là để nắm được quyền lực.”

Trong thực tế, ở Việt Nam hiện nay các tôn giáo hoàn toàn không có tham vọng “thay đổi cơ cấu quyền lực” (hiểu theo nghĩa đòi quyền được tham chính), lại càng không có ý “trong nhiều trường hợp là để nắm được quyền lực“, mà chủ yếu chỉ mưu cầu quyền tự do hành đạo (là quyền tự do tôn giáo, một quyền cơ bản của con người trong xã hội dân chủ).

Ông Kiểng lại cho biết tôn giáo là gì theo ý ông: “Ý niệm tôn giáo đầu tiên xuất hiện từ các xã hội bán khai với sự thờ cúng tổ tiên. Người ta nghĩ rằng linh hồn tổ tiên vẫn còn và có thể phù hộ, và người ta cầu xin tổ tiên để có quyền lực trên bệnh tật, môi trường thiên nhiên và trong cộng đồng“.

Không hiểu ông Kiểng quan niệm thế nào là xã hội khai, xã hội bán khai, nhưng ý niệm tôn giáo đầu tiên của loài người không phải là sự thờ cúng tổ tiên. Thoạt kỳ thuỷ, loài người sống bầy đàn, sinh hoạt tính dục theo bản năng truyền giống, con không biết cha, thì làm sao có khái niệm tổ tiên cho được? Theo những kết quả nghiên cứu khoa học mà ai cũng biết thì loài người bắt đầu có ý niệm tín ngưỡng từ khi nó cảm thấy sợ hãi trước những hiện tượng thiên nhiên hằng ngày gây ra tai hoạ mà nó không hiểu vì sao (sấm sét, đá lở, lũ lụt…), nên mới cầu xin lòng thương ở những lực lượng thiên nhiên đó. Rồi sau mới đến tục thờ các vật tổ (totem), cả vật làm lợi lẫn vật gây hại. Khi nói cho rõ thêm về tục thờ cúng tổ tiên, ông Kiểng viết rằng: trong tục này, người nghèo hèn “phải thờ cúng tổ tiên của kẻ cầm quyền và sự thờ cúng này có tác dụng củng cố địa vị thống trị của kẻ cầm quyền”. Tôi thật sự ngạc nhiên khi đọc những dòng này. Tục thờ cúng tổ tiên ở nước ta có từ lâu đời, nhưng tôi không thấy ở nơi nào, ở gia tộc nào có sự thờ cúng tổ tiên của kẻ cầm quyền cả. Không biết trên ban thờ nhà ông Kiểng (nếu có) có thờ cúng tổ tiên của kẻ cầm quyền nào không? Vào thời Pháp thuộc chắc phải là những ông Gaulois râu xồm? Lấy đoạn này mà suy thì nhiều phần là ông Kiểng thiên kinh vạn quyển đã không tình cờ gặp những cuốn sách phổ thông cần đọc, hoặc ông vô tình đem câu nói mơ nói sảng trong giấc mơ của bậc “vĩ nhân” vào bài viết, mà nó thành ra thế chăng?

Khi viết về Khổng giáo, ông Kiểng giáng ngay xuống đầu nó một kết luận: “Khổng giáo, xuất phát từ đạo thờ cúng tổ tiên, về sau đã mất hết mọi tính siêu hình để chỉ còn là một ý thức hệ phục vụ cho kẻ cầm quyền”. Chỉ vì một chữ “giáo” thôi (có lẽ theo ông Kiểng, “giáo” nào cũng là tôn giáo chăng?) mà từ một học thuyết, hay một triết thuyết, Khổng giáo bị ông Kiểng xếp ngay vào chỗ một tôn giáo. Ðã có nhiều người nghiên cứu Khổng giáo ở phương Ðông, ngay cả ở phương Tây cũng có, như những triết gia nổi tiếng H.G. Creel, Marcel Granet, Keyserling, Karl Jaspers… , song chẳng có ai coi Khổng giáo là một tôn giáo như ông Kiểng. Ðây là sự lầm lẫn, có phải chỉ vì ông Khổng Khâu vốn là thày cúng, hay là sự đặt điều ra chỉ cốt để đả kích cái mà ông căm ghét? Chính do xếp Khổng giáo vào hàng các tôn giáo nên ông Kiểng mới viết: “Khi tôn giáo nắm được chính quyền nó khiến xã hội bế tắc. Khổng giáo đã khiến xã hội Trung Hoa dẫm chân tại chỗ trong hơn 2.000 năm. Thiên Chúa giáo đã phủ màn đêm Trung Cổ xuống châu Âu hơn một ngàn năm”. “Trong các xã hội Khổng giáo, vua là Thượng Ðế, tôn giáo chỉ là dụng cụ của chính quyền. Sự lệ thuộc đã toàn diện đến nỗi sau cùng Khổng giáo mất cả tính tôn giáo, phần hình nhi thượng đã hoàn toàn biến mất, chỉ còn lại phần hình nhi hạ dạy cách tu thân để làm quan phục vụ nhà vua”. Bài viết của ông Kiểng ngoài dụng ý chính trị ra không có sự xem xét nghiêm túc nào đối với Khổng giáo cả. Có lẽ vì thế nên cho đến nay chưa có một ai hiểu biết về Khổng giáo muốn tranh biện với ông.

Trong ý nghĩ đinh ninh rằng động lực biến hoá của thế giới chẳng phải cái gì khác ngoài chính trị, ông Kiểng khẳng định: “Các tôn giáo văn minh cũng đều xuất phát từ một dự án chính trị, để thay đổi cách tổ chức xã hội và cơ cấu quyền lực. Liên hệ giữa tôn giáo và quyền lực bao giờ cũng có”. Ở những đoạn khác ông lặp lại: “Tôn giáo nào cũng xuất phát từ một dự án chính trị, do đó có liên hệ mật thiết với quyền lực”. “Tóm lại, tôn giáo xuất phát từ chính trị nên gắn bó mật thiết với chính trị… “. Nếu hiểu quan hệ giữa ông nông dân cày ruộng với ông tổng bí thư đảng cộng sản ở chỗ ông tổng bí thư ăn cơm từ gạo ông nông dân làm ra là mối liên hệ thì mối liên hệ giữa tôn giáo và quyền lực bao giờ cũng có thật, nhưng mối liên hệ đó là thế nào? Không hiểu đức Thích ca Mâu ni có dự án chính trị nào để bỏ ngai vàng nhằm thay đổi cách tổ chức xã hội và cơ cấu quyền lực mà chính ngài đã có? Hay là đức Thích ca Mâu ni muốn tìm cách giải thoát con người khỏi mọi hệ luỵ trần tục, trong đó có cả cơ cấu quyền lực mà chính ngài sở hữu? Chẳng lẽ trong khi đi tìm ý nghĩa cuộc sống và sự giải thoát cho kiếp người, đức Thích ca Mâu ni đã tìm đến với một “Thượng Ðế là một phụ tá hiền lành của nhà vua”. Mặc dầu sau đó ông Kiểng đã chữa ngay khái niệm Thượng Ðế mà ông vừa mới khoác cho đạo Phật: “Thượng Ðế” phải được hiểu theo nghĩa rộng vì thật ra đạo Phật không có Thượng Ðế”. Rộng hay hẹp, cái dự án chính trị của đạo Phật không phải tự nó có, mà chỉ là sản phẩm tư biện của ông Kiểng ban cho nó. Giả sử ông Kiểng có chữa lại bằng cách viện dẫn những liên hệ mật thiết của nhà sư nước này với ông đại sứ nước kia, vào một thời điểm nào đó, thì mối liên hệ ấy cũng chẳng phải của đạo Phật, theo ý nghĩa tôn giáo. Và dù trong một đoạn khác ông có viết rằng: “Một trong những sai lầm lớn nhất của Ðảng Cộng Sản Việt Nam sau năm 1975 là đã đàn áp Phật giáo, một tôn giáo không tranh giành gì với bất cứ ai”, thì luận điểm “mọi tôn giáo đều xuất phát từ một tham vọng thay đổi cơ cấu quyền lực trong xã hội, trong nhiều trường hợp là để nắm được quyền lực” vẫn còn nguyên giá trị. Tuy rằng tôi không muốn nghĩ như thế, nhưng trên thực tế, bài báo của ông Kiểng có tác dụng là một nhát dao đâm sau lưng các tôn giáo khi họ đang đòi quyền tự do tôn giáo đích thực.

Tất cả chúng ta, những người đang góp sức cho công cuộc dân chủ hóa Việt Nam, đều tin rằng nước Việt Nam chỉ có thể có dân chủ nhờ một hợp lực của tất cả con dân nước Việt. Vì thế thật là thừa thãi và không cần thiết khi ông Kiểng viết rằng: “Bảo vệ các tôn giáo, nhất là Giáo Hội Phật Giáo Việt Nam Thống Nhất trong lúc này, là điều đúng và phải làm. Nhưng cũng đừng nên nuôi ảo tưởng rằng Việt Nam có thể có dân chủ nhờ các tôn giáo”.

Ông Kiểng nói thêm: “Muốn có dân chủ chúng ta cần một tập hợp dân chủ có tầm vóc. Ðó là một bắt buộc mà thực tế không ngừng nhắc nhở trong gần ba thập niên qua“. Phải chăng đây mới là ý chính ông Kiểng muốn dẫn chúng ta tới trong bài báo nói trên? Có điều bất cứ tập hợp nào, dù có trí thức tới mấy, cũng không thể đạt được tầm vóc mong muốn bằng cách hạ thấp giá trị của các thành phần dân tộc khác.

© 2004 talawas