Lê Anh Hoài: Hiện đã và đang xuất hiện những tác phẩm đơn lẻ, những dòng văn học mới không được số đông người sáng tác và phê bình trong nước hưởng ứng, đón nhận. Thậm chí, có những ý kiến phê phán nặng lời… Là một tác giả có tác phẩm xuất bản mang phong cách mới lạ, gây dư luận, xin chị nêu ý kiến về vấn đề này.

Nguyễn Thuý Hằng: Trái với những dự liệu và tiên đoán của một số nhà phê bình chuyên nghiệp và bán chuyên nghiệp hiện nay về tương lai một nền văn học Việt Nam, tôi vẫn cho rằng những tác phẩm đơn lẻ của những cá nhân có vẻ thầm lặng, ít được số đông tán thưởng vẫn mang vị trí tiên phong. Thời đại của đám đông hoặc những gì mang tính đại chúng sẽ lụi tàn. Tôi tin ở Việt Nam sẽ xuất hiện những tác phẩm có giá trị xuất phát từ sự cô độc, đơn lẻ, dị biệt vì tự bản thân giới trẻ và xã hội Việt Nam đang bắt đầu có khuynh hướng phát triển tính độc lập và khả năng tự bảo vệ lối sống của họ. Chủ nghĩa độc thân, đề cao cá tính, sự học hỏi và hiểu biết sẽ “chiến đấu” với những thứ “đèm đẹp”, “xem được”, “dễ hiểu”v.v… Có rất nhiều lí do khiến tôi tin những nhà văn cô độc và những nhà thơ dị biệt với tài năng của họ sẽ làm được những gì mà số đông bấy lâu nay không làm được.

Lê Anh Hoài: Có trào lưu mới trong văn học, và đương nhiên sẽ xuất hiện xung đột với cái cũ. Chị cổ xuý cho cái gì? Liệu có thể có sự dung hoà giữa cũ và mới? Có ý kiến cho rằng nhiều cái mới ở Việt Nam là cái cũ đến từ nước ngoài – chủ yếu là phương Tây – chị có nghĩ như vậy?

Nguyễn Thuý Hằng: Tất nhiên tôi luôn thích sự xung đột và khoảng “không bình lặng”. Đó là dấu hiệu tốt cho mọi vấn đề. Sự dung hòa đúng nghĩa chỉ xuất hiện khi cái mới và cái cũ có vị trí ngang ngửa nhau. Trong văn học Việt Nam hiện nay, những cá nhân sáng tác theo khuynh hướng “nổi loạn”, từ chối viết theo lối cũ vẫn bị số đông “đàn áp”, bị lờ đi và không được chấp nhận giá trị trên nhiều phương diện, thì tôi nghĩ, sự dung hòa này không cần thiết và cũng không có lí do gì phải chọn tình thế dung hòa. Tình thế “dung hòa” giữa cái cũ và mới mà anh đặt ra ở đây rất đáng ngờ: đâu là giá trị đích thực của một sự kết hợp giữa cũ và mới – như nghệ sĩ luôn có quyền sử dụng nếu họ thấy sự kết hợp này đem lại hiệu quả tốt nhất cho tác phẩm – và đâu là dạng nghệ sĩ chọn một tư thế và một giá trị nghệ thuật rất “mập mờ”, để được lòng phe “chính thống” và “phi chính thống” trong xã hội văn học Việt Nam hiện nay?

Và cũng xin hỏi lại những người có “ý kiến cho rằng nhiều cái mới ở Việt Nam là cái cũ đến từ nước ngoài – chủ yếu là phương Tây” hãy chỉ ra một cách hệ thống là họ đã biết gì ở “cái đến từ phương Tây”? Tôi nghĩ khi họ trả lời được cặn kẽ những vấn đề này thì họ đã không thể thốt ra một nhận định rất mơ hồ như thế. Mọi thứ đã có sẵn trong thư viện hoặc bất cứ nơi đâu họ có thể tìm kiếm và đọc được, vậy nếu để kết luận một tác phẩm là “cái cũ đến từ nước ngoài” thì hãy chỉ ra “cái cũ ở nước ngoài” này là cái gì? Tôi nghĩ những nhận định đại loại như trên chỉ có khi người ta sống trong thời kì mông muội và luôn khiếp nhược trước một nền văn minh khác. Liệu họ có khả năng để có một câu chuyện hoặc một kết luận thú vị khác chăng?

Lê Anh Hoài: Thưa chị, tại Hội nghị lý luận phê bình Đồ Sơn vừa qua người ta thấy quá nhiều những “mái đầu bạc”, còn những “mái đầu xanh” thì vô cùng ít ỏi. Và điều dễ thấy là rất ít tham luận, ý kiến về văn học của các tác giả trẻ. Chị đánh giá thế nào về chuyện này?

Nguyễn Thuý Hằng: Tôi không có ý kiến gì về việc này. Tôi nghĩ đó là một chuyện rất đơn giản và dễ hiểu. Những “mái đầu xanh thì vô cùng ít ỏi” và” “rất ít tham luận, ý kiến về văn học của các tác giả trẻ” thì đã quá rõ: (một cách nghĩ, cách hành xử) hội nghị lý luận phê bình thì không nhất thiết là phải có nhiều nhà phê bình… trẻ, và giá trị văn học được đề cập tới không nhiết thiết phải là giá trị… mới.

Lê Anh Hoài: Tập Thời hôm nay – khoái cảm và điên rồ hợp lý của chị, hôm ra mắt tại Viện Goethe Hà Nội (và ngay tiếp những ngày sau) đã xuất hiện rất nhiều ý kiến trái chiều, thậm chí xung đột (Dương Tường, Đỗ Minh Tuấn, Hà Hữu Nga, Nguyễn Thanh Sơn, Nguyễn Chí Hoan, Dư Thị Hoàn, Lê Anh Hoài…). Có những ý kiến ủng hộ, nhưng có những ý kiến phản đối kịch liệt, thậm chí có những ý kiến nặng nề, vượt ra ngoài văn bản văn học. Riêng tác giả của Ngày hôm nay – khoái cảm và điên rồ hợp lý – theo tôi biết – hầu như không lên tiếng. Vậy trong khuôn khổ cuộc phỏng vấn này, chị có thể cho biết đôi điều về tác phẩm nói trên. Chị đã dự định và đạt được gì từ nó? Chị có thể nói về phong cách nghệ thuật của mình, chị có ảnh hưởng từ phong trào, tác giả nào? Chị ưa thích tác giả nào?

Nguyễn Thuý Hằng: Tôi nghĩ, tín hiệu tốt của một cuốn sách là thái độ phản ứng kịch liệt hoặc phê phán nặng nề, nó đúng như dự đoán của tôi trong quá trình viết ba tập sách này. Đó là lý do tại sao tôi giữ thái độ trung lập đối với cả hai bên. Tôi không thể có thái độ phẫn nộ, đứng lên gào thét hoặc bắt buộc số đông – khi suốt gần ba tiếng đồng hồ mà nhiều độc giả lẫn nhà phê bình vẫn… không hiểu tựa đề của tập sách, là tại sao đã gọi là “điên rồ” mà lại “hợp lý” và họ cứ hỏi đi hỏi lại tác giả về tựa đề này. Tôi chỉ thấy, vâng, đây đúng là một ví dụ điển hình cho sự nổi điên rất hợp lý khi các vị không thể cảm thụ được vấn đề nào khác ngoài thắc mắc về một việc rất sơ đẳng trong gần ba tiếng đồng hồ. Cuộc họp báo chỉ là một cách phơi bày sự thật về nền tảng và hệ thẩm mỹ của trí thức Việt Nam. Tôi thích giữ vị trí quan sát và để mọi thứ diễn ra tự nhiên thay vì bộc lộ phản ứng. Vì theo tôi, những phản ứng và thái độ tốt nhất của tôi đã nằm ở nội dung sách và hình thức thể hiện. Mặc dù vậy, tôi vẫn bị mất hứng khi đa số những ý kiến phê phán lại không đủ cơ sở để tìm ra “lỗi” hoặc nhược điểm của tác phẩm. Hay nói đúng hơn cũng với những lập luận phê bình như trên, người ta đều có thể áp dụng lên mọi tác phẩm khác. Như một cái khuôn đổ ụp lên tất cả. Ngay cả sự phê phán cũng không có điều gì đặc biệt và đáng lưu tâm, gây nhàm chán cho những người viết như chúng tôi hơn là thử thách. Điều tôi được là nhờ ba tập sách này tôi phát hiện ra những cá nhân rất đặc biệt mà chỉ với một lý do duy nhất khiến tôi tin tưởng họ hơn hẳn những nhà phê bình hiện nay: cảm xúc và lòng yêu văn chương chân thật.

Tôi không quan trọng về việc nhất thiết phải theo phong cách hoặc phong trào nào. Cũng không dựa vào văn bản và tiêu chí nghệ thuật của tất cả các nhà văn, tôi chỉ học ở họ sự kiên trì, khả năng bảo vệ tác phẩm, và bằng cách nào mà họ vẫn quyết liệt đi theo hướng đã chọn.

Lê Anh Hoài: Hiện nay chị đang thực hiện dự án nghệ thuật nào? Về hội hoạ, về văn chương, về các loại hình khác…?

Nguyễn Thuý Hằng: Đầu năm 2007 tôi sẽ xuất bản một cuốn sách mới. Ngoài ra, dự án lớn nhất của tôi chỉ là dọn ra Hà Nội, sống trong một căn hộ bé xíu nào đấy, cho hết một mùa đông.

Lê Anh Hoài: Vâng, một sự xê dịch thú vị. Chúc chị an lành với mùa đông Hà Nội và biết đâu nó tạo cho chị một tác phẩm kiểu như Thời hôm qua, khoái cảm và bình an… không hợp lý… Chỉ là đùa thôi, xin cảm ơn chị.

11-2006

© 2007 talawas