Rohinton Mistry

Rohinton Mistry là tác giả của A Fine Balance [Môn đăng hộ đối] (1995), cuốn sách giành được giải Commonwealth Writers và Los Angeles Times Book cho tiểu thuyết, và cuốn Such a Long Journey [Hành trình xa lắc] (1991) giành được giải Governor General của Canada và Commonwealth Writers. Cả 2 cuốn đã được đề cử cho giải Booker Prize. Cuốn tiểu thuyết gần đây nhất của ông, Family Matters [Gia đình hệ trọng], cũng được đề cử cho giải Booker Prize, giành được giải Kiriyama cho tiểu thuyết. Ngay sau khi xuất bản Family Matters, ông đã tổ chức một bài đọc tại Asia Society ở New York. Cuốn sách đầu tiên, Tales from Firozsha Baag [Những câu truyện từ Firozsha Baag], là một tuyển tập truyện ngắn, được xuất bản vào năm 1987. Trong bài phỏng vấn dưới đây, ông nói về mối quan tâm đầu tiên đối với âm nhạc và cuối cùng những gì đã đưa ông đến với nghiệp văn, cũng như loại văn chương cuốn hút ông nhất.
Khi còn trẻ ở Ấn Độ, ông quan tâm đến âm nhạc hơn bất cứ loại hình sáng tạo nghệ thuật nào. Ðiều gì đã khiến ông chuyển [mối quan tâm] từ âm nhạc sang văn học vậy?
Tôi nghĩ, có lẽ nó có liên quan với việc di trú; tôi đoán thế, dĩ nhiên, tôi cũng không chắc lắm. Loại âm nhạc mà tôi từng chơi – để kiếm tiền và cũng để vui – ví dụ như của Bob Dylan, Leonard Cohen, Simon và Garfunkel. Tôi bắt chước tất cả những người đó. Tôi cũng đã có lúc thử viết những bài hát của riêng mình, nhưng rồi nhận ra rằng chúng tệ quá, mặc dù lúc viết tôi đã nghĩ chúng thật tuyệt vời.
Đến Canada, đối mặt với thực tế phải kiếm sống, và nhận ra rằng, cho tới thời điểm đó trong cuộc đời, mặc dù tôi đọc sách và nghe nhạc phương Tây, vẫn còn rất nhiều thứ khác liên quan đến việc sống ở phương Tây mà tôi không biết tới. Tôi thích sách và nhạc Tây, nhưng thật sự sống ở phương Tây khiến chính loại âm nhạc đó có vẻ như ít hợp hơn nhiều. Tôi chợt nhận rõ sự thật là tôi đang mô phỏng những gì không phải của tôi, chúng hoàn toàn vô nghĩa trong đời sống của tôi, trong thực tại của tôi.
Khi tôi ở Bombay, ý tưởng về Bob Dylan và những bài hát phản kháng [chiến tranh…] từ những năm 1960 có sức hấp dẫn cực kì lớn, và dĩ nhiên có rất nhiều người ở Bombay lúc đó sử dụng những bài hát phản kháng này – đặc trưng của sinh viên thời kỳ những năm 1960 và 1970. Một người với cây đàn guitar là kiểu mẫu đầy mạnh mẽ, và họ làm theo kiểu mẫu đó, viết những bài hát phản kháng về thực tế Ấn Độ, trời ơi, có quá nhiều sự để phản kháng.
Nhưng khi tôi tới sống ở Toronto, hình như nhạc [Tây] không còn hợp với tôi nữa. Tôi lạc lõng với nền văn hóa đó, và hát những bài hát [Tây] đó lại cho Tây thì dị quá, chí ít là thế. Và bỗng nhiên tôi không còn sức theo con đường âm nhạc. Vì vậy tôi bắt đầu làm việc trong ngân hàng. Nhưng đọc sách, tất nhiên, đã từng là một thú vui, vẫn tiếp tục là niềm hứng khởi. Nghe nhạc cũng thú vị như thế, nhưng tôi không còn thích trình diễn. Tôi cảm thấy không có những thính giả [muốn] nghe tôi hát nữa.
Tôi không biết sự chuyển dịch từ âm nhạc sang văn học xảy ra như thế nào, nhưng tôi có thể cố đoán. Vì thích đọc, tôi quyết định lấy một số lớp học văn Anh và triết học buổi tối ở trường đại học. Tôi nghĩ mình sẽ rất thích đọc sách và khám phá ra rằng mình cũng rất thích quá trình viết những bài tập trong các lớp học này, những bài tiểu luận mà trong đó [có những bài] yêu cầu cao, trên thực tế, là những bài viết khá dài.
Tôi thích phần [viết tiểu luận] đó hơn mọi thứ – thích bằng và thậm chí đôi khi còn thích hơn chính việc đọc sách. Đến một lúc, tôi nghĩ viết văn như một nghề cũng hay. Trong năm thứ 3 ở trường ĐH, có một cuộc thi viết truyện ngắn được tổ chức. Tôi viết truyện ngắn cho cuộc thi đó, phần lớn nhờ vợ tôi gợi ý, cô ấy rất mệt mỏi vì thường phải nghe tôi nói, “Ước gì anh có thể viết được, ước gì anh có thể viết được”. Vì thế tôi quyết định đã đến lúc tôi sẽ thử viết. Tôi viết truyện ngắn đầu tiên, gởi nó đi thi và được giải nhất.
Năm tiếp sau đó cũng vậy. Tôi viết một truyện khác cho cuộc thi, mặc dù giữa hai cuộc thi đó tôi cũng có viết. Truyện lại đạt giải, lúc đó tôi nghĩ: còn hơn cả vận may, và tôi nên suy nghĩ nghiêm túc về điều này, nhất là bởi tôi quá đam mê việc [viết lách] này. Mọi người dường như cũng thích những thứ tôi viết ra, điều đó cổ vũ tôi rất nhiều. Đó là cách mà tôi đã bắt đầu.
Sau đó, tôi nhận được tài trợ của Hội đồng Nghệ thuật Canada, giúp tôi bỏ việc ở ngân hàng sau 10 năm làm ở đó.
Chắc ông thấy nhẹ cả người.
Chính thế, nhưng cũng có hơi ớn vì tôi bỏ một công việc hoàn toàn tử tế mà không biết điều gì sẽ xảy ra sau này. Tất nhiên là công việc thì rất mệt mỏi và nhàm chán… Nhưng đó là một công việc tử tế và [đem lại thu nhập] trả được tiền thuê nhà và thanh toán các hóa đơn.
Tôi rất quan tâm đến những điều ông nói về âm nhạc và những gì, ít nhất lúc khởi đầu, đã đưa ông đến với văn học. Ông cảm thấy ông chỉ có thể “nhại” loại nhạc Tây phương, trong khi văn học đã mang đến cho ông một cái gì khác biệt. Ðiều gì trong hình thức của tiểu thuyết đã hấp dẫn ông? Giả định là một người có thể đưa ra những lý lẽ tương tự về tiểu thuyết, bởi nó cơ bản là một hình thức phương Tây.
Vâng, hoàn toàn đúng. Giả như tôi có đủ can đảm để tiếp tục chơi nhạc và tìm thấy một phương tiện diễn đạt mà tôi có thể cảm thấy dễ chịu rằng nó là sự biểu lộ trung thực một điều gì đó, không chỉ mô phỏng, điều đó có thể xảy ra. Một trong những vấn đề chính với âm nhạc, là tôi có thể ngồi một mình trong phòng và cố sáng tác một ca khúc, nhưng đến một lúc nào đó tôi sẽ phải đi ra ngoài và biểu diễn. Bài luyện tập sẽ không hoàn tất cho tới khi có một lớp thính giả nghe tôi hát. Với một quyển sách, tôi có thể hoàn thành trong sự cô đơn tuyệt đối. Tôi nghĩ điều ấy có liên hệ ít nhiều [với sự chuyển sang văn học], dù tôi vẫn chỉ phỏng đoán thôi.
Tôi cũng nghĩ có sự khác nhau, khi một mặt, xem xét hình thức của tiểu thuyết, và mặt khác, hình thức một bài hát phản kháng. Bài hát phản kháng thì hạn chế hơn, và tôi chắc phải phát minh ra một hình thức mới để diễn tả trung thực thực tại của mình. Tiểu thuyết thì rất bao quát, rất trọn vẹn, người ta có thể ném bất cứ cái gì vào tiểu thuyết và nếu bạn thực hiện công việc [sáng tác] tàm tạm, nó sẽ có thể không bị chìm nghỉm. Tôi không nhớ ai đã nói tiểu thuyết là một con tàu cũ kĩ, ọp ẹp: bạn có thể chất đủ thứ lên nó, miễn là bạn giữ đừng khẳm, đúng trọng tải, nó sẽ nổi. Tôi có xu hướng tán thành ý đó.
Theo như ông nói, ban đầu, ông viết truyện ngắn, và cuối cùng các truyện ngắn đó được biên soạn thành hợp tuyển Tales from Firozsha Baag. Chẳng hạn, có điều gì đặc biệt thu hút ông đến với tiểu thuyết nhiều hơn với truyện ngắn không? Ông có ý định quay trở về với truyện ngắn không?
Vâng, vâng. Tôi thích cả tiểu thuyết lẫn truyện ngắn, cả hai loại đều có những thách thức của riêng nó. Những người hiểu về hai loại này đều cho rằng truyện ngắn là thể loại có nhiều thử thách gay go nhất, hơn tiểu thuyết nhiều, vì nó yêu cầu cô đọng, đôi khi [viết một truyện ngắn], bạn phải đạt được những tiêu chuẩn chẳng khác gì như một quyển tiểu thuyết, trong một không gian hẹp hơn và khoảng thời gian ngắn hơn rất nhiều. Nếu [trước đây] tôi biết đó là hình thức khó nhất, chắc tôi chẳng bắt đầu với truyện ngắn đâu. Tôi nghĩ về mặt nào đó thì họ có lý.
Lý do khiến tôi khởi đầu sự nghiệp với truyện ngắn chính vì tôi có ít thời gian quá; tôi làm việc cả ngày và ban đêm đến lớp học. Tôi nghĩ mình có thể xử lý một truyện ngắn được vì có thể viết vào ngày cuối tuần, cứ cố gắng viết, có thể 5 trang mỗi kỳ cuối tuần, và sau 3 kỳ cuối tuần tôi viết được 15 trang truyện ngắn. Tôi làm việc kế toán ở ngân hàng, vì thế tôi phải làm những loại tính toán kiểu đó.
Mọi việc tiến triển thuận lợi. Thực ra, có một tuần tôi gọi cho chỗ làm để báo ốm, và biến nó thành kỳ nghỉ cuối tuần dài; vậy là tôi có 4 ngày, hoàn thành bản nháp truyện ngắn đầu tiên trong 4 ngày đó. Nghĩ lại, thật khó tin quá.
Thế là tôi tiếp tục viết truyện ngắn, và đến lúc bỏ việc ở ngân hàng, tôi đã viết được khoảng 5 truyện. Sau đó tôi nhận được tài trợ, bỏ việc, viết thêm khoảng 6 truyện ngắn khác, được xuất bản thành tuyển tập. Sau này, khi có nhiều thời gian tùy ý hơn, tôi nghĩ mình hãy thử viết một cuốn tiểu thuyết. Tôi muốn biết liệu mình có thể giữ phong độ như trước không, vì tiểu thuyết đòi hỏi một loại năng lượng và sức chịu đựng khác, một người phải tiếp tục phát minh và sáng tạo cả thế giới trọn vẹn, cái thế giới mà bạn cư ngụ được, và cảm thấy là thật. Đó là loại tiểu thuyết mà tôi viết, tất nhiên còn có những người khác viết hoàn toàn khác.
Rất nhiều nhà phê bình so sánh tác phẩm của ông với các tiểu thuyết gia của thể kỷ 19 từ Dickens đến Tolstoy. Ông có đồng ý với cách đánh giá này? Loại văn học thời kỳ đó hấp dẫn ông nhiều không?
Tôi yêu thích loại văn đó và thời kỳ đó như mọi thứ khác. Mọi người thường liên hệ những tác phẩm của tôi với văn của Dickens và Tolstoy, nhưng không phải vì tôi tham gia bất cứ nghiên cứu chuyên sâu nào về tác phẩm của họ. Cho tới khi tham gia vào lớp học ở Toronto, cuốn sách duy nhất của Dickens mà tôi từng đọc là lúc tôi còn học trung học; tôi nhớ chúng tôi đọc cuốn Oliver Twist và một đoạn trích từ cuốn A Christmas Carol. Ở trường ĐH, tôi đọc Hard Times, Great Expectations, David Copperfield, và tôi nghĩ chỉ có chừng đó thôi.
Tôi không đảm nhận bất cứ một công trình nghiên cứu đặc biệt nào, cũng không đặc biệt bị những tác giả này cuốn hút. Thực tế là, nếu phải nói tôi thích ai nhất, thì họ là những nhà văn Mỹ, như Cheever, Saul Bellow, Bernard Malamud và John Updike. Dĩ nhiên tôi cũng rất thích Chekhov và Turgenev – những nhà văn của thế kỷ 19 -, nhưng tôi không thật đặc biệt gắn bó với thời kì đó. Và tôi cũng không phải là chuyên gia trong mấy thứ này, nên nếu có ai cho rằng văn tôi có tính chất của Dickens hay Tolstoy, tôi sẽ cảm ơn họ, và nói rằng họ đã quá khen.
Ông có đồng ý rằng, tác phẩm của ông, ít nhất trong phong cách nghệ thuật, theo phương diện nào đó, gợi nhắc nhiều đến văn chương thế kỷ 19 (ví dụ, lối kể chuyện truyền thống, chủ nghĩa hiện thực xã hội, cách tường thuật tuyến tính, v.v…). Rất nhiều tác phẩm đương đại có khuynh hướng phân mảnh, phi tuyến tính… Cách viết ấy có lôi cuốn ông chút nào không?
Khi tôi đọc cách viết như thế, tôi rất thích, nhưng tôi không thể viết theo kiểu như vậy được. Tôi cũng từng thử viết kiểu như vậy; có lúc tôi để hết tâm trí vào đó, nhưng sau thì bắt đầu cảm thấy công việc ấy quá vô nghĩa. Quá ư tinh xảo, tôi không thích những cuốn sách tinh xảo, tôi thích những cuốn trung thực. Người ta tranh luận rằng hai kiểu không nhất thiết không hợp nhau. Đối với tôi, kể chuyện và thành thực với những nhân vật của mình quan trọng hơn việc phô bày những kỹ năng ngôn từ, những trò tung hứng, đi trên dây và đu bay… Một số nhà văn trình diễn trên đu bay, tôi nghĩ, cũng tốt thôi; bạn có thể đến rạp xiếc một buổi tối nào đó, nhưng bạn không thể đến rạp hằng ngày, cả đời. Sẽ chán ngắt.
Cuốn tiểu thuyết trước của ông, A Fine Balance, theo một ý nghĩa nào đó, có một khung vải nền rộng lớn hơn Family Matters mặc dù cả hai đều khá giống nhau về nhiều mặt. Ônh có thể bình luận về điều này không?
Phần lớn điều này là vô thức. Ví dụ, tôi biết rõ cả hai cuốn sách này đều bắt đầu với cùng một hình tượng. Hoàn toàn không phải là ý tưởng viết một câu chuyện dài với một khung vải nền lớn; A Fine Balance lẽ ra là một tiểu thuyết ngắn. Tôi bắt đầu viết cuốn sách này với hình ảnh một người phụ nữ bên chiếc máy may. Có hình ảnh này rồi, sau đó tôi mới quyết định [khung thời gian của] tiểu thuyết sẽ vào thời kỳ Khẩn cấp [1] . Thế là tôi quyết định một cách ý thức và giữ hình ảnh người phụ nữ bên chiếc máy may. Sau đó, tôi thêm vào các nhân vật, 2 người thợ may cô ta thuê làm và 1 sinh viên.
Cuốn sách lẽ ra do người đứng ngôi thứ nhất kể lại, hoặc nếu không phải người đứng ngôi thứ nhất, tối thiểu cũng là từ quan điểm của người sinh viên. Cậu ta sẽ sống trong căn hộ đó, và sẽ chứng kiến sự tương tác của 4 người, trong khi không khí Emergency tạo ra một cái nền chung.
Mặc dù vậy, khi tôi bắt đầu viết, câu chuyện dần phát triển, tôi thấy mình quan tâm đến những chi tiết khác của đời sống nhân vật: cuộc sống của Dina và gốc gác của cô, tại sao những người thợ may lại có mặt ở đây và họ từ đâu đến, v.v… Mọi thứ dần triển khai rộng ra và tôi rất thích thú. Dường như mọi thứ vào nhịp khi tôi viết, vì thế tôi cứ để cho cái khung lớn lên, như nó sẽ vậy, để nó tự do khơi rộng ra. Tôi nhanh chóng nhận ra rằng nếu tôi cứ tiếp tục theo cách này, tôi sẽ có được cơ hội duy nhất kể một câu chuyện không chỉ về thành phố mà còn về cuộc sống thôn quê. Ấn Độ vẫn là những vùng quê (70-75% dân chúng sống ở nông thôn), vì vậy, điều này đặc biệt hấp dẫn tôi. Cuốn tiểu thuyết sẽ cho tôi cơ hội được viết về người sinh viên đến từ miền Bắc, dưới chân rặng Himalayas. Tôi từng du lịch tới đó, và nhận thấy mình viết về nơi ấy. Đó là quá trình làm thế nào nó thành một cuốn sách dày đến như vậy.
Với Familly Matters, hình tượng đầu tiên là một người đàn ông bị chứng bệnh co giật Parkinson, tôi nghĩ ý này xuất phát từ một truyện ngắn tôi viết cách đây chừng 10 năm. Câu chuyện này không đăng trong tuyển tập Firozsha Baag, nó xuất hiện muộn hơn nhiều. Câu chuyện đó, dài khoảng 15 trang, được người đứng ngôi thứ nhất kể lại, về một người đàn ông khoảng 85, 86 tuổi, hơi bị bệnh ảo tưởng, cảm thấy mình bị lợi dụng, bị gia đình đối xử tệ bạc. Ông mang theo những hoang tưởng này, thức mỗi đêm và kể chuyện của mình. Tôi rất thích nhân vật đó, và ý tưởng để viết Familly Matters chắc hẳn từ đó mà ra.
Familly Matters, tôi nghĩ có một cái khung hướng nội cũng phức tạp như cái khung hướng ngoại của A Fine Balance, đó là sự tương tự duy nhất mà tôi có thể chỉ ra được. Nhưng có những mối quan tâm căn bản về chính trị, trong cả hai cuốn sách đều có. Nếu bạn viết về Bombay giữa thập kỉ 90, đặc biệt nếu bạn muốn cho các nhân vật một ý thức chính trị, không thể tránh được việc các nhân vật đó sẽ ngồi lại với nhau và tán gẫu về những gì đang xảy ra trong thành phố, những gì đang xuất hiện trên các báo.
Dù sự thật ông đã sống cách xa Bombay trên 25 năm, ông đã mô tả thành phố bằng những từ ngữ gợi cảm liên tưởng khác thường: sự tráng lệ, suy tàn, bất ổn. Làm thế nào ông có thể nhớ được những cảnh tượng sống động của một nơi mà ông đã rời bỏ cách đây rất lâu?
Việc này đối với tôi chẳng khó gì. Tôi nghĩ tôi giữ được mối quan hệ vừa đủ; tôi trở lại thăm, nói chuyện với những người ở đây đến đó thăm viếng. Tất nhiên là giờ đây, đi bằng máy bay cùng các phương tiện truyền thông, ngôi làng toàn cầu và Internet giúp cho việc tìm kiếm thông tin dễ dàng. Nhưng không gì thay thế được kinh nghiệm đầu tiên mà mình đã trải qua, và tôi đi thêm nhiều lần, đủ để tìm thấy những gì mình cần.
Dù vậy, tôi phải nói rằng, đó không phải một quá trình quan sát có ý thức. Tôi chưa bao giờ bắt gặp chính mình đang quan sát và ghi chú một cách có ý thức. Tôi không làm thế. Khi bạn trưởng thành ở một nơi và trải qua 23 năm đầu tiên ở nơi đó – khi tôi rời đi, tôi được chừng ấy tuổi -, gần như rằng bạn sẽ không bao giờ rời bỏ nơi đó được. 23 năm ở cái nơi mà bạn sinh ra, nơi bạn sống những ngày trong thỏa mãn và đầy đủ – nơi đó sẽ không bao giờ bỏ bạn. Tất cả những gì bạn phải làm là biết cập nhật thông tin về nó mỗi lúc. Và thế là được.
Hiện giờ ông có dự định làm gì không?
Tôi không có nhiều thời gian ngồi một chỗ và làm việc trong những ngày này, vì những hội chợ sách. Nhưng tôi luôn ghi nhanh những ý nhỏ, những cụm từ và những đoạn văn có thể sẽ sử dụng một ngày nào đó.
© 2005 talawas
[1]Chỉ Tình trạng Khẩn cấp ở Ấn Ðộ vào những năm 1970, do Thủ tướng Ấn Ðộ lúc đó là bà Indira Gandhi áp dụng.