Tôi không sùng bái Mác, không phải tín đồ của Mác, nhưng không phải vì thế mà tôi ghét ông ấy như nhiều người khác, trước đây cũng vậy, và bây giờ, hơn một chục năm sau khi Liên Xô và cả khối xã hội chủ nghĩa ở Ðông Âu sụp đổ cũng vẫn vậy. Ngược lại, tôi còn thích ông là đằng khác, thỉnh thoảng vớ được cuốn sách nào đó của ông, tôi vẫn đọc một cách say sưa và đôi khi cũng được dạy dỗ nhiều điều khá thú vị. Tôi rất thích câu thành ngữ: nghi ngờ tất cả. Trong một câu trả lời con gái, Mác cũng thích nhất câu thành ngữ ấy. Vậy nên, khi có ai nghĩ rằng tôi đã nghi ngờ giá trị của bài thơ Ðồng Chí thì điều đó chẳng có gì đáng phải nghi ngờ. Thật lòng thì không chỉ có giá trị của riêng bài này mà thôi, tôi còn nghi ngờ nhiều điều khác nữa, chẳng hạn như học hàm, học vị của các vị giáo sư, tiến sĩ, phó tiến sĩ, hay các danh hiệu ưu tú, nhân dân của các nghệ sĩ hay các nhà giáo, hoặc cái gọi là thật thà như đếm của các nhà đạo đức, v.v.

Vì có tính đa nghi Tào Tháo như vậy, nên khi thấy có người nghi ngờ mình, tôi thấy đấy là chuyện hết sức bình thường. Nhưng, tôi xin nói một cách chắc chắn rằng, điều mà Khách Văn bảo tôi phê phán ông Trần Ðình Sử là hoàn toàn không đúng. Trong bài của tôi, tôi chỉ trình bày một vài cảm nhận khi được đọc bài của ông Trần Ðình Sử mà thôi. Có thể, sau này khi dày công nghiên cứu Trần Ðình Sử hơn, tôi sẽ có bài viết về ông, khen – cũng tốt thôi, nhưng giả sử là chê, là phê phán – thì cũng chẳng có gì đáng gọi là đao to búa lớn. Còn bây giờ có ai bảo tôi đọc lại bài của ông Trần Ðình Sử, tôi phải thưa với họ rằng: tôi rất tức, mà cái tức nhất là, tại sao một bài như thế lại là sản phẩm của ông giáo sư Trần Ðình Sử.

Cứ trong ý tứ mà suy thì vì hoàn cảnh đất nước mà Khách Văn có vẻ châm chước cho các thầy giáo cô giáo thời kỳ bao cấp. Thời ấy, có thể vì miếng cơm manh áo khó khăn mà các thầy các cô phải lam lũ bươn trải và do đó có phần nào sao nhãng đến trách nhiệm chính của mình chăng. Như nhiều người khác, tôi cũng rất tôn trọng, thông cảm với các thầy các cô, nhưng không vì thế mà tránh đụng chạm tới sự thật. Tiện đây, cũng cần nhắc tới cái gọi là sự dậy và sự học hết sức bi đát ở đất nước chúng ta trong thời kỳ gần đây mà có lẽ KháchVăn đã quên mất. Nếu các thầy các cô của Khách Văn có tâm huyết thật, sao họ không hết lòng hết sức mà truyền đạt đầy đủ kiến thức cho học sinh của mình ngay tại trường? Tại sao họ phải để dành lại một phần kiến thức, rồi mưu mẹo, bằng mọi thủ đoạn mở các lớp học thêm, mở các lò luyện thi với học phí cắt cổ? Vì cái gì mà có cảnh tiền trao cháo múc vậy? Vì lương tâm đòi hỏi, hay vì các thầy các cô không thể bỏ qua một món lợi lớn, tiền triệu cho những lớp học thêm và luyện thi này? Việc dạy thêm học thêm, một việc có liên quan mật thiết đến đạo đức của các thầy các cô, lan tràn khắp nơi hiện nay đang một vấn nạn đau đầu của ngành giáo dục và của cả đất nước, báo chí khắp nơi đã lên tiếng, chẳng lẽ ông Khách Văn lại không biết?

Dù không muốn, đến đây tôi cũng cần nhắc đến bài Ðồng Chí một lần nữa. Lúc này tự nhiên tôi chẳng cảm thấy nó hay ở điểm nào cả. Nói thế, vì trước đây, qua một loạt bài phê bình, cũng đôi lúc tôi cảm thấy bài thơ này có cái gì đấy hay hay, nhưng sau này nghĩ lại mới ngộ ra rằng những cái thấy ấy chỉ là vay mượn của người khác chứ không thực sự là của tôi. Cái hay mà tôi thấy được là do bị bài phê bình thuyết phục chứ chẳng phải tự bài thơ này toát ra. Nếu bài của ông Trần Ðình Sử là bài bình giảng Đồng Chí đầu tiên tôi được đọc, thì có lẽ tôi đã nức nở tán tụng những phát hiện của ông. Tiếc thay trước đây tôi đã được đọc một số bài khác, cũng của các vị rất uyên bác, và cũng na ná giống nhau, thành thử đến bài này đâm ra nhàm.

Sự cảm thụ một tác phẩm của mỗi người khác nhau đã đành, theo thời gian sự cảm thụ này ở chính trong một người cũng khác. Nói thật, nếu ngày nào cũng phải đọc Kiều một lần, Cáo Bình Ngô một lần, Hịch Tướng Sĩ một lần, Tuyên Ngôn Ðộc Lập, Nhật Ký Trong Tù một lần… thì dù những áng văn thơ đó có nổi tiếng đến đâu đi chăng nữa tôi cũng vẫn thấy đấy là một cực hình, chẳng còn thích thú, hấp dẫn gì nữa. Vậy nên, khi đọc mấy câu trích dẫn của Khách Văn, xin miễn chép lại, có lúc tôi thấy hay, lại có lúc chẳng thấy hay ở chỗ nào; có lúc thấy ngậm ngùi, man mác, ngơ ngẩn, lại có lúc thấy rất là dửng dưng.

Cuối cùng, dù có bị ai chụp cho cái mũ gì thì cũng cần xem lại một lần nữa, rằng ngày nay người ta có thái độ như thế nào với hai chữ đồng chí. Nhân dân với nhau thì không ai gọi ai là đồng chí nữa rồi. Còn trong các cuộc họp của các đồng chí, một khi đồng chí cấp trên nghiêm mặt nói với đồng chí cấp dưới rằng, đồng chí cần phải kiểm điểm một cách tự giác, thành khẩn, nghiêm túc… thì cũng có nghĩa là con đường sự nghiệp, công danh của đồng chí cấp dưới này đã đến lúc tiêu tùng.

Tôi nghi ngờ các đồng chí, nghi ngờ giá trị của bài thơ Ðồng Chí và giá trị của nhiều tác phẩm văn học nghệ thuật cũng như không văn học nghệ thuật. Tôi không thể cố gắng nhai đi nhai lại mãi một cái gì cũ rích để được tiếng là có lập trường kiên định, vững vàng, cũng chẳng phải hết sức chứng minh cho ai thấy rằng mình tuyệt đối trung thành với lý tưởng của họ. Tôi thật lòng nói thế và tôi còn tiếp tục nghi ngờ nhiều điều nữa.

© 2003 talawas